Theo nghĩa thực vật và theo cách dùng chặt chẽ trong tiếng Anh, sâm Bố Chính không phải ginseng. Chữ ginseng thường dành cho các cây chi Panax như nhân sâm Triều Tiên (Panax ginseng), sâm Mỹ (Panax quinquefolius) hay sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis). Sâm Bố Chính, tên khoa học Abelmoschus sagittifolius, là cây họ Bông, cùng chi với đậu bắp. Chữ "sâm" trong tiếng Việt rộng hơn nhiều so với chữ ginseng trong tiếng Anh.
Tên trang là Tà Đùng Ginseng vì tên miền đã có từ trước và vì người Việt quen dịch "sâm" thành ginseng. Bên mình giữ tên miền nhưng nói thẳng ngay trong danh mục lõi: đây là trang về sâm Bố Chính trồng ở vùng hồ Tà Đùng, không phải về nhân sâm. Khi nói chuyện với người nước ngoài hay làm nhãn cho hàng đi xa, nên gọi tên cây cho chính xác.
Bài này giải thích chữ ginseng đến từ đâu, vì sao tiếng Việt và tiếng Anh vênh nhau, cách gọi sâm Bố Chính bằng tiếng Anh cho khỏi gây hiểu nhầm, và vì sao chuyện tên gọi lại quan trọng với người làm sản phẩm.
Chữ ginseng đến từ đâu
Ginseng là từ tiếng Anh mượn qua tiếng Trung, từ cách đọc hai chữ "nhân sâm" ở một phương ngữ phía nam Trung Quốc. Chữ "nhân" chỉ hình dáng củ giống người, chữ "sâm" chỉ loại rễ củ quý. Khi người phương Tây biết đến nhân sâm qua giao thương với Trung Hoa, họ mang theo cái tên gắn với đúng loại cây ấy, tức cây mà về sau được đặt tên khoa học là Panax ginseng.
Tên chi Panax bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, mang nghĩa "chữa mọi thứ", phản ánh danh tiếng mà cây có trong y học phương Đông. Về sau, người ta xếp vào chi này thêm sâm Mỹ ở Bắc Mỹ, tam thất, sâm Nhật Bản và sâm Ngọc Linh của Việt Nam. Trong tiếng Anh, khi nói ginseng không kèm chữ nào khác, người nghe gần như luôn hiểu là một cây trong chi này.
Tiếng Việt thì khác. Chữ "sâm" được dùng cho hàng chục cây thuộc các họ khác nhau: sâm Bố Chính họ Bông, sâm đại hành họ La dơn, sâm nam, sâm đất, đảng sâm họ Hoa chuông, huyền sâm, đan sâm. Cách gọi ấy theo truyền thống dùng rễ củ bồi bổ, không theo phân loại thực vật. Vì vậy dịch máy móc mọi chữ "sâm" thành ginseng là đem một khái niệm rộng nhét vào một chữ hẹp.
Chữ "sâm" tiếng Việt và chữ ginseng tiếng Anh
Bảng dưới đặt một số cây hay gặp cạnh nhau, để thấy chữ nào khớp và chữ nào chỉ trùng âm:
| Tên tiếng Việt | Tên khoa học | Họ thực vật | Gọi là ginseng có chính xác không |
|---|---|---|---|
| Nhân sâm | Panax ginseng | Ngũ gia bì | Có, đây là nghĩa gốc của chữ ginseng |
| Sâm Mỹ | Panax quinquefolius | Ngũ gia bì | Có (American ginseng) |
| Sâm Ngọc Linh | Panax vietnamensis | Ngũ gia bì | Có, thường được gọi Vietnamese ginseng |
| Sâm Bố Chính | Abelmoschus sagittifolius | Bông | Không theo nghĩa thực vật; nên kèm tên khoa học |
| Đảng sâm | Codonopsis spp. | Hoa chuông | Không; tiếng Anh thường gọi codonopsis |
| Sâm đại hành | Eleutherine bulbosa | La dơn | Không |
Để ý dòng sâm Ngọc Linh: trong tiếng Anh, cụm Vietnamese ginseng thường chỉ cây này. Nếu ghi sâm Bố Chính là Vietnamese ginseng, người đọc nước ngoài rất dễ tưởng đó là sâm Ngọc Linh, một sản phẩm khác hẳn về loài và về giá trị thị trường. Đây là lỗi nên tránh nhất.
Vì sao tên trang vẫn có chữ Ginseng
Tên miền tadungginseng.com có trước khi trang được dựng thành một trang nội dung. Người đặt tên khi đó dịch "sâm Tà Đùng" thành Tà Đùng Ginseng theo thói quen phổ biến của người Việt, giống như rất nhiều bảng hiệu, nhãn hàng trong nước vẫn làm. Đổi tên miền thì mất đi một địa chỉ đã có, nên bên mình giữ lại.
Đổi lại, nội dung phải rõ ràng. Ngay trang chủ và danh mục lõi này, trang nói thẳng rằng cây được nói tới là sâm Bố Chính, họ Bông, không phải nhân sâm. Không bài nào trên trang so sâm Tà Đùng với nhân sâm theo kiểu "bổ hơn", "quý ngang", và không dùng uy tín của nhân sâm để nâng sâm Bố Chính lên.
