Quanh hồ Tà Đùng, những cây dược liệu đã được trồng phổ biến ở vùng đất đỏ bazan Tây Nguyên và hợp với điều kiện ở đây gồm sâm Bố Chính, đinh lăng, gừng, nghệ, sả; cà gai leo là cây trồng được nhưng nên làm thử lô nhỏ trước. Điểm chung của nhóm này là trồng bằng củ, hom hoặc hạt dễ kiếm, chịu được đất chua sau khi bón vôi, sống được trên đất dốc nếu thoát nước tốt, và có đầu ra ở dạng tươi hoặc khô mà nhà vườn nhỏ tự sơ chế được.
Bài này không liệt kê thật dài cho đẹp. Bên mình chỉ nêu những cây có căn cứ trồng được trên đất bazan, nói rõ cây nào cần nắng, cây nào chịu bóng, cây nào sợ úng, và tiêu chí để anh chị tự đánh giá trước khi dành đất. Mỗi cây lớn sẽ có bài riêng trong danh mục này.
Bài chỉ nói chuyện trồng. Công dụng làm thuốc của từng cây ở đây chỉ nhắc ở mức dân gian có dùng; muốn dùng để chữa bệnh, anh chị hỏi thầy thuốc có chuyên môn.
Vì sao vùng hồ Tà Đùng trồng được nhiều cây thuốc
Xã Tà Đùng nằm trên phần cao nguyên của vùng Đắk Glong cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng. Đất phần lớn là đất đỏ bazan: tầng đất dày, tơi, giữ ẩm khá, nhưng thường chua và nghèo lân dễ tiêu sau nhiều năm trồng cà phê, hồ tiêu. Khí hậu chia hai mùa rõ: mùa mưa dài từ khoảng tháng 4–5 tới tháng 10–11, mùa khô nắng và gió. Quanh hồ, sương sớm và độ ẩm không khí thường cao hơn vùng đồi xa nước.
Với cây dược liệu lấy củ và rễ, đất tơi và dày là lợi thế lớn: củ có chỗ phát triển, đào lên ít gãy. Bất lợi là mùa mưa kéo dài làm đất ở chân dốc, chỗ trũng dễ úng, mà gần như mọi cây lấy củ đều sợ úng. Vì thế ở Tà Đùng, câu hỏi đầu tiên không phải "cây gì quý" mà là "lô này thoát nước thế nào, có bao nhiêu nắng".
Một lợi thế ít người để ý là vườn cây lâu năm sẵn có. Hàng cà phê, sầu riêng, mắc ca, bơ tạo ra những khoảng bóng khác nhau, và mỗi cây thuốc ưa một mức bóng khác nhau. Biết đặt đúng cây vào đúng khoảng sáng là cách dùng đất hiệu quả hơn khai hoang thêm.
Năm cây trồng được và tính cây cần biết
Bảng dưới gom những gì nhà vườn cần biết trước khi chọn. Thời gian thu hoạch là mức thường gặp ở các vùng trồng trong nước, thực tế tuỳ giống, đất và cách chăm.
| Cây | Bộ phận thu | Nhân giống | Nắng – bóng | Điểm cần coi chừng |
|---|---|---|---|---|
| Sâm Bố Chính | Rễ củ, hoa | Hạt, củ | Nắng nhẹ đến bóng thưa | Úng rễ mùa mưa, thối củ |
| Đinh lăng | Rễ, lá | Hom thân | Chịu bóng bán phần | Úng gốc, thu rễ phải chờ nhiều năm |
| Gừng | Thân rễ (củ) | Củ giống | Ưa bóng nhẹ | Bệnh héo xanh, không trồng lại liền vụ |
| Nghệ | Thân rễ (củ) | Củ giống | Chịu bóng nhẹ | Thối củ khi đất bí |
| Sả | Lá, thân (cất tinh dầu) | Tép, khóm | Ưa nắng | Bụi già, cần cắt lứa đều |
| Cà gai leo | Thân, lá, rễ | Hạt, hom | Ưa nắng | Cần thử lô nhỏ, đầu ra phụ thuộc người thu mua |
Có thể thấy nhóm cây củ (gừng, nghệ) và đinh lăng hợp với vườn có bóng nhẹ, còn sả và cà gai leo cần chỗ trống nắng. Sâm Bố Chính đứng giữa: cần ánh sáng nhưng chịu được bóng thưa. Xếp cây theo nắng như vậy giúp một mảnh vườn chứa được nhiều cây mà không cây nào bị ép.
Những cây hay được nhắc nhưng nên dè dặt
Cây quý hiếm của vùng núi cao. Sâm Ngọc Linh, các loài sâm chi Panax hay lan kim tuyến cần khí hậu mát lạnh quanh năm và điều kiện dưới tán rừng mà vùng hồ không có. Nghe quảng cáo "trồng sâm Ngọc Linh ở Tà Đùng" thì nên hỏi kỹ giống từ đâu, ai đảm bảo, vì đó là cây có giá trị cao nên dễ có hàng giả và giống trôi nổi.
