Quanh hồ Tà Đùng, đồng bào M'Nông, Mạ sinh sống lâu đời và nhiều đồng bào từ các tỉnh phía Bắc vào lập nghiệp đều mang theo kinh nghiệm dùng cây cỏ làm thuốc. Đó là tri thức quý, nhưng cách tiếp cận đúng là tìm hiểu với sự đồng ý của người giữ tri thức, ghi nhận công của họ, và không tự ý hái, tự ý dùng theo lời kể.
Tri thức về cây thuốc của một cộng đồng thường gắn với một vùng rừng, một cách gọi tên, một cách chế biến và cả kinh nghiệm về liều lượng, đối tượng dùng mà người ngoài không nắm được qua vài câu chuyện. Một cây được dùng an toàn trong tay người có kinh nghiệm có thể gây hại khi người khác hái nhầm, dùng sai bộ phận hoặc dùng quá nhiều.
Bài này không liệt kê bài thuốc hay công dụng. Bên mình viết cho nhà vườn, người làm dược liệu, học sinh và khách quan tâm: hiểu tri thức này ở đâu ra, cách tôn trọng, cách góp phần giữ gìn, và đường ranh giữa tìm hiểu và khai thác.
Tri thức cây thuốc quanh hồ đến từ đâu
Vùng Đắk Glong cũ, nay là các xã phía tây bắc tỉnh Lâm Đồng mới, có lớp cư dân bản địa gắn với rừng núi Tây Nguyên và lớp cư dân đến sau, trong đó nhiều người từ các tỉnh miền núi phía Bắc vào lập nghiệp. Mỗi cộng đồng mang theo hệ tri thức riêng: người bản địa hiểu cây cỏ rừng tại chỗ qua nhiều thế hệ; người từ phía Bắc vào mang theo kinh nghiệm cây thuốc quê cũ, rồi dần học thêm cây ở vùng mới.
Tri thức ấy thường không nằm trong sách. Nó được truyền miệng, truyền qua việc cùng đi rừng, cùng làm thuốc, thường trong gia đình hoặc từ thầy sang trò. Nhiều bài thuốc là "của nhà", người giữ không muốn công khai, và điều đó cần được tôn trọng như quyền của họ.
Một đặc điểm nữa là tên gọi. Cùng một cây có thể có tên khác nhau ở mỗi dân tộc, mỗi làng; ngược lại, cùng một tên có thể chỉ những cây khác nhau. Đây là lý do người ngoài nghe tên cây rồi đi tìm, đi mua, thường dễ nhầm. Muốn biết đúng cây nào, phải có người biết dẫn tận nơi, và nếu dùng cho mục đích khoa học hay thương mại thì cần người có chuyên môn thực vật xác định tên khoa học.
Tri thức cây thuốc cũng thay đổi theo hoàn cảnh. Khi rừng lùi xa, nhiều cây quen thuộc khó tìm, người già ít còn đi rừng, người trẻ đi làm xa, nên phần tri thức gắn với cây rừng mai một nhanh. Ngược lại, có những cây đã được bà con đem về trồng quanh nhà từ lâu, thành một phần của vườn. Những cây “đã thuần” này là điểm khởi đầu tốt nhất nếu muốn tìm hiểu, vì không cần vào rừng.
Vì sao không nên tự ý dùng theo lời kể
Nhầm cây. Nhiều cây thuốc có cây giống hình dáng nhưng độc. Người có kinh nghiệm phân biệt bằng mùi, vị, vỏ, nhựa, chỗ mọc; người mới nghe kể thì không. Hậu quả của nhầm cây có thể nặng.
Sai bộ phận, sai cách chế biến. Có cây chỉ dùng rễ, có cây chỉ dùng lá non, có cây phải sao, phải ngâm, phải nấu kỹ mới giảm độc. Lời kể thường bỏ qua những chi tiết này.
Sai liều, sai người. Một bài thuốc dùng cho người lớn khoẻ có thể không hợp với trẻ em, phụ nữ có thai, người già, người đang uống thuốc khác. Người giữ bài thuốc thường cân nhắc điều này, người nghe kể thì không biết.
Thuốc nam không rõ nguồn có thể bị pha trộn. Đã có những trường hợp sản phẩm được gọi là thuốc nam nhưng bị trộn chất tân dược không ghi nhãn. Bất cứ khi nào định dùng cây thuốc để chữa bệnh, anh chị nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Hái tự do làm cạn cây. Khi một cây được đồn là "thần dược", người đổ vào rừng đào, cây cạn nhanh trong vài năm, và người bản địa mất nguồn cây vốn dùng bền vững nhiều đời.
