Mùa mưa, mùa khô ở Tà Đùng và một năm của vườn sâm: thời tiết quyết định việc gì

Ở vùng hồ Tà Đùng, thời tiết chia năm vườn sâm thành hai nửa rõ rệt. Nửa mùa mưa, thường khoảng từ tháng năm đến tháng mười, mười một, là lúc cây lớn thân lá nhưng cũng là lúc nguy cơ úng củ, nấm bệnh và đất trôi cao nhất. Nửa mùa khô, khoảng từ tháng mười hai đến tháng tư, nắng ráo, là lúc cây dồn chất xuống củ, người trồng đào củ và phơi lát thuận lợi nhất. Xếp lịch trồng sao cho củ đến tuổi đào rơi vào giữa mùa khô là nguyên tắc quan trọng nhất của vùng này.

Khác với quê gốc của cây ở Bắc Trung Bộ, nơi mùa nóng có gió Lào khô và mưa dồn vào mùa thu, cao nguyên có nhịp riêng: mưa kéo dài nhiều tháng, mùa khô dài và nắng. Bài này đi qua từng giai đoạn trong năm, nói rõ thời tiết làm gì với cây sâm và người trồng cần chuẩn bị gì. Mốc tháng chỉ là khoảng, vì năm nào mưa cũng có thể sớm hay muộn vài tuần; số liệu khí tượng cụ thể nên tra từ đài khí tượng thủy văn khu vực.

Hai mùa của cao nguyên và vì sao chúng tách bạch

Tây Nguyên chịu ảnh hưởng của gió mùa. Khoảng giữa năm, gió mùa tây nam mang hơi ẩm từ biển vào, gặp sườn cao nguyên thì bốc lên, ngưng tụ thành mưa. Đây là nguồn mưa chính của mùa mưa. Khoảng cuối năm, gió đổi hướng, gió mùa đông bắc thổi qua dãy Trường Sơn, khi xuống tới cao nguyên đã mất nhiều hơi nước, trời trở nên khô và nắng, có những đợt gió mạnh.

Kết quả là hai mùa khác nhau gần như hoàn toàn: mùa mưa ẩm, mây nhiều, mưa nhiều ngày liền; mùa khô trời trong, nắng nhiều, có khi nhiều tuần không có giọt mưa nào. Vùng hồ Tà Đùng nằm trong nhịp chung đó, cộng thêm ảnh hưởng của mặt hồ rộng làm độ ẩm không khí cao hơn và sương nhiều hơn các đồi xa hồ.

Với cây sâm, hai mùa tách bạch vừa là thuận lợi vừa là thách thức. Thuận lợi vì có một mùa khô dài, đúng thứ cây cần để củ chín và người trồng cần để phơi sấy. Thách thức vì cây phải sống qua cả một mùa mưa dài trong đất nặng hơn đất quê gốc. Hiểu nhịp này là hiểu vì sao mọi lời khuyên trong mục vùng trồng đều xoay quanh chuyện nước.

Chuyển mùa sang mưa: cơ hội và cái bẫy

Mưa đầu mùa là nước miễn phí. Sau mấy tháng khô, những trận mưa đầu mùa làm đất ẩm trở lại, đủ để bón vôi, trộn phân và trồng cây con mà không phải tưới. Phần lớn vườn trên cao nguyên chọn trồng ở giai đoạn này.

Nhưng mưa đầu mùa hay thất thường. Có năm mưa vài trận rồi tạnh hẳn mấy tuần, cây con vừa trồng gặp nắng gắt dễ chết. Không nên trồng ồ ạt ngay sau trận mưa đầu tiên; đợi mưa ổn định hoặc chuẩn bị sẵn nguồn tưới bổ sung.

Mưa đầu mùa thường to và nặng hạt. Những cơn mưa giông đầu mùa có thể đổ rất nhiều nước trong thời gian ngắn, đập mạnh vào đất trống vừa làm. Đây là lúc đất trôi nhiều nhất nếu luống chưa được phủ mặt và rãnh chưa hoàn chỉnh.

Côn trùng và cỏ dại thức dậy. Độ ẩm trở lại cũng đánh thức hạt cỏ và côn trùng trong đất. Cỏ mọc rất nhanh trong vài tuần đầu mùa mưa, cạnh tranh với cây sâm non. Làm cỏ kịp thời giai đoạn này đỡ công hơn nhiều so với để cỏ lớn.

Giữa mùa mưa: những tháng thử thách nhất

Giữa mùa mưa, có những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày, trời âm u, ít nắng. Cây sâm vẫn lớn thân lá, nhưng đất không kịp ráo giữa các trận mưa. Đây là giai đoạn úng củ dễ xảy ra nhất, nhất là ở những luống thấp, rãnh tắc hay chỗ trũng. Cũng là lúc lá ướt suốt ngày, thuận lợi cho các bệnh nấm trên lá.