Cây mua giống theo phong trào. Mỗi vài năm lại có một cây được rao là "dược liệu hái ra tiền". Cây có thể trồng được, nhưng nếu không có người thu mua ổn định ở gần, củ lá thu về chỉ để phơi rồi cất. Với cây dược liệu, đầu ra quyết định nhiều hơn năng suất.
Cây lấy từ rừng về làm giống. Một số cây thuốc mọc hoang trong rừng quanh vùng. Đào từ Vườn quốc gia Tà Đùng là vi phạm quy định về rừng đặc dụng, và cây rừng đưa ra vườn thường chết hoặc mất đặc tính. Có bài riêng về chuyện này trong danh mục.
Cây chưa có ai trồng quanh vùng. Không phải không được thử, nhưng thử ở quy mô vài chục cây, ghi chép một mùa mưa và một mùa khô, rồi mới tính chuyện mở rộng. Đừng chuyển cả lô cà phê đang cho trái sang một cây chưa ai ở đây trồng thành công.
Tiêu chí chọn cây trước khi dành đất
Trước khi mua giống, anh chị trả lời được những câu sau thì khả năng thành công cao hơn hẳn. Mỗi câu loại bớt một rủi ro hay gặp ở nhà vườn mới làm dược liệu.
- Ai mua, mua dạng gì? Tươi hay khô, nguyên củ hay thái lát, cần lượng bao nhiêu mỗi lần. Có tên người hoặc cơ sở cụ thể chứ không phải "chắc có người mua".
- Lô đất có đủ điều kiện không? Thoát nước, độ dốc, số giờ nắng, nguồn nước tưới mùa khô. Cây lấy củ cần đất không đọng nước sau mưa to.
- Giống lấy ở đâu? Có rõ nguồn, đúng loài, không sâu bệnh. Với gừng và nghệ, củ giống mang bệnh là đem bệnh vào vườn.
- Chờ bao lâu mới thu? Gừng, nghệ dưới một năm; sâm Bố Chính thường hơn một năm; đinh lăng lấy rễ phải nhiều năm. Dòng tiền gia đình có chờ được không.
- Sơ chế ở đâu? Có chỗ rửa, phơi, sấy, kho khô không. Cây dược liệu thu về mà phơi không kịp trong mùa mưa là hỏng cả lứa.
- Trồng được sạch không? Dược liệu bị kiểm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Cây nào phải phun nhiều mới sống thì không hợp làm dược liệu.
Sâm đứng ở đâu trong bức tranh này
Với trang này, sâm Bố Chính là cây chính, các cây thuốc khác là cây đi cùng. Đi cùng theo hai nghĩa. Thứ nhất là chia rủi ro: sâm có năm được giá, có năm thương lái ép giá hoặc mùa mưa làm thối củ nhiều; một vườn có thêm gừng, nghệ hay đinh lăng thì không đặt hết trứng vào một rổ. Thứ hai là chia công: gừng, nghệ thu vào cuối năm, sâm có lịch đào riêng, sả cắt nhiều lứa, nên lao động trong nhà được rải đều hơn.
Cũng cần nói thẳng: trồng nhiều cây thì việc quản lý khó hơn. Mỗi cây một lịch bón, một kiểu sâu bệnh, một cách sơ chế. Nhà vườn mới nên bắt đầu với sâm cộng thêm một cây, làm quen một hai vụ rồi mới thêm cây thứ ba. Một điều nữa: không trồng gừng hay nghệ liền ngay trên chỗ vừa nhổ sâm bị thối củ, vì mầm bệnh trong đất có thể gây hại tiếp.
Khi chọn cây đi cùng, ưu tiên cây khác họ với sâm. Sâm Bố Chính thuộc họ Bông; trồng cạnh đậu bắp, bông vải, dâm bụt là nuôi chung sâu hại. Gừng, nghệ (họ Gừng), sả (họ Lúa), đinh lăng (họ Ngũ gia bì) đều khác họ, nên luân canh và xen canh với sâm hợp lý hơn.
Thêm một điều về thị trường: sâm và các cây thuốc đi cùng thường có chung nhóm người mua, từ thương lái nông sản, cơ sở sơ chế dược liệu tới cơ sở làm trà, làm bột. Khi đã có mối bán sâm ổn định, hỏi luôn người mua đó có nhận thêm gừng, nghệ, rễ đinh lăng không; một chuyến xe chở được nhiều loại hàng thì chi phí vận chuyển mỗi loại giảm, và quan hệ với người mua cũng bền hơn.
Bắt đầu từ đâu cho một nhà vườn nhỏ
Cách an toàn nhất là bắt đầu từ chỗ đất "thừa" trong vườn: bờ lô, hàng rào, khoảng trống dưới tán cà phê đã tỉa thưa, dải đất dọc rãnh thoát nước. Đinh lăng trồng làm hàng rào, sả trồng thành băng chống xói ở mép dốc, gừng nghệ trồng dưới bóng thưa. Những chỗ này không lấy đất của cây chính, chi phí thêm chủ yếu là giống và công.