Tìm hiểu cho đúng cách
Với nhà vườn, học sinh, người làm dược liệu muốn tìm hiểu cây thuốc của bà con, đây là trình tự tôn trọng và có ích cho cả hai bên.
- Đi qua người có uy tín trong làng, già làng, trưởng thôn hoặc cán bộ xã, không tự ý đến nhà người giữ bài thuốc hỏi han.
- Nói rõ mục đích: tìm hiểu, học hỏi, ghi chép để giữ gìn, hay có ý định trồng, bán. Mục đích khác nhau thì người giữ tri thức có quyền quyết định khác nhau.
- Xin phép trước khi ghi âm, chụp ảnh, ghi chép. Nếu họ không đồng ý ghi lại phần nào, tôn trọng điều đó.
- Không yêu cầu tiết lộ bài thuốc gia truyền. Tìm hiểu về cây, về cách bà con dùng cây trong đời sống, về mùa hái, chỗ mọc thì nhiều người sẵn lòng hơn.
- Ghi tên người chia sẻ (nếu họ muốn) trong mọi tài liệu sau này. Tri thức có chủ, không phải "dân gian vô danh".
- Nếu có ý định thương mại, bàn trước về chia sẻ lợi ích, bằng văn bản, với sự chứng kiến của chính quyền hoặc tổ chức đáng tin.
Chia sẻ lợi ích: không chỉ là chuyện đạo đức
Trên thế giới, chuyện lấy tri thức cây thuốc của cộng đồng bản địa để làm sản phẩm thương mại mà không chia lợi ích đã gây nhiều tranh cãi. Từ đó hình thành nguyên tắc tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích: muốn dùng nguồn gen và tri thức truyền thống gắn với nó, phải được sự đồng ý của bên cung cấp và chia sẻ công bằng lợi ích phát sinh. Nguyên tắc này được cụ thể hoá trong Nghị định thư Nagoya năm 2010 thuộc Công ước Đa dạng sinh học.
Ở Việt Nam, Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và các văn bản hướng dẫn về quản lý tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích đã đưa nguyên tắc này vào pháp luật. Chi tiết thủ tục khá chuyên môn và có thể đã được sửa đổi; nếu anh chị định làm sản phẩm thương mại từ cây thuốc hay bài thuốc của bà con, nên hỏi cơ quan quản lý môi trường của tỉnh và tìm tư vấn pháp lý trước.
Ngoài luật, chia sẻ lợi ích còn là cách để tri thức được tiếp tục. Khi người giữ bài thuốc và cộng đồng thấy tri thức của mình mang lại thu nhập và được ghi nhận, họ có lý do để truyền lại cho con cháu và giữ vùng cây mọc. Khi bị lấy không, họ có lý do để giữ kín, và tri thức mất dần theo người già.
Nhà vườn góp phần giữ cây thuốc thế nào
Không cần làm dự án lớn, nhà vườn quanh hồ có thể góp phần giữ cây thuốc của vùng bằng những việc cụ thể.
- Trồng thay vì hái: cây thuốc nào bà con hay dùng mà nhân giống được, trồng trong vườn để giảm áp lực hái trong rừng. Hỏi người biết cách nhân giống, không đào cây trong rừng đặc dụng về trồng.
- Giữ một góc vườn cho cây bản địa: không phải cây nào cũng trồng thành hàng hoá. Một góc vườn giữ vài cây thuốc của vùng, có tên ghi chép, cũng là một "ngân hàng giống" nhỏ.
- Giới thiệu đúng mực với khách: khi khách ghé vườn hỏi về cây thuốc, giới thiệu như một nét văn hoá, nói rõ không dùng tuỳ tiện, không bán cây thuốc với lời hứa chữa bệnh.
- Hợp tác với trường học: giúp học sinh tìm hiểu tên cây, cách trồng, câu chuyện của cây, với sự tham gia của người lớn tuổi trong làng.
- Báo khi thấy khai thác tràn lan: thấy người lạ vào rừng đào cây thuốc với số lượng lớn, báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền xã.
Ranh giới giữa tìm hiểu và khai thác
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, nhưng có vài dấu hiệu dễ nhận. Tìm hiểu là hỏi để biết, ghi nhận người chia sẻ, chia lại những gì mình ghi được cho cộng đồng, và không dùng thông tin đó để kiếm lời riêng nếu chưa thoả thuận. Khai thác là lấy thông tin, lấy cây, đem đi làm hàng mà người cho không biết, không được gì.
