Sương và độ ẩm cao quanh hồ Tà Đùng làm lá sâm ướt kéo dài nhiều giờ mỗi sáng, tạo điều kiện cho bệnh nấm trên lá, hoa và quả, nhất là trong mùa mưa. Gió thì ngược lại: trong mùa khô, những đợt gió mạnh làm cây cao dễ đổ, lá rách và đất mất ẩm nhanh. Chỗ trồng tốt cho sâm là chỗ cân bằng được hai thứ: đủ thoáng để lá khô nhanh, nhưng không hứng trọn những luồng gió mạnh.
Nhiều người lần đầu lên vùng hồ mê những buổi sáng sương phủ kín mặt nước và các đảo nhỏ. Với người trồng sâm, cảnh đẹp ấy đi kèm một bài toán. Bài này giải thích vì sao vùng hồ nhiều sương, sương và độ ẩm ảnh hưởng tới cây sâm qua những đường nào, gió ở cao nguyên thổi ra sao theo mùa, và cách đọc vi khí hậu của từng góc lô để đặt luống cho đúng. Phần phòng trừ bệnh cụ thể nằm ở mục kỹ thuật trồng và chăm.
Vì sao vùng hồ nhiều sương
Sương hình thành khi không khí ẩm nguội đi tới mức không còn giữ được hết hơi nước, phần dư ngưng lại thành những giọt li ti lơ lửng (sương mù) hoặc đọng trên bề mặt lá, cỏ (sương đêm). Vùng hồ Tà Đùng hội đủ ba điều kiện cho chuyện này.
Thứ nhất là nguồn hơi nước dồi dào. Lòng hồ thủy điện Đồng Nai 3 có mặt nước rộng, bốc hơi suốt ngày, làm không khí quanh hồ ẩm hơn những vùng đồi xa nước. Thứ hai là chênh lệch nhiệt độ ngày đêm. Trên cao nguyên, nhất là vào những đêm trời quang, mặt đất mất nhiệt nhanh, lớp không khí sát mặt đất nguội đi đáng kể vào gần sáng. Thứ ba là địa hình đồi thung. Không khí lạnh nặng hơn, ban đêm chảy từ sườn đồi xuống tụ ở đáy thung và mặt hồ, như nước chảy xuống chỗ trũng. Đáy thung vì vậy thường lạnh hơn và đọng sương dày hơn lưng đồi.
Kết quả là những buổi sáng sương dày đặc, có khi kéo dài đến giữa buổi sáng mới tan, đặc biệt vào các tháng chuyển mùa và trong mùa mưa. Lưng đồi cao, thoáng thường tan sương sớm hơn đáy thung và các vạt đất sát mép nước.
Lá ướt lâu và chuyện nấm bệnh
Nấm cần nước trên lá để xâm nhập. Phần lớn bào tử nấm gây bệnh lá cần một lớp nước trên bề mặt lá trong một khoảng thời gian nhất định mới nảy mầm và xâm nhập vào mô lá. Lá khô nhanh sau mưa hay sau sương thì bào tử khó hoàn thành bước này. Lá ướt từ đêm đến giữa buổi sáng, ngày này qua ngày khác, là điều kiện thuận lợi cho bệnh.
Mùa mưa cộng sương là thời điểm nhạy cảm nhất. Ở giữa mùa mưa, lá có thể gần như không có lúc nào khô hẳn: mưa chiều, sương đêm, sương sáng nối nhau. Đây là lúc người trồng hay thấy các vết đốm, vết cháy trên lá, lá vàng rụng sớm ở những khóm trồng dày.
Trồng dày làm vấn đề nặng thêm. Khi cây che lấp lẫn nhau, không khí giữa các khóm tù đọng, lá phía dưới ướt lâu hơn hẳn lá phía trên. Bệnh thường bắt đầu từ những lá thấp, sát đất, nơi ẩm nhất và nhận ít nắng nhất.
Đất bắn lên lá mang theo mầm bệnh. Hạt mưa đập vào đất trống bắn những hạt đất nhỏ lên lá thấp, mang theo bào tử nấm từ đất. Lớp phủ mặt luống giúp giảm đáng kể hiện tượng này.
Hoa và quả sâm trong mùa ẩm
Hoa sâm Bố Chính màu đỏ, to, mỗi hoa thường chỉ nở trong thời gian ngắn rồi tàn, cây ra hoa nối tiếp nhau trong mùa. Trên cao nguyên, phần lớn mùa hoa rơi vào mùa mưa, nên nhiều hoa gặp mưa đúng lúc đang nở. Cánh hoa ướt bết lại, hạt phấn bị rửa trôi, hoa tàn sớm. Hoa tàn ướt dính trên quả non là chỗ nấm mốc dễ phát triển.
Với vườn trồng lấy củ, chuyện hoa và quả ít ảnh hưởng trực tiếp tới thu hoạch. Nhưng với vườn để lấy hạt giống, mốc quả trong mùa mưa có thể làm hỏng cả một đợt hạt. Quả sâm chín khô và tách vỏ; quả chín gặp ẩm kéo dài dễ mốc từ bên trong. Người lấy hạt giống cần chọn những đợt quả chín vào thời điểm khô ráo hơn, thu kịp và phơi ngay.
