Không. Sâm Tà Đùng là sâm Bố Chính được trồng trên đất vườn của người dân quanh hồ Tà Đùng, có luống, có tưới, có chăm; nó không phải sâm lấy từ rừng. Khu rừng gần nhất mang tên Tà Đùng là Vườn quốc gia Tà Đùng, một khu rừng đặc dụng, nơi việc khai thác thực vật bị pháp luật quản lý chặt. Vì vậy những lời chào bán "sâm rừng Tà Đùng" hoặc "sâm vườn quốc gia" là điều anh chị nên hỏi lại thay vì tin ngay.
Câu hỏi này hay gặp vì hai lý do. Một là chữ "rừng" gắn với hình ảnh quý hiếm, tự nhiên, nên được dùng để nâng giá. Hai là cảnh quan Tà Đùng có núi rừng ngay sát vùng trồng, người ở xa dễ hình dung sâm được đào trong rừng. Bài này giải thích sự khác nhau giữa sâm trồng và sâm mọc hoang, vì sao rừng đặc dụng không phải nơi lấy dược liệu, và cách nhận ra lời quảng cáo dựa vào chữ "rừng".
Sâm trồng, sâm mọc hoang và "sâm rừng" là ba chuyện khác nhau
Sâm trồng là cây do người gieo hạt hoặc trồng củ trên đất canh tác, được làm luống, tưới, bón và đào khi đủ tuổi. Gần như toàn bộ sâm Bố Chính bán theo cân trên thị trường hiện nay là sâm trồng, ở Tà Đùng cũng vậy. Người trồng biết cây bao nhiêu tháng tuổi, bón gì, phun gì, đó là thông tin mà người mua có thể hỏi.
Sâm mọc hoang là cây tự mọc ở đồi bãi, ven ruộng, bìa rừng, không ai trồng. Sâm Bố Chính có thể mọc hoang ở nhiều nơi vì hạt rơi, chim mang đi, hoặc từ vườn cũ bỏ hoang. Cây mọc hoang không mặc nhiên quý hơn: nó có thể già hoặc non, lẫn với cây cùng chi, mọc ở nơi đất ô nhiễm, và không ai biết lịch sử của nó.
"Sâm rừng" trong lời chào hàng thường không mang nghĩa thực vật học nào. Nó có thể là sâm trồng được gọi cho sang, sâm mọc hoang đào ở bìa rừng, hoặc tệ hơn là cây đào trái phép trong rừng được bảo vệ. Với sâm Bố Chính, một cây ưa nắng, rừng già tán kín lại không phải nơi nó mọc tốt; câu chuyện "sâm Bố Chính rừng sâu" vì thế ngược với tính cây.
Vườn quốc gia Tà Đùng: vì sao không phải nơi lấy dược liệu
Vườn quốc gia Tà Đùng trước là Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng, được chuyển hạng thành vườn quốc gia năm 2018. Đây là rừng đặc dụng, loại rừng được lập để bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, nguồn gen sinh vật, phục vụ nghiên cứu khoa học và giáo dục. Theo pháp luật lâm nghiệp, các hoạt động khai thác, săn bắt, chặt hạ, lấy thực vật trong phân khu bảo vệ của rừng đặc dụng bị nghiêm cấm hoặc quản lý rất chặt, tuỳ phân khu.
Nói cho dễ hiểu: đào một cây thuốc trong vườn quốc gia không phải chuyện "hái lộc rừng". Nó có thể là hành vi vi phạm, và với những loài thực vật thuộc danh mục nguy cấp, quý hiếm, mức xử lý còn nặng hơn. Mức xử phạt cụ thể bên mình không nêu ở đây vì phụ thuộc văn bản hiện hành và từng trường hợp; điều chắc chắn là không ai được tự ý vào rừng đặc dụng đào cây mang ra bán.
Cộng đồng sống quanh vườn quốc gia có những thoả thuận, chương trình riêng với ban quản lý về sử dụng tài nguyên, trồng rừng, bảo vệ rừng. Đó là chuyện của cộng đồng và cơ quan quản lý, không phải giấy phép cho người ngoài vào rừng đào cây. Với khách đi chơi, nguyên tắc đơn giản là không mang cây, củ, hạt nào ra khỏi rừng.
Còn một lý do thực tế nữa để không lấy cây từ rừng làm giống: cây rừng có thể mang theo sâu bệnh, nấm của môi trường tự nhiên vào vườn, và người lấy không biết cây ấy có đúng loài hay chỉ là một cây cùng chi trông giống. Rủi ro vừa về pháp lý vừa về kỹ thuật, trong khi lợi ích thì không có gì chắc.
Vì sao chữ "rừng" được dùng nhiều trong quảng cáo
Tâm lý "tự nhiên là tốt hơn". Nhiều người tin cây hoang dã mạnh hơn cây trồng. Với một số dược liệu như sâm Ngọc Linh, tuổi cây và điều kiện mọc thật sự ảnh hưởng tới thành phần, và cây tự nhiên rất hiếm, nên câu chuyện "rừng" có giá. Người bán sâm Bố Chính mượn câu chuyện đó dù cây khác hẳn.