Với nhà vườn làm dược liệu, cám dỗ thường gặp là nghe được một cây bà con quý, rồi nhân giống trồng hàng loạt và bán với câu chuyện "bài thuốc của người dân tộc". Cách làm đó vừa có thể vi phạm quy định về tiếp cận nguồn gen, vừa làm mất lòng tin của cộng đồng, vừa dễ dẫn tới quảng cáo sai sự thật về công dụng.
Cách đúng là nếu muốn phát triển một cây thuốc của vùng thành sản phẩm, làm cùng cộng đồng ngay từ đầu, có thoả thuận, có tham gia của chuyên gia về thực vật và y dược, có sự giám sát của chính quyền. Chậm hơn, nhưng bền hơn và không gây hại.
Một phép thử đơn giản cho chính mình: nếu người đã chia sẻ tri thức đọc được tài liệu, nhìn thấy sản phẩm, nghe câu chuyện mình kể với khách, họ có thấy được tôn trọng và công bằng không. Nếu câu trả lời là không, cách làm đó đang đi sang phía khai thác, dù không ai kiện.
Học sinh và người trẻ tìm hiểu cây thuốc
Học sinh quanh hồ có lợi thế lớn: ông bà, cha mẹ, hàng xóm nhiều người biết cây thuốc. Một bài tìm hiểu ở trường về cây cỏ trong làng, tên gọi theo tiếng dân tộc, cách người lớn trồng và dùng trong sinh hoạt, là cách tốt để tri thức được truyền tiếp mà không cần công bố bài thuốc.
Khi tìm hiểu, các em nên đi cùng người lớn, không tự hái nếm thử bất kỳ cây nào, rửa tay sau khi chạm cây lạ, và tuyệt đối không vào rừng đặc dụng hái cây. Phần ghi chép có thể là tên cây, hình vẽ, mùa ra hoa, chỗ mọc, câu chuyện người lớn kể, những thứ giúp hiểu và quý cây hơn.
Với người trẻ muốn làm nghề liên quan dược liệu, học bài bản về thực vật, nông học, dược học là con đường chắc nhất. Tri thức của làng là nền quý, nhưng muốn đưa nó thành sản phẩm an toàn và hợp pháp, cần thêm kiến thức khoa học và hiểu biết về quy định.
Câu hỏi thường gặp
Có thể mua cây thuốc nam của bà con về dùng không?
Bên mình không khuyên tự mua cây thuốc về dùng để chữa bệnh. Cây có thể bị nhầm, cách dùng và liều lượng phụ thuộc kinh nghiệm người làm thuốc và từng người bệnh. Muốn dùng, hãy hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Người giữ bài thuốc có bắt buộc phải chia sẻ cho người khác không?
Không. Bài thuốc gia truyền là tri thức của gia đình, dòng họ, người giữ có quyền giữ kín. Người tìm hiểu nên tôn trọng điều đó, chỉ hỏi những gì họ sẵn lòng chia sẻ, và xin phép trước khi ghi chép, chụp ảnh.
Muốn trồng một cây thuốc bà con hay dùng để bán thì cần lưu ý gì?
Cần xác định đúng loài với người có chuyên môn, nguồn giống hợp pháp không lấy từ rừng đặc dụng, và nếu sản phẩm dựa vào tri thức truyền thống thì phải bàn chia sẻ lợi ích với cộng đồng. Hỏi cơ quan môi trường, nông nghiệp của tỉnh trước khi làm.
Nghị định thư Nagoya là gì và liên quan gì tới nhà vườn?
Đó là thoả thuận quốc tế năm 2010 về tiếp cận nguồn gen và chia sẻ công bằng lợi ích, thuộc Công ước Đa dạng sinh học. Nhà vườn trồng cây quen thuộc để bán thì ít liên quan; nhưng khi làm sản phẩm dựa trên cây hay tri thức truyền thống của một cộng đồng, nguyên tắc này và quy định trong nước sẽ áp dụng.
Khách đến vườn hỏi mua cây thuốc chữa bệnh thì nên trả lời thế nào?
Nên giới thiệu cây như một phần văn hoá và nông nghiệp của vùng, nói rõ vườn không bán thuốc chữa bệnh và khuyên khách hỏi thầy thuốc. Không hứa công dụng, không bán cây với lời quảng cáo chữa bệnh, vì vừa có thể gây hại vừa vi phạm quy định quảng cáo.
Làm sao để tri thức cây thuốc của làng không bị mất?
Cách bền nhất là để người trẻ trong cộng đồng học từ người lớn, kết hợp trồng cây trong vườn để không phụ thuộc rừng, và ghi chép có sự đồng ý của người giữ tri thức. Trường học, chính quyền xã và các dự án bảo tồn có thể hỗ trợ việc này.