Bên mình nghĩ đó là cách làm sòng phẳng: giữ một cái tên dễ nhớ mà người Việt hiểu, đồng thời không để cái tên ấy đánh lừa ai. Người làm sản phẩm ở vùng hồ cũng nên làm như vậy với tên thương hiệu của mình: tên có thể dùng chữ quen thuộc, nhưng phần mô tả sản phẩm, thành phần, tên cây trên nhãn phải chính xác.
Nói thêm về chuyện dịch ngược: nhiều trang nước ngoài khi viết về sâm Bố Chính lại gọi nó là "Vietnamese ginseng" hoặc gộp chung vào bài về sâm Việt Nam. Người làm sản phẩm đọc thấy rồi chép lại, thế là cái sai đi một vòng quay về, lần này mang dáng vẻ của một nguồn nước ngoài nên càng khó cãi. Gặp tài liệu như vậy, hãy đối chiếu tên khoa học trước khi dùng bất cứ thông tin nào trong đó.
Gọi sâm Bố Chính bằng tiếng Anh thế nào cho đúng
Luôn kèm tên khoa học. Cách an toàn nhất là ghi Abelmoschus sagittifolius ngay cạnh tên thường gọi. Tên khoa học là thứ ngôn ngữ chung của người làm dược liệu, phòng kiểm nghiệm và cơ quan quản lý ở mọi nước; ghi nó ra là hết chỗ hiểu nhầm.
Dùng tên địa danh, không dùng tên quốc gia. Nếu cần một tên thường gọi, cụm Bo Chinh ginseng hay Sam Bo Chinh giữ được dấu vết địa danh và ít gây nhầm hơn Vietnamese ginseng. Một số tài liệu tiếng Anh dùng cách gọi này kèm tên khoa học.
Giải thích một câu. Khi giới thiệu với khách nước ngoài, một câu như "a root of the mallow family, related to okra, traditionally called sâm in Vietnam" làm người nghe hiểu ngay đây không phải Panax. Người nghe sẽ tin anh chị hơn khi thấy anh chị chủ động nói rõ.
Tránh các chữ dễ gây hiểu sai. Không gọi là wild ginseng, mountain ginseng, Vietnamese ginseng, Ngoc Linh ginseng hay so sánh với Korean ginseng trên nhãn hoặc trong lời chào hàng.
Thống nhất một cách gọi. Chọn một cách ghi và dùng giống nhau trên nhãn, trang bán hàng, hoá đơn, phiếu kiểm nghiệm. Mỗi nơi một tên làm người mua và cơ quan kiểm tra khó đối chiếu.
Tên gọi và nhãn hàng: chuyện không chỉ là chữ nghĩa
Với người làm sản phẩm, tên gọi trên nhãn có hệ quả thật. Ở nhiều thị trường, quy định ghi nhãn thực phẩm và thực phẩm bổ sung đòi tên thành phần phải đúng với bản chất. Ở Mỹ, bên mình biết luật nông nghiệp đầu những năm 2000 đã hạn chế dùng chữ ginseng trên nhãn cho các loài Panax, đó là lý do một cây trước đây gọi là Siberian ginseng phải đổi sang tên eleuthero. Quy định của từng nước có thể đã thay đổi, nên ai định đưa hàng đi phải kiểm văn bản hiện hành của nước nhập.
Ở trong nước, nhãn hàng hoá cũng phải ghi tên hàng hoá, thành phần đúng thực tế, và sản phẩm thực phẩm không được quảng cáo như thuốc. Một gói lát sâm Bố Chính ghi to chữ "Ginseng" kèm hình củ nhân sâm có rễ chân tay là đang gây hiểu nhầm, dù chữ ấy về nghĩa phổ thông tiếng Việt không sai. Chi tiết về nhãn và thủ tục nằm ở danh mục chế biến và làm sản phẩm của trang.
Còn một hệ quả nữa: khi sản phẩm bị hiểu nhầm là nhân sâm, người mua kỳ vọng sai. Họ có thể dùng theo cách người ta dùng nhân sâm, hoặc thất vọng vì không thấy mùi vị nhân sâm, rồi cho rằng hàng giả. Gọi đúng tên ngay từ đầu bảo vệ cả người bán lẫn người mua.