Với vườn đón khách ngắm hoa, cần biết rằng những ngày sương dày, hoa có thể chưa mở hẳn đến gần trưa, và sau những trận mưa lớn, hoa sẽ thưa đi. Mùa hoa đẹp nhất thường là những khoảng nắng xen giữa mùa mưa và khi mưa thưa dần cuối mùa.
Độ ẩm không khí và độ ẩm đất: hai chuyện khác nhau
Người trồng hay gộp chung "ẩm" thành một, nhưng với cây sâm, độ ẩm không khí và độ ẩm đất tác động theo hai đường khác nhau. Độ ẩm đất cao kéo dài là nguyên nhân của úng và thối củ, như đã nói ở bài thoát nước. Độ ẩm không khí cao, sương nhiều thì chủ yếu tác động lên phần trên mặt đất: lá, hoa, quả, và tạo điều kiện cho nấm bệnh.
Hai thứ này không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Giữa mùa khô, buổi sáng ở vùng hồ vẫn có thể đầy sương, lá ướt đẫm, trong khi đất dưới luống đã khô và cây con cần tưới. Ngược lại, một lô lưng đồi thoáng gió có thể khô lá rất nhanh sau mưa, nhưng nếu luống thấp và rãnh tắc thì đất quanh củ vẫn sũng nước.
Phân biệt được hai loại ẩm giúp người trồng chọn đúng biện pháp. Lo úng thì sửa luống, sửa rãnh. Lo nấm lá thì chọn chỗ thoáng, trồng thưa, tỉa lá thấp, tránh tưới lên lá vào chiều tối. Lẫn lộn hai chuyện dễ dẫn tới những việc làm vô ích, như phun thuốc nấm cho cây đang héo vì úng rễ.
Gió ở cao nguyên thổi thế nào theo mùa
Mùa mưa: gió tây nam mang ẩm. Gió mùa tây nam mang hơi ẩm vào, gây mưa. Kèm theo những cơn mưa giông có thể là gió giật mạnh trong thời gian ngắn, đủ làm đổ những cây sâm cao, thân mềm vì thiếu nắng.
Mùa khô: gió đông bắc khô và mạnh. Vào mùa khô, cao nguyên thường có những đợt gió mạnh, khô, kéo dài nhiều ngày. Gió làm lá mất nước nhanh, mặt đất khô nứt, cây con mới trồng dễ héo, lá to bị rách, cây cao bị lay gốc.
Gió đổi hướng theo địa hình. Trên vùng đồi quanh hồ, gió không đi thẳng theo hướng chung mà bị địa hình bẻ lái: luồn qua khe núi, thổi mạnh hơn ở yên ngựa giữa hai đỉnh đồi, dọc theo mặt hồ trống. Hai lô cách nhau không xa có thể chịu gió rất khác nhau.
Gió có mặt tốt. Gió vừa phải làm lá khô nhanh sau sương và mưa, giảm nguy cơ nấm bệnh. Lô quá kín gió, nằm sâu trong thung, lại có nguy cơ ẩm đọng. Mục tiêu không phải là chặn hết gió mà là làm dịu những luồng gió mạnh.
Chắn gió và thông thoáng: cân bằng hai yêu cầu ngược nhau
Hàng cây chắn gió quen thuộc ở vườn cà phê vùng hồ, như muồng, keo, hay các cây ăn trái trồng viền, có thể giúp vườn sâm giảm sức gió đáng kể ở phía sau hàng cây. Một hàng chắn gió có độ thưa vừa phải, cho một phần gió lọt qua, thường hiệu quả hơn bức tường kín: gió đi qua bị làm chậm lại thay vì bị đẩy vọt lên rồi đổ xuống mạnh phía sau.
Nhưng hàng chắn gió cũng đổ bóng và làm giảm thông thoáng. Đặt luống sâm quá sát hàng cây cao thì vừa mất nắng vừa ẩm đọng. Cách thường dùng là đặt hàng chắn gió vuông góc với hướng gió mạnh của mùa khô, và để một khoảng cách hợp lý giữa hàng cây và luống sâm, cân nhắc cả hướng bóng đổ như đã nói ở bài về nắng.
Trong vườn, hướng luống cũng ảnh hưởng tới thông gió. Luống và lối đi song song với hướng gió thường thoáng hơn. Khoảng cách giữa các cây đủ rộng để gió lùa qua giúp lá khô nhanh. Đây là chỗ mà nhu cầu chống bệnh và nhu cầu tận dụng đất mâu thuẫn nhau: trồng dày được nhiều cây hơn nhưng dễ bệnh hơn.