Song song, ghi chép từ vụ đầu: ngày trồng, nguồn giống, lượng phân, ngày mưa lớn, cây nào chết, thu được bao nhiêu và bán cho ai. Sổ ghi này về sau dùng để tính lời lỗ thật, và cũng là thứ người thu mua dược liệu, cơ quan nông nghiệp hay đơn vị kiểm nghiệm sẽ hỏi khi anh chị muốn bán hàng có nguồn gốc rõ ràng.
Khi cần hỏi kỹ thuật, nơi gần nhất là cán bộ nông nghiệp của xã Tà Đùng và trung tâm dịch vụ nông nghiệp của tỉnh Lâm Đồng. Muốn tìm cơ sở thu mua, sơ chế nông sản quanh hồ, anh chị có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành nông nghiệp và thương mại.
Một năm của vườn nhiều cây thuốc ở Tà Đùng
Cuối mùa khô (khoảng tháng 2–4): làm đất, bón vôi cho lô sẽ trồng, sửa rãnh thoát, chuẩn bị củ giống gừng nghệ và hom đinh lăng. Đây cũng là lúc đào sâm, đào rễ đinh lăng nếu đã tới tuổi, vì đất khô, củ ra sạch và phơi sấy thuận. Tưới bổ sung cho cây con và cây mới trồng nếu nắng kéo dài.
Đầu mùa mưa (khoảng tháng 4–6): thời vụ trồng chính cho phần lớn cây củ và cây hom. Đất đủ ẩm, cây bén rễ nhanh, đỡ công tưới. Việc cần làm ngay sau trồng là tủ gốc, khơi rãnh, theo dõi cây chết để trồng dặm. Sả cắt lứa đầu nếu đã trồng từ năm trước.
Giữa mùa mưa (khoảng tháng 7–9): thời gian nguy hiểm nhất cho cây lấy củ. Đi thăm vườn sau mỗi trận mưa lớn, tìm chỗ đọng nước, cây héo rũ, lá vàng từ gốc. Làm cỏ nhưng không xới sâu sát gốc. Hạn chế đi lại trên luống khi đất đang nhão.
Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô (khoảng tháng 10–1): gừng nghệ lụi lá, chuẩn bị đào. Đây cũng là mùa hái cà phê, công lao động căng nhất năm, nên phải sắp xếp trước ai đào, ai sơ chế, phơi ở đâu. Sau thu hoạch, ghi lại sản lượng từng lô, lô nào bệnh để năm sau xoay vòng cây khác.
Câu hỏi thường gặp
Đất trồng cà phê lâu năm có trồng dược liệu được không?
Được, nhưng thường phải cải tạo trước. Đất cà phê lâu năm hay chua, chai và có thể tồn dư phân thuốc. Bón vôi, thêm phân hữu cơ hoai, cày xới và để đất nghỉ một thời gian giúp đất tơi lại. Nếu vườn cà phê từng bị tuyến trùng, nên hỏi cán bộ nông nghiệp trước khi trồng cây lấy củ.
Trồng dược liệu dưới tán cà phê có làm giảm năng suất cà phê không?
Có thể có nếu cây trồng thêm tranh nước, tranh phân vào mùa khô hoặc làm vườn quá kín. Chọn cây thấp, rễ nông như gừng, nghệ, giữ khoảng cách với gốc cà phê và bón bổ sung cho cả hai cây thì ảnh hưởng nhỏ. Nên thử một vài hàng trước khi làm cả vườn.
Có nên trồng sâm Ngọc Linh ở Tà Đùng không?
Không nên tin vào lời rao trồng sâm Ngọc Linh ở vùng hồ. Cây này cần khí hậu mát lạnh quanh năm ở độ cao lớn và điều kiện dưới tán rừng đặc thù. Vùng hồ Tà Đùng không có điều kiện đó, và giống bán trôi nổi rất khó kiểm chứng đúng loài.
Một hộ nhỏ nên trồng bao nhiêu loại dược liệu?
Với hộ mới làm, sâm cộng thêm một cây là vừa sức. Mỗi cây có lịch chăm, sâu bệnh và cách sơ chế riêng, trồng nhiều loại cùng lúc dễ rối việc và khó bán vì lượng mỗi loại quá nhỏ. Làm quen một hai vụ rồi hẵng mở rộng.
Trồng dược liệu có cần đăng ký với ai không?
Trồng trong vườn nhà thì không cần xin phép. Nhưng nếu muốn bán cho cơ sở sản xuất thuốc, cơ sở chế biến lớn hay làm hàng có tem truy xuất, anh chị sẽ cần ghi chép canh tác, có thể cần mã vùng trồng hoặc đáp ứng thực hành tốt trồng trọt dược liệu. Nên hỏi người mua yêu cầu gì từ đầu.
Cây thuốc trồng ở nhà có dùng ngay làm thuốc được không?
Bên mình không khuyên tự dùng cây thuốc để chữa bệnh. Nhiều cây có tác dụng mạnh, có người không hợp, có loại tương tác với thuốc đang uống. Trang này chỉ nói chuyện trồng; muốn dùng làm thuốc, anh chị hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.