Ghé thăm vườn sâm ở Tà Đùng là đến một vườn sản xuất của nhà vườn quanh hồ để xem cây sâm Bố Chính (sâm thổ hào) đang lớn trên đất đỏ bazan: luống lá hình mũi tên, hoa đỏ nở buổi sáng, củ trắng ngà khi đào và cách nhà vườn cạo vỏ, thái lát, phơi khô. Đây không phải khu du lịch có vé và lối đi sẵn, nên phải hẹn trước với chủ vườn, đi đúng mùa mình muốn xem, và giữ phép của người vào đất người khác.
Câu hỏi bên mình nhận nhiều từ khách quanh hồ là "ở Tà Đùng có vườn sâm nào cho vào xem không". Có những nhà vườn sẵn lòng cho khách ghé, nhất là khi khách đi ít người, có hẹn và thật sự muốn hiểu cây. Nhưng phần lớn vườn sâm là chỗ làm ăn, mỗi luống là một vụ tiền. Bài này nói gọn những gì một chuyến ghé vườn sâm có thể cho anh chị xem, mùa nào xem được gì, hẹn với nhà vườn thế nào, và mang theo gì để buổi ghé nhẹ nhàng cho cả hai bên. Chuyện gốc gác cây sâm Bố Chính, anh chị đọc thêm ở bochinh.com.
Vườn sâm Tà Đùng là vườn sản xuất, không phải khu tham quan
Điều đầu tiên nên biết trước khi đi: quanh hồ Tà Đùng, sâm Bố Chính được trồng như một cây hàng hoá trong vườn nông nghiệp, xen giữa cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái hoặc thành lô riêng trên sườn đồi. Không có "khu vườn sâm" theo kiểu điểm du lịch có cổng, có bảng giới thiệu, có quầy bán vé. Khi ghé, anh chị bước vào đúng chỗ nhà vườn đang làm việc hằng ngày, với những luống được lên cao để chống úng, những đường rãnh thoát nước, có khi là phân ủ đang để góc vườn.
Vì là vườn sản xuất, thứ anh chị thấy thay đổi theo từng tuần. Có lúc cả lô chỉ là cây con mới trồng sau mưa đầu mùa, lá non thưa thớt. Có lúc cây cao ngang gối, hoa đỏ rộ khắp luống. Có lúc nhà vườn đang đào củ, đất xới tung, cả nhà ngồi cạo vỏ dưới mái hiên. Không có lúc nào "đẹp nhất" cho mọi khách; chỉ có lúc phù hợp với điều anh chị muốn xem.
Hiểu như vậy cũng giúp đặt kỳ vọng cho đúng. Một buổi ghé vườn sâm thường kéo dài chừng một, hai tiếng, đi bộ trên đất đỏ, nghe chủ vườn kể về cây, về mùa, về cái khó của nghề. Không có trò chơi, không có khu chụp ảnh dựng sẵn. Người thích chuyến đi kiểu này thường là người muốn biết thứ mình ăn uống, mua về làm quà, được làm ra như thế nào.
Ở vườn sâm có gì để xem
Cây sâm ngoài luống. Sâm Bố Chính là cây thảo họ Bông, cao chừng ngang gối tới ngang hông khi trưởng thành. Lá phía gốc tròn hoặc trái xoan, lá phía trên hẹp lại, nhiều lá có hai thuỳ nhọn như mũi tên. Đứng giữa luống, anh chị sẽ thấy ngay vì sao người trồng phải lên luống cao trên đất dốc: một trận mưa lớn của Tây Nguyên đủ làm nước chảy tràn qua chân luống.
Hoa sâm đỏ. Hoa mọc ở nách lá, năm cánh đỏ, giữa có ống nhị dài như hoa dâm bụt, hoa đậu bắp. Hoa nở buổi sáng và thường héo trong ngày; ong, bướm ghé nhiều. Mùa hoa là lúc vườn sâm đẹp nhất trong mắt khách, cũng là lúc nhà vườn bận bấm tỉa nếu muốn dồn sức nuôi củ.
Quả và hạt. Sau hoa là quả nang có lông, khi già chuyển nâu, tách ra thấy hạt sẫm màu. Lô nào để lấy giống thì quả được giữ tới chín; khách có thể thấy những túi lưới nhỏ trùm quả để hạt không rơi vãi.
Củ khi đào. Vào mùa đào, anh chị được thấy chùm củ trắng ngà, hình cọc hoặc con quay, bám đất đỏ. Cắt ngang một củ, mặt cắt rỉ nhầy trong, dính tay. Đây là thứ nhiều người chỉ từng thấy ở dạng lát khô trong túi.
Việc sơ chế. Rửa, cạo vỏ, thái lát, xếp lát lên nong tre hoặc khay phơi, chuyển vào nhà sấy khi trời âm u. Nếu nhà vườn đồng ý, anh chị có thể đứng xem cả quy trình từ củ đất tới lát khô trong một buổi sáng.
