Một lô đất hợp để trồng sâm ở vùng hồ Tà Đùng phải đạt đồng thời nhiều điều kiện: đất đủ dày và tơi, thoát nước tốt, nhận đủ nắng, có nguồn nước sạch cho mùa khô, cách xa nơi phun thuốc hoá chất, đi lại được trong mùa mưa, có chỗ sơ chế gần, và đất có giấy tờ, mục đích sử dụng rõ ràng, không nằm trong rừng đặc dụng. Thiếu một điều kiện có thể bù được; thiếu những điều cơ bản như thoát nước hay pháp lý thì nên bỏ qua lô đó.
Bài này gom mười hai điều cần kiểm thành một danh sách dùng được khi đi xem đất, kèm một bảng đánh giá ba mức để so sánh nhiều lô với nhau. Các yếu tố tự nhiên như đất, nước, nắng, sương đã có bài phân tích riêng trong mục; ở đây đặt chúng cạnh những yếu tố thực tế ít người nghĩ tới lúc đầu: thuốc phun từ vườn bên, nguồn gốc nước, đường đi, công lao động và giấy tờ đất.
Nhóm một: đất và nước — những điều không bù được
1. Tầng đất đủ dày, không sỏi đá gần mặt. Đào hố thử ở vài điểm. Tầng đất tốt mỏng, gặp đá ong hay sỏi sạn ở độ sâu tầng củ là điểm trừ lớn, chỉ bù được bằng cách đắp luống rất cao.
2. Thoát nước tốt. Đổ nước vào hố thử, quan sát lô sau một trận mưa. Chỗ nước đọng nửa ngày, chân dốc, ven khe, đất bán ngập ven hồ nên loại. Đây là tiêu chí loại thẳng, không nên cố bù.
3. Độ dốc vừa phải. Dốc nhẹ đến vừa thuận cho thoát nước và đi lại. Dốc quá mạnh tốn công làm bậc, dễ trôi đất, khó đào củ. Đất bằng phẳng thì phải đầu tư rãnh và luống cao.
4. Lịch sử sử dụng đất. Hỏi rõ lô từng trồng gì, bao lâu, có bệnh đất nặng không (nhất là đất tiêu từng bị chết hàng loạt), có từng làm bãi chứa phân, hoá chất, rác thải không. Đất có tiền sử ô nhiễm không hợp cho cây dược liệu.
Nhóm hai: nắng, gió và nguồn nước
5. Đủ nắng, nhất là nắng sáng. Đo bóng đổ theo giờ ở các điểm định trồng. Tránh dưới tán đã khép, sườn khuất núi, phía khuất của hàng cây cao.
6. Thông thoáng nhưng không hứng gió mạnh. Tránh đáy thung đọng sương và khe núi gió luồn. Lưng đồi có hàng chắn gió vừa phải ở phía gió mùa khô là lý tưởng.
7. Nguồn nước tưới cho mùa khô. Suối, giếng, ao chứa hay hệ thống tưới chung đều được, miễn là còn nước vào cuối mùa khô, khi nhu cầu tưới cà phê trong vùng lên cao nhất. Hỏi người dân xung quanh: năm khô nhất, nguồn này có cạn không.
8. Chất lượng nước. Với cây dược liệu, nước tưới và nước rửa củ nên sạch. Nước chảy qua khu chăn nuôi, khu dân cư đông, hay nước đọng lâu ngày có nguy cơ nhiễm bẩn. Nếu định làm sản phẩm có truy xuất nguồn gốc, nên phân tích mẫu nước ở nơi được công nhận. Việc lấy nước trực tiếp từ hồ chứa hay khe suối lớn có thể có quy định riêng, nên hỏi chính quyền xã.
Nhóm ba: hàng xóm và thuốc phun — rủi ro ít ai nghĩ tới
9. Khoảng cách với nơi phun thuốc hoá chất. Vùng hồ là vùng nông nghiệp thâm canh, nhiều vườn cà phê, sầu riêng phun thuốc trừ sâu, trừ bệnh, nhất là thuốc trừ cỏ. Khi phun, đặc biệt vào ngày có gió, các hạt thuốc nhỏ có thể bay theo gió sang vườn bên cạnh. Thuốc trừ cỏ bay sang có thể làm cây sâm cháy lá, xoăn ngọn; thuốc trừ sâu bay sang có thể để lại dư lượng trên cây dược liệu mà người trồng sâm không hề dùng.
Điều này đặc biệt quan trọng nếu anh chị định bán sâm như sản phẩm sạch, trồng theo hướng hữu cơ hay làm hồ sơ truy xuất nguồn gốc: kết quả kiểm nghiệm dư lượng không phân biệt thuốc do mình phun hay thuốc do gió mang sang. Cách giảm rủi ro là chọn lô cách xa vườn thâm canh, hoặc trồng một dải cây đệm dày ở phía giáp ranh, và nói chuyện với hàng xóm về lịch phun, xin họ phun vào ngày lặng gió.
