Cây mẹ lấy giống sâm Bố Chính nên là cây khoẻ suốt vụ, không héo rũ hay thối gốc, ra hoa đỏ đều và đậu nhiều quả, có lá ngọn đúng dáng mũi tên, và khi kiểm tra gốc thì củ chắc, vỏ lành, không u sưng. Chọn cây mẹ phải làm ngay trên ruộng, trong mùa cây đang lớn và ra hoa, chứ không chờ tới lúc đào củ mới tính.
Lý do đơn giản: hạt và đầu củ giống chỉ tốt bằng cây sinh ra chúng. Một vườn mua giống tốt mà vụ nào cũng lấy hạt bừa trên mọi cây thì sau vài vụ, luống sâm lẫn đủ dạng cây, củ không đều, bệnh tăng dần. Bài này đưa ra bộ tiêu chí chọn cây mẹ cho vườn quanh hồ Tà Đùng, cách đánh dấu và ghi sổ, những cái bẫy hay gặp khi chọn, và cách giữ luống cây mẹ qua mùa mưa cao nguyên. Phần nhận dạng thực vật học chi tiết có ở bochinh.com; ở đây dùng nhận dạng như một bước của chọn giống.
Vì sao phải chọn cây mẹ ngay từ khi cây đang lớn
Lúc đào củ, anh chị chỉ thấy được củ. Nhưng một cây làm giống tốt cần nhiều phẩm chất mà chỉ nhìn được khi cây còn đứng trên luống: sức sống qua mùa mưa, khả năng chống chịu khi cả luống xung quanh bị bệnh, thời điểm ra hoa, số quả đậu, độ đúng dáng của lá. Một cây củ to nhưng giữa vụ từng héo rũ rồi gượng dậy có thể đang mang bệnh trong mô; lấy đầu củ của nó là nhân bệnh lên.
Chọn sớm còn giúp anh chị chăm riêng những cây được chọn: không tỉa hoa, không bấm ngọn, để quả chín đủ. Ở nhiều ruộng sản xuất, người trồng ngắt bớt hoa để cây dồn sức nuôi củ. Nếu không đánh dấu từ trước, đến lúc cần hạt thì những cây tốt nhất có khi đã bị ngắt hết hoa. Vì vậy cây mẹ cần được nhận ra và khoanh lại từ khi cây bắt đầu trổ những lứa hoa đầu tiên, tức là khoảng nửa sau của vụ với cây gieo đầu mùa mưa.
Thời điểm tốt nhất để nhìn ra cây mẹ ở vùng hồ là ngay sau một đợt mưa dầm dài. Lúc ấy những cây yếu, cây có mầm bệnh trong gốc lộ ra rõ nhất: lá rũ, ngọn gục, gốc thâm. Cây nào vẫn đứng thẳng, lá xanh, nụ tiếp tục nở sau đợt mưa như thế là ứng viên đáng giữ. Nói cách khác, mùa mưa cao nguyên tự làm hộ anh chị một phép thử sức chống chịu mà ở vùng cát khô ráo khó có được; tận dụng nó thay vì chỉ lo chống đỡ.
Bộ tiêu chí chọn cây mẹ trên ruộng
Bảng dưới gom các tiêu chí theo thứ tự anh chị nhìn khi đi thăm luống. Không cây nào hoàn hảo mọi mặt; ưu tiên ba dòng đầu, vì đó là chuyện bệnh và đúng giống.
| Nhìn gì | Cây nên chọn | Cây nên loại |
|---|---|---|
| Sức khoẻ cả vụ | Xanh tốt liên tục, không héo giữa trưa khi đất ẩm | Từng héo rũ, vàng lá từ dưới lên, gốc thâm |
| Đúng giống | Lá gốc tròn, lá ngọn hình mũi tên, hoa đỏ hoặc hồng đậm, vò lá thấy nhớt | Hoa vàng, lá to xẻ sâu bất thường, thân thô cứng như cây bụi |
| Gốc và cổ rễ | Cổ rễ chắc, vỏ lành, không nứt, không có kiến bọc đất | Cổ rễ mềm, có vết thối, nứt, chảy nhựa sẫm |
| Hoa và quả | Ra hoa đều theo lứa, đậu nhiều quả, quả to đều | Hoa rụng nhiều, quả lép, quả méo |
| Dáng cây | Thân không quá vống, đứng vững sau gió | Vươn cao yếu ớt, đổ rạp mỗi trận mưa |
| Vị trí trên luống | Ở giữa luống, sống trong điều kiện như các cây khác | Cây đầu luống, cạnh hố phân, cạnh chỗ đọng nước |
Dòng cuối hay bị bỏ qua. Cây mọc cạnh đống phân ủ hoặc ở mép luống có nhiều ánh sáng hơn thường to hơn hẳn cây khác, nhưng sự to ấy đến từ chỗ đứng chứ không phải từ giống. Chọn những cây đó làm mẹ thì con cái về luống bình thường lại chẳng hơn ai.