Mùa nào ở vườn sâm có gì
Vùng hồ Tà Đùng có hai mùa rõ: mùa mưa thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười, mười một; mùa khô từ khoảng tháng mười một, mười hai tới tháng tư. Lịch trong vườn đi theo nhịp đó, nhưng mỗi vườn trồng một thời vụ, nên bảng dưới chỉ là khung để hỏi nhà vườn cho đúng.
| Thời điểm (thường) | Trong vườn đang có | Khách xem được | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Làm đất, lên luống, trồng cây con | Cách lên luống trên đất dốc, cây con mới trồng | Đường đất đỏ bắt đầu trơn sau mưa chiều |
| Giữa mùa mưa | Cây lớn nhanh, làm cỏ, bắt đầu ra hoa | Luống xanh dày, hoa đỏ rải rác rồi rộ dần | Nhà vườn ngại khách đi lại khi đất ướt, dễ lây bệnh thối củ |
| Cuối mùa mưa, đầu mùa khô | Hoa còn, quả già, cây chững lại | Hoa và quả cùng lúc, thu hạt giống | Sương sớm dày, ảnh đẹp nhưng lá ướt |
| Giữa mùa khô | Đào củ, rửa, cạo, thái, phơi | Củ tươi, sơ chế, giàn phơi lát | Nhà vườn bận, nên hẹn giờ cụ thể |
| Cuối mùa khô | Đất nghỉ, ươm giống chờ mưa | Vườn ươm, cây trong bầu | Ít thứ để xem ngoài ruộng |
Muốn thấy hoa thì hỏi nhà vườn lô của họ đang ở tháng tuổi nào; muốn thấy đào củ thì hỏi tuần nào họ định đào. Cùng một tháng, hai vườn cách nhau một quả đồi có thể đang ở hai việc khác hẳn nhau.
Hẹn với nhà vườn thế nào
Vì không có quầy vé, cách duy nhất để vào vườn sâm là được chủ vườn đồng ý. Những bước dưới giúp cuộc hẹn rõ ràng, không làm phiền người đang làm ăn:
- Tìm người quen trong vùng, chỗ lưu trú hoặc người dẫn đường địa phương để được giới thiệu tới một nhà vườn có trồng sâm. Đến thẳng gõ cổng vườn lạ thường không hay, nhất là mùa mưa.
- Nói rõ mình là ai, đi mấy người, có trẻ em không, muốn xem gì (cây, hoa, đào củ, sơ chế) và đi được ngày nào. Nhà vườn sẽ dựa vào đó để báo lúc nào tiện.
- Hỏi luôn nhà vườn muốn khách đi lối nào, có chỗ nào không được vào, có cần thay giày hoặc rửa giày trước khi vào luống không.
- Hỏi thẳng chuyện chi phí: có vườn nhận tiền công dẫn, có vườn chỉ mong khách mua ít sản phẩm, có vườn không lấy gì. Nói trước cho rõ để không ai ngại.
- Đến đúng giờ đã hẹn. Nhà vườn thường xếp việc quanh giờ của khách; trễ một tiếng có khi làm lỡ cả buổi đào.
Nếu nhà vườn từ chối vì đang bận đào hay vì trời mưa, anh chị nên nhận lời một cách vui vẻ và hỏi hẹn dịp khác. Từ chối khách lúc đất ướt nhiều khi là vì họ đang giữ vườn khỏi bệnh, không phải vì không muốn tiếp.
Mang theo gì cho một buổi ghé vườn sâm
Vườn sâm nằm trên đồi đất đỏ, ít bóng mát giữa luống, đường vào có khi là đường đất. Một túi nhỏ với những thứ sau là đủ:
- Giày đế bám, cũ một chút cũng được, kín mũi để đi trên đất xới và tránh gai. Dép lê rất dễ tuột trên dốc đất đỏ ướt.
- Mũ rộng vành, áo dài tay mỏng, kem chống nắng: nắng cao nguyên giữa trưa gắt hơn nhiều người tưởng, dù gió mát.
- Nước uống riêng cho từng người, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi.
- Áo mưa mỏng vào mùa mưa; mưa chiều ở vùng hồ đến nhanh.
- Túi đựng rác, để không bỏ lại vỏ chai, giấy ăn trong vườn người khác.
- Khăn ướt hoặc khăn nhỏ để lau tay sau khi cầm củ, đất đỏ bám lâu và dễ dây ra quần áo.
Không cần dụng cụ gì để "trải nghiệm đào củ". Nếu nhà vườn mời anh chị thử, họ sẽ đưa đúng dụng cụ và chỉ chỗ đào; tự mang xẻng hay dao vào vườn người khác dễ gây hiểu lầm.
Hỏi nhà vườn điều gì để buổi ghé có ích
Vườn trồng sâm được mấy vụ rồi? Câu này mở ra cả câu chuyện: nhà vườn bắt đầu từ đâu, lấy giống ở đâu, vụ đầu được mất ra sao. Người trồng lâu năm thường kể rất cụ thể những lần thối củ, những mùa mưa kéo dài và cách họ thay đổi luống, rãnh sau mỗi lần như vậy.
Lô này trồng từ khi nào, định đào khi nào? Nhờ câu trả lời, anh chị biết luống mình đang đứng là cây mấy tháng tuổi, hiểu vì sao cây trông như vậy, và nếu muốn quay lại xem đào củ thì biết nên hẹn vào quãng nào.