Ghi tên cây theo từng tình huống
Cùng một cây, mỗi tình huống cần một cách ghi khác nhau. Bảng dưới là gợi ý của bên mình cho người làm sản phẩm và người làm du lịch ở vùng hồ; quy định ghi nhãn cụ thể vẫn phải kiểm theo văn bản hiện hành:
| Tình huống | Cách ghi gợi ý | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Nhãn hàng bán trong nước | Sâm Bố Chính (sâm thổ hào), kèm tên khoa học ở phần thành phần; nơi trồng ghi thôn, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng | Chỉ ghi "Ginseng" hoặc "nhân sâm Tà Đùng" |
| Nhãn hoặc tài liệu đi nước ngoài | Tên khoa học Abelmoschus sagittifolius root, kèm tên địa danh; mô tả họ thực vật | Vietnamese ginseng, wild ginseng, hình củ Panax |
| Giới thiệu với khách tham quan | Cây họ Bông người Việt gọi là sâm, giải thích một câu | So sánh với nhân sâm Hàn Quốc về công dụng |
| Phiếu gửi mẫu kiểm nghiệm | Tên khoa học đầy đủ, bộ phận dùng (rễ củ), dạng mẫu (tươi, lát khô) | Ghi tên thương mại thay cho tên cây |
| Hoá đơn, hợp đồng mua bán | Tên thường gọi thống nhất với nhãn, kèm dạng hàng | Mỗi giấy tờ một tên khác nhau |
Nguyên tắc chung là tên khoa học đi theo sản phẩm ở mọi chỗ có người cần đối chiếu: phòng kiểm nghiệm, cơ quan quản lý, đối tác nước ngoài. Tên thường gọi thì linh hoạt hơn, nhưng không được gợi ý sai về loài.
Một mẹo nhỏ cho cơ sở mới làm nhãn: in thử một bản, đưa cho người ngoài nghề đọc rồi hỏi họ nghĩ đây là cây gì. Nếu câu trả lời là nhân sâm, nhãn cần sửa trước khi in số lượng.
Những câu người nước ngoài hay hỏi, và cách trả lời ngắn
Khách nước ngoài ghé vùng hồ hoặc đối tác hỏi qua thư thường hỏi mấy câu dưới đây. Trả lời đúng, ngắn, không quảng cáo là đủ:
- "Is this real ginseng?" Không, đây là một cây khác, họ Bông, người Việt gọi là sâm theo truyền thống; tên khoa học Abelmoschus sagittifolius.
- "Is it like Korean ginseng?" Khác loài, khác thành phần, khác cách dùng; không nên so sánh hay thay thế cho nhau.
- "Is it wild?" Không, cây được trồng trên đất vườn quanh hồ; rừng quốc gia gần đó được bảo vệ.
- "What is it used for?" Theo truyền thống người Việt dùng rễ để nấu ăn, pha nước, bồi bổ theo kinh nghiệm dân gian; bên mình không nói nó chữa bệnh gì.
- "Why is the flower red?" Vì là cây họ Bông, hoa giống hoa dâm bụt, đậu bắp; mùa hoa là lúc vườn đẹp nhất.
Cách trả lời thẳng như vậy có thể làm sản phẩm bớt "huyền bí", nhưng giữ được uy tín lâu dài, nhất là với khách đã từng biết nhân sâm thật.
Câu hỏi thường gặp
Vậy có nên gọi sâm Bố Chính là ginseng không?
Trong tiếng Việt, gọi sâm là quen thuộc và không sai. Trong tiếng Anh, nếu dùng chữ ginseng thì nên kèm tên địa danh và tên khoa học Abelmoschus sagittifolius để người đọc biết đây không phải cây chi Panax. Trên nhãn hàng đi nước ngoài, cần kiểm quy định của nước nhập.
Vietnamese ginseng là sâm gì?
Trong tài liệu tiếng Anh, cụm Vietnamese ginseng thường chỉ sâm Ngọc Linh, Panax vietnamensis. Vì vậy không nên dùng cụm này cho sâm Bố Chính, dễ khiến người đọc tưởng nhầm sang một sản phẩm khác hẳn về loài và về giá trị.
Sâm Bố Chính có chứa ginsenoside như nhân sâm không?
Ginsenoside là nhóm hoạt chất đặc trưng của chi Panax. Sâm Bố Chính thuộc họ Bông, thành phần được mô tả chủ yếu là tinh bột, chất nhầy và một số hợp chất khác. Bên mình không thấy căn cứ để nói sâm Bố Chính chứa ginsenoside như nhân sâm.
Tên tiếng Anh nào hay dùng cho sâm Bố Chính?
Một số tài liệu dùng Bo Chinh ginseng hoặc giữ tên Việt Sam Bo Chinh, luôn kèm tên khoa học. Cách ghi an toàn nhất trên nhãn là tên thường gọi tiếng Việt, tên khoa học, rồi một dòng mô tả họ thực vật.
Vì sao trang không đổi tên cho khỏi nhầm?
Tên miền đã có từ trước và quen với người Việt. Bên mình chọn giữ tên nhưng nói rõ trong nội dung rằng đây là trang về sâm Bố Chính trồng ở vùng hồ Tà Đùng, không phải nhân sâm, và không bài nào dựa vào danh tiếng nhân sâm.
Ghi hình củ nhân sâm lên bao bì sâm Bố Chính có sao không?
Hình ảnh trên bao bì cũng là một phần thông tin cho người mua. Dùng hình củ nhân sâm cho sâm Bố Chính dễ gây hiểu nhầm về bản chất sản phẩm. Nên dùng hình cây, hoa, củ sâm Bố Chính thật hoặc hình vùng trồng.