Kiểm tra củ mà không phải nhổ cây
Củ là thứ người trồng sâm quan tâm nhất, nhưng nhổ cây lên xem thì mất cây mẹ. Cách các nhà vườn hay làm là bới nhẹ đất quanh cổ rễ vào buổi sáng mát, khi đất vừa đủ ẩm, chỉ xuống một đoạn ngắn để nhìn phần vai củ. Vai củ đầy, vỏ vàng nâu nhạt, lành lặn, không có vết đen, không có lỗ sâu là dấu hiệu tốt. Xem xong lấp đất lại, nén nhẹ, tưới một chút cho đất ôm lại rễ.
Với những dòng cây định nhân bằng củ, có thể để một phần cây đã chọn qua mùa đào củ, đào lên kiểm tra kỹ từng củ rồi mới quyết định giữ đầu củ nào. Những cây khi đào ra có củ phân nhánh quá nhiều, củ có rễ con dày đặc, ruột có sọc thâm hoặc mùi chua thì loại khỏi danh sách giống, kể cả khi trên mặt đất cây rất đẹp. Còn những cây đã giữ lại làm mẹ để lấy hạt thì không nên đào kiểm tra hết; chỉ đào một vài cây đại diện để biết luống ấy cho củ thế nào.
Khi bổ củ cây đại diện, nhìn mặt cắt ngang: ruột trắng ngà đến vàng nhạt, đặc, nhựa nhầy ứa ra đều là củ lành. Ruột có vòng nâu, chấm đen, lõi xốp hoặc mùi chua là dấu hiệu bệnh đã vào trong mô, và cả nhóm cây mẹ quanh đó nên được xem lại.
Đánh dấu và ghi sổ cây mẹ
Chọn được cây mà không ghi lại thì đến vụ sau cũng quên. Một quy trình đơn giản, làm được bằng sổ tay hoặc điện thoại:
- Cắm cọc hoặc buộc dây màu vào gốc cây được chọn, mỗi cây một số thứ tự, ghi số lên cọc bằng bút sơn chịu nước.
- Ghi vào sổ: số cây, vị trí luống, nguồn giống ban đầu của luống (hạt mua của ai, vụ nào), ngày chọn.
- Mỗi lần đi thăm, ghi thêm dấu hiệu đáng chú ý: ra hoa ngày nào, có héo không, sau trận mưa lớn cây ra sao.
- Khi thu quả, để riêng quả của từng cây hoặc từng nhóm cây, ghi số cây lên túi.
- Khi đào cây đại diện, ghi hình dạng và độ chắc của củ cạnh số cây.
- Vụ sau, khi gieo hạt của cây nào, ghi lại nguồn ấy cho luống mới; dần dần anh chị có "gia phả" giống của vườn mình.
Sổ này về sau còn có ích cho hồ sơ truy xuất nguồn gốc: người mua và cơ quan kiểm tra hay hỏi giống từ đâu ra, và một cuốn sổ ghi đều đặn có giá trị hơn mọi lời kể.
Những cái bẫy hay gặp khi chọn cây mẹ
Chọn theo củ to nhất. Củ to phụ thuộc rất nhiều vào chỗ đất, khoảng cách cây và tuổi cây. Chọn thuần theo cỡ củ dễ chọn nhầm cây được ưu ái về chỗ đứng.
Chọn cây ra hoa sớm nhất. Cây ra hoa quá sớm đôi khi là cây bị stress, ví dụ hạn hoặc úng, chứ không phải cây khoẻ. Nên ưu tiên cây ra hoa đúng lứa với cả luống nhưng đậu quả nhiều.
Chỉ lấy hạt từ một hai cây. Gieo hạt của quá ít cây mẹ làm vườn hẹp nguồn gen, sau vài vụ dễ thấy cây yếu dần. Nên chọn vài chục cây đạt chuẩn và trộn hạt của chúng.
Để cây mẹ cạnh cây họ hàng. Đậu bắp, vông vang và các cây họ Bông trồng sát luống có thể chung côn trùng thụ phấn và chung sâu bệnh. Luống cây mẹ nên cách xa những cây này.
Quên chọn lại mỗi vụ. Cây mẹ năm nay tốt không có nghĩa con của nó cũng tốt. Mỗi vụ nên chọn lại từ những cây đẹp nhất của luống mới, không dựa mãi vào danh sách cũ.