Khó kiểm chứng. Không ai đi theo người bán vào rừng để xem củ được đào ở đâu. Chữ "rừng" vì thế là lời hứa không cần chứng minh, và cũng không ai chịu trách nhiệm.
Che giấu nguồn gốc. Một lô hàng không rõ nơi trồng, không có nhật ký, có thể được gọi là "rừng" để khỏi phải trả lời câu hỏi trồng ở vườn nào, bón gì, phun gì.
Phân biệt với hàng chợ. Khi thị trường có nhiều sâm trồng, người bán muốn hàng mình khác đi. "Rừng", "trăm năm", "cổ thụ" là những chữ dễ dùng nhất, nhưng cũng là những chữ người mua nên hỏi lại nhiều nhất.
Gắn với cảnh quan. Ảnh vườn sâm với nền núi rừng Tà Đùng phía sau rất đẹp, và từ ảnh đó tới câu "sâm rừng Tà Đùng" chỉ cách một bước. Cảnh đẹp không làm cây trong vườn thành cây rừng.
Nhận ra lời chào hàng dựa vào chữ "rừng"
Bảng dưới gom các câu hay gặp, điều nên hiểu và câu nên hỏi lại. Mục đích không phải buộc tội ai, mà giúp anh chị đặt đúng câu hỏi:
| Lời chào hàng | Nên hiểu là | Câu nên hỏi lại |
|---|---|---|
| "Sâm rừng Tà Đùng chính gốc" | Thông tin nguồn gốc mơ hồ | Đào ở đâu cụ thể, đất của ai, có giấy tờ lô hàng không? |
| "Sâm đào trong vườn quốc gia" | Nếu đúng là vi phạm; nếu sai là quảng cáo sai | Không nên mua, có thể báo cơ quan kiểm lâm nếu thấy cần |
| "Sâm Bố Chính trăm năm" | Không có cách xác định tuổi củ như vậy | Căn cứ nào để biết tuổi? Ai trồng, từ năm nào? |
| "Sâm mọc hoang trên núi" | Có thể là cây hoang ở đồi bãi, nguồn không rõ | Ở đồi nào, ai đào, có lẫn cây khác không? |
| "Sâm trồng ở thôn A, đào tháng 2" | Thông tin cụ thể, kiểm được | Xin xem vườn hoặc ảnh vườn, nhật ký canh tác |
Dòng cuối bảng là kiểu thông tin anh chị nên tìm. Nó không hấp dẫn bằng chữ "rừng", nhưng là thứ duy nhất trong bảng có thể kiểm. Người bán thật sự trồng sâm thường vui khi được hỏi kỹ, vì đó là dịp họ kể về vườn của mình; người né tránh câu hỏi mới là người đáng ngại.
Tính cây sâm Bố Chính nói gì về chữ "rừng"
Muốn biết lời chào "sâm rừng" có hợp lý không, hãy nhìn tính cây. Sâm Bố Chính là cây ưa sáng. Ở quê gốc, nó mọc trên đồi thấp, bãi cát, ven bờ ruộng, những nơi trống trải đầy nắng. Dưới tán rừng già khép kín, ánh sáng xuống tới mặt đất rất ít, cây sẽ vươn cao, yếu, ít hoa, củ nhỏ. Nói cách khác, rừng rậm là môi trường bất lợi chứ không phải môi trường lý tưởng của loài này.
Điều này khác hẳn với các cây chi Panax như nhân sâm hay sâm Ngọc Linh, vốn là cây ưa bóng, sống dưới tán rừng ẩm. Câu chuyện "sâm mọc dưới tán rừng già mới quý" đúng phần nào với nhóm cây ấy, rồi bị mượn sang cho sâm Bố Chính. Đây là ví dụ điển hình của việc dùng chung chữ "sâm" dẫn tới dùng chung câu chuyện, dù hai nhóm cây có nhu cầu sống trái ngược nhau.
Vì vậy nếu có cây sâm Bố Chính mọc hoang ở vùng Tà Đùng, nơi hợp lý để tìm nó là nương rẫy bỏ hoang, bìa rừng, ven đường, những chỗ trống, chứ không phải giữa rừng đặc dụng. Và một cây mọc ở ven đường hay nương cũ thì chẳng có lý do gì để quý hơn cây trong vườn được chăm sóc tử tế.
Sâm trồng tử tế không thua kém gì câu chuyện rừng
Với sâm Bố Chính, cây trồng có những lợi thế thật. Người trồng chọn được giống đúng, biết tuổi cây, chủ động thời điểm đào để củ đạt, sơ chế ngay khi củ còn tươi. Cây mọc hoang thì không ai biết tuổi, có khi đào lúc cây đang ra hoa, củ chưa tích đủ, rồi mang đi nhiều ngày mới phơi.