Ngược lại, nếu chính vườn cà phê của mình nằm sát vườn sâm, cũng cần điều chỉnh cách phun thuốc cho cà phê để không ảnh hưởng tới sâm. Ghi lại ngày phun, loại thuốc cho cả hai vườn vào sổ là cách tự bảo vệ khi cần giải trình về dư lượng.
Một chuyện nữa là nguồn nước chung. Nếu nước tưới lấy từ khe suối chảy qua nhiều vườn phía trên, thuốc và phân từ các vườn đó có thể theo nước xuống. Đây là lý do nên biết dòng nước mình dùng đi qua những đâu trước khi tới vườn.
Nhóm bốn: đi lại, sơ chế và công lao động
10. Đường vào vườn trong mùa mưa. Đường đất đỏ mùa mưa trơn lầy, có đoạn xe máy cũng không qua. Vườn sâm cần người nhất đúng vào mùa mưa, để khơi rãnh, kiểm tra úng, làm cỏ. Lô quá xa đường, phải lội dốc đất mới tới, sẽ bị bỏ bê đúng lúc nguy hiểm nhất.
11. Gần nơi sơ chế. Củ tươi sau khi đào cần được rửa, cạo vỏ, thái và phơi sấy càng sớm càng tốt. Lô gần nhà, gần sân phơi, nhà sấy hay cơ sở sơ chế giúp giảm hao hụt và giữ chất lượng củ. Chở củ tươi đường xa trên đường xấu dễ làm củ dập.
Công lao động. Không phải tiêu chí của đất, nhưng là tiêu chí của lô: gia đình có đủ người chăm vườn sâm cùng lúc với vườn cà phê không, mùa đào sâm có trùng mùa hái cà phê không, có thuê được người không. Lô ở xa làm mỗi buổi chăm tốn thêm thời gian đi lại. Vườn sâm cần nhiều công tay ở khâu làm cỏ, khơi rãnh, đào và cạo củ; khâu nào cũng khó cơ giới hoá ở quy mô nhà vườn, nên tính trước nhân lực cho cả vụ chứ không chỉ cho lúc trồng.
Nhóm năm: giấy tờ và ranh giới rừng
12. Pháp lý đất rõ ràng. Lô trồng nên có giấy tờ về quyền sử dụng đất, mục đích sử dụng phù hợp với trồng cây nông nghiệp hoặc dược liệu. Đất đang tranh chấp, đất lấn chiếm, đất chưa rõ ranh giới là rủi ro lớn: vườn sâm có thể phải bỏ giữa vụ. Nếu thuê đất, nên có hợp đồng thuê bằng văn bản, ghi rõ thời hạn đủ cho ít nhất vài vụ và quyền thu hoạch.
Vùng hồ giáp với Vườn quốc gia Tà Đùng và các khu rừng phòng hộ. Rừng đặc dụng và rừng phòng hộ được pháp luật bảo vệ; không được phát rừng để lấy đất trồng sâm, không được trồng trong ranh giới rừng khi chưa được phép, và không được đào cây thuốc mọc tự nhiên trong rừng đặc dụng để làm giống. Ranh giới có khi không rõ ngoài thực địa, nên hỏi chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý rừng trước khi canh tác ở những lô giáp rừng.
Với người muốn làm sản phẩm có truy xuất nguồn gốc, đăng ký mã số vùng trồng hay làm hồ sơ chất lượng, giấy tờ đất là một trong những thứ đầu tiên được hỏi tới. Chọn lô có pháp lý rõ ngay từ đầu giúp tránh phải đổi chỗ trồng khi bắt đầu làm ăn nghiêm túc. Thủ tục cụ thể nên kiểm tra theo quy định hiện hành tại cơ quan chuyên môn của tỉnh.
Những câu nên hỏi trước khi chốt lô
Nhiều thông tin quan trọng về một lô đất không nhìn thấy được trong một buổi đi xem. Người biết rõ nhất là chủ đất, người làm vườn lâu năm và hàng xóm xung quanh. Danh sách câu hỏi nên mang theo:
- Lô này đã trồng những cây gì, trong bao nhiêu năm, lần gần nhất nhổ bỏ cây cũ là khi nào và vì sao?
- Vườn từng bị chết cây hàng loạt, nhất là tiêu hoặc cà phê, không; nếu có thì ở góc nào của lô?
- Mùa mưa có chỗ nào đọng nước, sạt lở, nước từ đường hay vườn trên đổ xuống không?
- Nguồn nước tưới lấy từ đâu, năm khô nhất có cạn không, có phải chia nước với nhà khác không?
- Các vườn giáp ranh trồng gì, phun thuốc thường xuyên không, có thuốc trừ cỏ không?
- Đường vào mùa mưa thế nào, xe chở hàng có vào được không, có đoạn nào hay sạt?
- Giấy tờ đất ở tình trạng nào, ranh giới đã được đo đạc chưa, có giáp đất rừng hay hành lang suối, hồ không?