Thiếu nắng kéo dài cũng làm cây quang hợp kém, lượng chất dồn xuống củ chậm lại. Cây có thể vươn cao hơn bình thường, thân mềm, dễ đổ khi có gió. Việc bấm ngọn, tỉa bớt cành lá ở giai đoạn này là chuyện kỹ thuật chăm sóc, nhưng cần biết rằng nhu cầu đó xuất phát từ thời tiết.

Còn một điều thực tế mà người ở vùng hồ ai cũng biết: đường đất đỏ mùa mưa trơn và lầy. Đi vào vườn để kiểm tra, khơi rãnh, mang vật tư đều vất vả hơn hẳn. Vườn xa đường chính, phải đi qua dốc đất, có khi nhiều ngày không vào được. Khi chọn lô trồng, khả năng đi lại trong mùa mưa nên được tính đến ngay từ đầu, vì mùa mưa chính là lúc vườn cần người nhất.

Cuối mưa, đầu khô: củ tích chất và chuẩn bị mùa đào

Khi mưa thưa dần vào cuối năm, trời nắng trở lại, đất ráo hơn, cây sâm bước vào giai đoạn tích luỹ chất xuống củ mạnh hơn. Đây là giai đoạn có thể quyết định khối lượng và độ chắc của củ. Đất bớt ướt cũng làm giảm nguy cơ thối củ, nên những luống qua được mùa mưa thường sẽ giữ được tới mùa đào.

Cũng là lúc người trồng bắt đầu chuẩn bị cho thu hoạch: sửa nhà sấy hoặc giàn phơi, chuẩn bị nước sạch để rửa củ, dụng cụ cạo vỏ, bao bì. Ở vùng hồ, mùa khô cũng là mùa thu hoạch cà phê, nên công lao động trở nên khan hiếm và đắt đỏ hơn. Nếu vườn sâm đến tuổi đào cùng lúc thu hái cà phê, gia đình có thể bị chia sức; tính lịch trồng để mùa đào sâm lệch khỏi đỉnh vụ cà phê là một mẹo đáng cân nhắc.

Đào củ giữa mùa khô có ba cái lợi rõ ràng: đất khô bớt bám vào củ, củ ít bị dập khi đào; nắng ráo để phơi lát nhanh, ít mốc; và đường sá dễ đi để chở củ tươi đi bán. Đào củ trong mùa mưa thì ngược lại ở cả ba điểm.

Giữa mùa khô: nắng gắt, gió mạnh và chuyện nước

Cây đã trồng cần ẩm vừa phải. Sâm Bố Chính chịu hạn tốt hơn nhiều cây khác nhờ củ trữ nước, và đất bazan giữ ẩm tốt. Nhưng cây con mới trồng hoặc vườn trồng muộn bước vào mùa khô khi bộ rễ chưa khoẻ thì vẫn cần tưới bổ sung trong những đợt nắng dài.

Gió mùa khô làm mất ẩm nhanh. Những đợt gió mạnh trong mùa khô làm lá mất nước nhanh và mặt đất khô nứt. Lớp phủ mặt luống lúc này có tác dụng giữ ẩm, hạ nhiệt mặt đất. Hàng cây chắn gió ở mép vườn giảm bớt sức gió.

Nguồn nước tưới thu hẹp. Cuối mùa khô, khe suối nhỏ có thể cạn, giếng có thể xuống thấp, và nhu cầu tưới cà phê trong vùng lên cao. Vườn sâm phụ thuộc vào cùng nguồn nước với vườn cà phê cần được tính toán trước để không thiếu nước đúng lúc cây con cần.

Thời điểm làm đất cho vụ sau. Giữa và cuối mùa khô là lúc dọn vườn, phân tích đất, cày ải cho vụ tiếp theo, như đã trình bày ở bài làm đất. Vòng năm của vườn sâm khép lại ở đây và mở ra vụ mới.

Đọc độ ẩm đất theo mùa bằng tay

Lịch theo tháng chỉ là khung; thứ cây thật sự cảm nhận là độ ẩm của đất quanh củ. Cách đơn giản nhất để đọc là bới nhẹ một chỗ cạnh luống, lấy một nắm đất ở độ sâu tầng củ và bóp lại. Giữa mùa mưa, nắm đất bóp ra nước hoặc dính bết thành khối dẻo là đất đang quá ướt, rãnh cần được khơi ngay. Đất vón lại khi bóp và vỡ ra khi chạm nhẹ là độ ẩm vừa. Giữa mùa khô, đất rời rạc, không vón được là cây con bắt đầu cần nước.

Làm việc này ở cùng vài điểm cố định trên lô, mỗi tuần một lần, ghi vào sổ cạnh ghi chép mưa nắng. Sau một năm, người trồng sẽ có một bức tranh rất cụ thể: đất nhà mình ráo nhanh hay chậm sau mưa, mùa khô bắt đầu thiếu ẩm từ lúc nào. Thông tin đó chính xác hơn bất cứ lịch chung nào cho cả vùng.