Trồng thưa và tỉa lá thấp: thông thoáng trong từng khóm
Chọn được lô thoáng mới là một nửa; nửa còn lại là giữ thông thoáng bên trong vườn. Ở vùng nhiều sương, khoảng cách trồng nên được tính theo kích thước cây lúc trưởng thành, không theo cây con lúc mới trồng. Cây sâm ra hoa có thể cao và tán rộng hơn người mới trồng hình dung; khi các khóm chạm lá vào nhau, không khí giữa chúng tù lại và lá thấp ướt suốt buổi sáng.
Những lá già sát mặt đất, nhận ít nắng nhất và ướt lâu nhất, thường là nơi bệnh lá bắt đầu. Ngắt bỏ bớt lá già, lá bệnh ở phần gốc, đem ra khỏi vườn thay vì vứt ngay dưới luống, giúp gốc cây thoáng hơn và giảm nguồn bệnh. Làm cỏ đều tay cũng là một phần của việc này: cỏ cao quanh gốc giữ ẩm và che gió như một tấm chăn.
Những việc này tốn công, nhưng ở vùng hồ, nơi không thể thay đổi được sương và độ ẩm của cả vùng, đây là những thứ người trồng điều chỉnh được. Mật độ trồng cụ thể và cách tỉa thuộc phần kỹ thuật chăm sóc; ở đây chỉ nhấn mạnh lý do xuất phát từ khí hậu.
Đọc vi khí hậu của từng góc lô
Trước khi đặt luống, nên dành vài buổi sáng sớm đi lô để quan sát. Những điều cần ghi lại:
- Chỗ nào sương dày nhất và tan muộn nhất; chỗ nào tan sớm. Thường đáy thung, chỗ trũng, sát mép nước tan muộn.
- Lá cỏ ở các vị trí khác nhau khô vào khoảng giờ nào. Đây là chỉ báo đơn giản cho thời gian lá cây sâm sẽ ướt.
- Gió mạnh nhất thổi vào từ phía nào trong mùa khô; chỗ nào cây cối ngả, cành gãy nhiều.
- Chỗ nào không khí tù, nóng ẩm vào buổi trưa, cỏ mọc ẩm rêu.
- Các khe núi, yên ngựa nơi gió luồn mạnh.
Từ những quan sát này, vị trí tốt nhất cho sâm thường là lưng đồi thoáng, nhận nắng sáng sớm để làm khô sương, có một hàng chắn gió vừa phải ở phía gió mạnh mùa khô, cách xa đáy thung và vạt đất sát mép hồ. Đây cũng thường là những vị trí ít bị úng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tưới phun mưa cho vườn sâm vào buổi chiều không?
Ở vùng nhiều sương như quanh hồ, tưới phun mưa vào chiều tối làm lá ướt suốt đêm cộng thêm sương sáng, kéo dài thời gian lá ướt và tăng nguy cơ nấm. Nếu phải tưới, nên tưới sáng sớm để lá kịp khô trong ngày, hoặc tưới gốc bằng ống nhỏ giọt thay vì phun lên lá.
Sương muối có xảy ra ở vùng hồ Tà Đùng không?
Sương muối là hiện tượng băng đá đọng trên lá khi nhiệt độ mặt đất xuống rất thấp, hay gặp ở vùng núi cao phía bắc. Bên mình chưa thấy ghi nhận sương muối gây hại phổ biến ở vùng hồ. Nếu có những đêm rất lạnh bất thường, đáy thung là nơi chịu ảnh hưởng nhiều nhất.
Độ ẩm cao có làm củ sâm sau khi đào bị mốc không?
Có. Không khí ẩm làm củ tươi và lát đang phơi lâu khô, dễ mốc. Đây là lý do nên đào củ vào mùa khô và có nhà sấy dự phòng. Kho chứa lát khô ở vùng hồ cần kín, khô ráo, kê cao khỏi nền và kiểm tra định kỳ.
Gió mạnh làm đổ cây sâm thì có nên dựng cọc đỡ không?
Với vườn nhỏ, cắm cọc hoặc căng dây đỡ theo luống giúp cây không đổ rạp, nhất là khi cây đang ra hoa, cao và nặng ngọn. Với vườn lớn, cách hiệu quả hơn là chọn vị trí ít gió, trồng hàng chắn gió và tránh để cây vươn cao vì thiếu nắng.
Vườn sát mép hồ có lợi gì cho cây sâm không?
Lợi thế là gần nguồn nước và cảnh quan đẹp, phù hợp đón khách. Nhưng sát mép hồ thường sương dày, độ ẩm cao, có thể bị nước hồ ảnh hưởng khi mực nước lên và chịu gió thổi dọc mặt hồ. Với cây sâm, vị trí lưng đồi cách mép hồ một quãng thường an toàn hơn.
Có thiết bị nào đo độ ẩm, sương cho vườn nhỏ không?
Có các nhiệt ẩm kế điện tử giá phải chăng ghi lại nhiệt độ, độ ẩm không khí theo giờ, và cảm biến độ ẩm lá cho vườn chuyên nghiệp. Với vườn nhỏ, quan sát thời gian lá cỏ khô vào buổi sáng và ghi chép đều đặn đã đủ để so sánh các góc lô.