Câu trả lời của chủ đất nên được đối chiếu với hàng xóm và với chính những gì anh chị quan sát ngoài thực địa. Ghi lại mọi câu trả lời vào sổ; chúng sẽ có ích khi đánh giá lô theo bảng bên dưới và khi lập hồ sơ vùng trồng về sau.
Bảng đánh giá nhanh ba mức khi đi xem nhiều lô
Khi so sánh vài lô, có thể đánh giá từng điều theo ba mức: Đạt, Cần bù (khắc phục được với chi phí chấp nhận được), Loại (không nên trồng sâm). Một lô có bất kỳ điều nào ở mức Loại thì không nên chọn, dù các điều khác tốt.
| Điều kiện | Đạt | Cần bù | Loại |
|---|---|---|---|
| Tầng đất | Dày, tơi, ít sỏi đá | Hơi mỏng hoặc chặt, cày sâu và đắp luống được | Đá lộ đầu, tầng đất rất mỏng |
| Thoát nước | Nước rút nhanh, lưng dốc | Rút chậm ở vài chỗ, sửa rãnh được | Chân dốc, ven khe, bán ngập, nước rỉ |
| Nắng | Nắng phần lớn ngày, có nắng sáng | Bóng một phần, tỉa cành được | Dưới tán khép, khuất núi |
| Nước tưới | Có nguồn ổn định cả mùa khô | Nguồn yếu cuối mùa khô, làm bể chứa được | Không có nguồn nào |
| Thuốc phun lân cận | Xa vườn thâm canh | Giáp vườn phun, trồng dải đệm và thoả thuận được | Sát vườn phun thuốc cỏ thường xuyên |
| Đường mùa mưa | Xe máy vào được quanh năm | Có đoạn khó, sửa được | Mùa mưa không vào được |
| Pháp lý đất | Giấy tờ rõ, mục đích phù hợp | Đang hoàn thiện, thuê có hợp đồng | Tranh chấp, lấn rừng, không giấy tờ |
Bảng này không thay quyết định của người trồng, nhưng giúp nhìn rõ chỗ yếu của từng lô và chi phí phải bỏ ra để bù. Thường thì một lô đạt hầu hết các điều và chỉ cần bù một hai điểm nhỏ là lựa chọn an toàn hơn một lô đất rất tốt nhưng ở xa, khó đi lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thuê đất để trồng sâm thử không?
Thuê đất giúp thử mà không phải bỏ nhiều vốn mua đất. Điều quan trọng là hợp đồng thuê bằng văn bản, thời hạn đủ dài cho ít nhất vài vụ, ghi rõ quyền thu hoạch và việc cải tạo đất. Nên hỏi kỹ lịch sử sử dụng đất và tiền sử bệnh đất trước khi thuê.
Đất giáp Vườn quốc gia Tà Đùng có trồng sâm được không?
Đất nông nghiệp hợp pháp nằm ngoài ranh giới rừng thì được canh tác theo quy định. Nhưng không được lấn vào rừng, không phát rừng để mở rộng vườn và không đào cây thuốc trong rừng đặc dụng. Ranh giới nên được xác nhận với chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý rừng trước khi trồng.
Vườn hàng xóm phun thuốc cỏ thì làm sao bảo vệ vườn sâm?
Cách thực tế là trồng một dải cây đệm dày ở phía giáp ranh, để khoảng cách giữa luống sâm và ranh giới, và trao đổi với hàng xóm để họ phun vào ngày lặng gió, báo trước lịch phun. Ghi lại các lần thấy cây bị cháy lá bất thường kèm ngày giờ để có căn cứ trao đổi.
Có cần phân tích nước trước khi trồng sâm không?
Với vườn nhỏ trồng để dùng hoặc bán củ tươi trong vùng, chưa hẳn bắt buộc, nhưng nên tránh nguồn nước có dấu hiệu nhiễm bẩn. Với vườn định làm sản phẩm có truy xuất nguồn gốc hoặc theo hướng thực hành tốt trồng trọt dược liệu, phân tích nước tại nơi được công nhận là việc nên làm.
Diện tích tối thiểu để trồng sâm có hiệu quả là bao nhiêu?
Không có con số chung, vì phụ thuộc vào mục đích, cách bán và công lao động của gia đình. Với người mới, bắt đầu bằng một ô nhỏ để thử qua một vụ là cách an toàn. Mở rộng khi đã biết lô mình cho củ ra sao, có đầu ra rõ ràng và đủ người chăm.
Đất từng trồng cà phê bị bệnh thì có trồng sâm được không?
Còn tùy loại bệnh. Bệnh lá, bệnh quả của cà phê ít ảnh hưởng tới sâm, nhưng các vấn đề trong đất như tuyến trùng, nấm hại rễ có thể còn tồn tại. Nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, có thể phân tích mẫu đất, và trồng thử ô nhỏ trước. Bài về đất cà phê cũ trong mục này nói kỹ hơn.