Bảng một năm của vườn sâm theo nhịp thời tiết vùng hồ

Bảng dưới gom các giai đoạn theo mùa. Mốc tháng là khoảng, tuỳ năm có thể lệch vài tuần.

Bảng này cho thấy vì sao nhiều vườn trên cao nguyên chọn trồng vào đầu mùa mưa: cây con được nước tự nhiên, rồi khoảng một năm sau củ đến tuổi đào đúng vào mùa khô. Nếu trồng lệch thời điểm, cần tính lại để lúc đào không rơi vào giữa mùa mưa.

Năm thời tiết bất thường: chuẩn bị cho điều không đoán trước

Những năm gần đây, người trồng ở Tây Nguyên nói nhiều về thời tiết thất thường: mùa khô kéo dài hơn và nắng gắt hơn trong những năm chịu ảnh hưởng của hiện tượng El Niño, mưa trái mùa giữa mùa khô, hay những trận mưa rất lớn trong thời gian ngắn. Không ai đoán trước được chính xác năm nào sẽ thế nào, nhưng có thể chuẩn bị để vườn chịu được.

Với hạn kéo dài, chuẩn bị là có nguồn nước dự phòng, giữ lớp phủ mặt luống, và không trồng quá muộn sát mùa khô. Với mưa trái mùa đúng lúc đang đào hoặc phơi, chuẩn bị là có chỗ phơi có mái che hay nhà sấy để không phải để củ tươi chờ nắng. Với mưa cực lớn, chuẩn bị là hệ thống rãnh và mương đủ sức chứa, mương chặn đầu lô thông thoáng.

Theo dõi bản tin dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng thủy văn, nhất là dự báo dài hạn theo mùa, giúp người trồng có thời gian chuẩn bị. Sổ ghi chép vườn qua nhiều năm cũng là dữ liệu quý: biết năm nào mưa đến sớm, năm nào khô dài, và vườn mình đã phản ứng ra sao.

Câu hỏi thường gặp

Trồng sâm vào mùa khô có tưới có được không?

Được nếu có nguồn nước ổn định. Trồng trong mùa khô cây con ít bị úng và nấm, nhưng cần tưới đều đến khi mưa về. Quan trọng là tính lịch để khoảng một năm sau, lúc củ đủ tuổi đào, không rơi vào giữa mùa mưa. Nguồn nước cuối mùa khô cũng phải đủ cho cả vườn cà phê lẫn vườn sâm.

Củ sâm có bị thối khi gặp mưa trái mùa giữa mùa khô không?

Một vài trận mưa trái mùa ít khi đủ gây úng nếu luống và rãnh vẫn tốt, vì đất đã khô sẽ hút bớt nước. Rủi ro lớn hơn là khi mưa đúng lúc đang đào hoặc phơi củ: củ tươi để chờ nắng dễ úng, lát đang phơi dễ mốc. Nên có chỗ phơi có mái che hoặc nhà sấy dự phòng.

Có thể đào củ sâm trong mùa mưa không?

Có thể khi bắt buộc, nhưng bất lợi: đất ướt bám nhiều, củ dễ dập, phơi lâu khô và dễ mốc, chở đi bán vất vả. Nếu phải đào trong mùa mưa, chọn những ngày nắng xen giữa các đợt mưa, đào lượng vừa đủ sơ chế trong ngày và cần có nhà sấy.

Thời tiết vùng hồ có giống Đà Lạt không?

Không giống hẳn. Cùng thuộc tỉnh Lâm Đồng mới và cùng có hai mùa mưa, khô, nhưng Đà Lạt cao và lạnh hơn nhiều. Vùng hồ Tà Đùng ấm hơn, độ ẩm chịu ảnh hưởng của mặt hồ. Lời khuyên trồng trọt viết cho vùng Đà Lạt không nên áp nguyên cho vùng hồ.

Tra số liệu mưa, nắng cho vùng Tà Đùng ở đâu?

Nguồn chính thức là đài khí tượng thủy văn khu vực và các trạm đo của tỉnh. Một số trang dự báo thời tiết cũng có dữ liệu theo điểm, nhưng độ chính xác ở vùng đồi núi có thể không cao. Tự đặt một ống đo mưa đơn giản ở vườn và ghi chép hằng ngày là cách có số liệu sát nhất cho chính lô mình.

Mùa mưa có nên bón phân cho sâm không?

Bón trong mùa mưa dễ bị rửa trôi, nhất là phân hoá học dễ tan. Nếu cần bón, chọn khoảng giữa các đợt mưa, bón vùi vào đất thay vì rải mặt, và ưu tiên hữu cơ hoai. Chi tiết lượng và loại phân thuộc phần kỹ thuật chăm sóc, nên hỏi thêm cán bộ khuyến nông.