Sâm trồng còn cho phép kiểm soát rủi ro. Nhà vườn biết đất đã dùng phân gì, có phun thuốc không, có gần nguồn ô nhiễm không. Nếu có vấn đề, lô hàng truy được về vườn. Cây đào ngoài tự nhiên thì không có ai để hỏi, và đất ven đường, bãi rác cũ, nương rẫy từng phun nhiều thuốc cũng có thể mọc cây hoang.
Vì vậy người trồng ở vùng hồ không cần mượn chữ "rừng". Một câu giới thiệu trung thực như "sâm Bố Chính trồng trên đất đỏ quanh hồ Tà Đùng, ghi nhật ký từ lúc gieo, phơi nắng mùa khô" có sức thuyết phục lâu dài hơn. Người mua quay lại vì tin, không phải vì một câu chuyện không kiểm được.
Người trồng quanh rừng: góp phần giữ rừng thế nào
Sống cạnh rừng đặc dụng, nhà vườn trồng sâm có thể góp phần giữ rừng bằng những việc cụ thể. Không lấy giống sâm hay bất cứ cây thuốc nào từ trong rừng. Không mở rộng vườn lấn vào đất rừng. Không đốt dọn thực bì vào mùa khô gần bìa rừng. Không xả bao bì thuốc bảo vệ thực vật ra suối chảy xuống hồ.
Nếu muốn trồng thêm cây dược liệu bản địa, hãy mua giống từ cơ sở có nguồn rõ ràng hoặc hỏi các chương trình phát triển dược liệu của địa phương. Danh mục cây dược liệu vùng hồ của trang nói thêm về những cây dễ trồng cùng sâm trên đất bazan và vì sao không đào cây thuốc trong rừng đặc dụng.
Với khách đến vùng hồ, cách tôn trọng rừng đơn giản nhất là không mua những thứ được chào là "lấy trong rừng quốc gia", dù là sâm, lan, cây cảnh hay mật ong. Không có người mua thì sẽ ít người đào.
Về lâu dài, vùng hồ có rừng đặc dụng ngay bên cạnh là một lợi thế cho chính người trồng sâm: không khí trong lành, nguồn nước đầu nguồn, cảnh quan được giữ. Lợi thế ấy chỉ còn khi rừng còn. Một vùng trồng dược liệu tự giới thiệu là "sạch" mà lại sống nhờ đào cây trong rừng thì tự mâu thuẫn với chính câu chuyện của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có loại sâm nào mọc tự nhiên trong rừng Tà Đùng không?
Rừng Tà Đùng có hệ thực vật phong phú và có thể có nhiều cây được dân gian gọi là sâm. Bên mình không có danh mục đã kiểm để nêu tên. Dù có hay không, cây trong rừng đặc dụng là đối tượng bảo vệ, không phải nguồn hàng để mua bán.
Sâm mọc hoang có tốt hơn sâm trồng không?
Không có căn cứ cho thấy sâm Bố Chính mọc hoang tốt hơn sâm trồng. Cây hoang không rõ tuổi, dễ lẫn cây cùng chi và có thể mọc ở nơi đất ô nhiễm. Sâm trồng tử tế, có nhật ký, đào đúng tuổi và sơ chế ngay thường dễ kiểm soát chất lượng hơn.
Thấy người bán sâm nói đào trong vườn quốc gia thì làm gì?
Không nên mua. Nếu thông tin đúng, đó có thể là hành vi khai thác trái phép trong rừng đặc dụng. Anh chị có thể báo cho hạt kiểm lâm hoặc ban quản lý vườn quốc gia, kèm thông tin mình có, để cơ quan chức năng xem xét.
Có cách nào phân biệt củ sâm trồng với củ đào ngoài tự nhiên không?
Nhìn củ thì rất khó phân biệt chắc chắn. Củ trồng thường đều hơn trong một lô, nhưng đó chỉ là gợi ý. Cách đáng tin là thông tin truy xuất: vườn nào, ai trồng, nhật ký canh tác, ảnh vườn, chứ không phải hình dạng củ.
Sâm trăm năm tuổi có thật không?
Với sâm Bố Chính, củ thường được đào sau khoảng một đến hai năm; để quá lâu củ có thể hoá xơ. Không có phương pháp phổ thông nào xác định củ trăm năm. Lời chào sâm Bố Chính trăm năm nên được coi là quảng cáo không có căn cứ.
Nhà vườn sát rừng có được lấy giống sâm từ rừng không?
Không nên và trong phân khu bảo vệ của rừng đặc dụng là không được phép. Giống nên mua từ cơ sở có nguồn cây mẹ rõ ràng, vừa đúng luật vừa tránh giống lẫn. Chi tiết chọn giống có trong danh mục giống và nhân giống của trang.