Đất ở đây trước trồng gì? Nhiều vườn sâm quanh hồ là đất cà phê, hồ tiêu cũ được cải tạo, có vườn là đất mới khai. Câu chuyện về đất cho thấy nghề trồng sâm ở Tà Đùng gắn với nông nghiệp vùng hồ ra sao, chứ không phải một cây "từ trên trời rơi xuống".
Cái khó nhất của trồng sâm ở đây là gì? Câu này thường nhận được câu trả lời thật nhất: mưa dầm, thối củ, công cạo vỏ, đầu ra lên xuống. Nghe xong, anh chị sẽ nhìn những túi sâm lát khô khác đi, biết sau mỗi túi là bao nhiêu ngày công.
Có chỗ nào trong vườn khách không nên vào? Nên hỏi ngay từ đầu. Có thể là luống giống, khu ươm, khu ủ phân hay chỗ để thuốc bảo vệ thực vật. Biết trước thì không ai phải nhắc nhau giữa chừng.
Ghé vườn sâm khác gì ghé vườn cà phê, vườn trái cây
Nhiều khách quanh hồ đã từng ghé vườn cà phê hay vườn sầu riêng, nên hay hỏi vườn sâm có gì khác. Khác lớn nhất là phần quý nhất của cây nằm dưới đất. Ở vườn trái cây, khách nhìn thấy trái trên cành, hái thử, ăn thử. Ở vườn sâm, ngoài mùa đào, củ chỉ nằm trong luống; mỗi lần nhổ một cây lên xem là mất hẳn cây đó. Vì vậy nhà vườn sâm thường khắt khe hơn chuyện khách tự ý nhổ, bới, giẫm chân luống.
Khác thứ hai là sâm rất sợ úng và bệnh trong đất. Đất bám giày từ vườn khác, nhất là vườn có cây bị thối củ, có thể mang theo mầm bệnh. Người trồng cà phê ít bận tâm chuyện này hơn, người trồng sâm thì nhiều người để ý. Đó là lý do có vườn sâm đề nghị khách rửa giày, đi đúng lối cỏ, không đi giữa các luống khi đất còn ướt.
Khác thứ ba là nhịp làm việc. Vườn trái cây có mùa thu hoạch kéo dài, khách ghé lúc nào cũng có cái để xem. Vườn sâm có những khoảng gần như "im lặng": cây con mới trồng, hoặc đất nghỉ sau đào. Ghé đúng lúc đó, anh chị vẫn học được nhiều điều nếu chủ vườn có thời gian kể chuyện, nhưng đừng mong thấy một cánh đồng hoa đỏ.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng có vườn sâm nào mở cửa cho khách vào xem không?
Có những nhà vườn sẵn lòng đón khách khi được hẹn trước, nhưng đây là vườn sản xuất, không phải điểm du lịch có vé. Cách chắc nhất là nhờ chỗ lưu trú, người quen hoặc người dẫn đường địa phương giới thiệu, rồi hỏi thẳng nhà vườn có tiện không và tiện vào lúc nào.
Đi vườn sâm mất bao lâu?
Một buổi ghé thường chừng một tới hai tiếng: đi một vòng vườn, xem cây và hoa, nghe chủ vườn kể, nếu đúng mùa thì xem đào củ và sơ chế. Nếu muốn xem trọn từ đào tới phơi, nên hẹn từ sáng sớm vì nhà vườn thường đào buổi sáng để kịp phơi trong ngày.
Có được tự đào thử củ sâm không?
Chỉ khi chủ vườn mời và chỉ đúng chỗ. Mỗi củ đào lên là một phần thu nhập của nhà vườn, đào sai cách còn làm gãy dập củ bên cạnh. Nhiều vườn để khách đào thử một hai khóm ở luống đã đến lúc thu hoạch, có người hướng dẫn bên cạnh.
Trời mưa có nên đến vườn sâm không?
Nên hỏi nhà vườn trước. Đất đỏ ướt trơn, dễ ngã trên dốc, và đi lại giữa luống khi đất ướt làm nén đất, tăng nguy cơ thối củ. Nhiều nhà vườn sẽ đề nghị dời sang buổi khác hoặc chỉ cho đứng xem từ lối cỏ.
Có được mua sâm ngay tại vườn không?
Tuỳ nhà vườn. Có nơi bán củ tươi trong mùa đào hoặc lát khô đã làm sẵn, có nơi chỉ bán buôn cho cơ sở chế biến. Nếu mua, nên hỏi lô đó trồng từ khi nào, đào khi nào, phơi hay sấy, để biết rõ mình đang mua gì.
Vườn sâm có gần hồ Tà Đùng không?
Vườn trồng sâm nằm rải rác trong vùng quanh hồ, có vườn trên đồi nhìn xuống mặt nước, có vườn nằm sâu trong khu cà phê. Khoảng cách và đường vào mỗi nơi một khác, nên hỏi kỹ người giới thiệu, nhất là vào mùa mưa khi đường đất có thể khó đi.