Chọn lọc qua nhiều vụ: con đường tạo dòng riêng của vườn
Chọn cây mẹ mỗi vụ là một dạng chọn lọc quần thể, cách nông dân đã dùng hàng nghìn năm với lúa, ngô, rau. Nguyên lý rất đơn giản: vụ nào cũng giữ hạt của nhóm cây tốt nhất, loại hạt của nhóm kém. Mỗi vụ, tỉ lệ cây mang đặc điểm mong muốn trong luống nhích lên một chút. Với cây thụ phấn mở như sâm Bố Chính, tiến bộ không nhanh, vì cây cho phấn không được kiểm soát, nhưng sau vài vụ thường thấy luống đều hơn, ít cây lệch dạng hơn và hợp với đất của chính vườn mình hơn.
Muốn đi xa hơn, một số vườn tách các cây đặc biệt ưng ý thành dòng riêng bằng đầu củ, trồng cách xa luống chung, rồi so sánh dòng này với dòng kia qua vài vụ trên cùng chân đất. Đây là công việc kiên nhẫn, cần ghi chép đều, và không nên kỳ vọng ra "giống mới" để bán: việc công nhận một giống cây trồng có quy trình riêng theo pháp luật về trồng trọt, không phải nhà vườn tự đặt tên là xong. Mục tiêu thực tế hơn là có nguồn giống tự chủ, ổn định, biết rõ gốc gác, đủ để vườn không còn phải mua giống trôi nổi mỗi vụ.
Một lưu ý về đa dạng: nếu vụ nào cũng chỉ giữ hạt của rất ít cây, vườn dễ rơi vào cận huyết, cây yếu dần mà không rõ vì sao. Thỉnh thoảng đưa thêm hạt từ một nguồn sạch, rõ ràng bên ngoài vào luống cây mẹ là cách giữ sức sống cho quần thể.
Giữ luống cây mẹ qua mùa mưa cao nguyên
Mùa mưa ở vùng hồ Tà Đùng kéo dài và thường có những đợt mưa dầm nhiều ngày. Với luống cây mẹ, đây là giai đoạn cây vừa nuôi quả vừa phải chống thối gốc. Luống nên lên cao hơn ruộng sản xuất một chút, rãnh thoát nước khơi thông trước mùa mưa, và sau mỗi trận mưa lớn nên đi kiểm tra chân luống. Cây mẹ nào bắt đầu héo rũ dù đất ướt thì loại ngay khỏi danh sách và nhổ bỏ khỏi luống, đừng tiếc.
Cây sâm Bố Chính ưa nắng, nên luống cây mẹ không đặt dưới tán dày. Nếu vườn trồng xen dưới tán cà phê hoặc cây ăn trái, nên chọn khoảnh thoáng nhất cho luống cây mẹ, vì cây thiếu nắng ra ít hoa và quả. Thân sâm mảnh, gặp gió mạnh từ phía hồ dễ đổ; cắm cọc thấp cho những cây đã chọn giúp quả không bị dập xuống đất ướt. Quả nằm sát đất ẩm lâu ngày dễ mốc, hạt bên trong mất sức nảy mầm, nên giữ quả được thoáng là một phần của việc giữ giống.
Câu hỏi thường gặp
Một vườn nhỏ nên giữ bao nhiêu cây mẹ?
Không có con số chuẩn cho sâm Bố Chính. Nguyên tắc chung trong chọn giống là không dựa vào vài cây, mà chọn một nhóm đủ đông để giữ độ đa dạng. Với vườn nhỏ, vài chục cây đạt chuẩn rải đều trên luống là mức nhiều nhà vườn dùng; tính ngược từ lượng cây con cần cho vụ sau.
Cây mẹ có cần bón phân khác cây sản xuất không?
Không cần chế độ riêng phức tạp. Điều quan trọng là cây mẹ không bị thiếu ăn lúc nuôi quả và không bị úng. Bón quá nhiều đạm làm cây vống, lá dày, dễ đổ và dễ bệnh. Phân hữu cơ hoai và đất thoát nước tốt là nền an toàn.
Có nên lấy hạt của cây mọc hoang ven đường không?
Không nên dùng làm nguồn chính. Cây mọc hoang khó xác định đúng loài, không biết lịch sử đất, và có thể đã nhiễm thuốc diệt cỏ hay bệnh. Nếu muốn giữ một dạng cây lạ để nghiên cứu, hãy trồng riêng một chỗ, không trộn với luống cây mẹ.
Cây mẹ để lấy hạt rồi thì củ còn dùng được không?
Củ vẫn đào được khi cây đã cho hạt xong. Tuy vậy cây dồn sức nuôi quả nên củ có thể không đầy bằng cây được ngắt hoa. Nhiều nhà vườn coi đó là chi phí cho giống. Củ cây mẹ đào ra còn giúp kiểm tra luống cây mẹ thực sự cho củ thế nào.
Làm sao biết cây mẹ có bị bệnh ngầm trong củ?
Không có cách chắc chắn bằng mắt thường khi cây còn trên luống. Dấu hiệu gián tiếp là héo giữa trưa dù đất ẩm, lá vàng từ dưới, cổ rễ thâm. Đào cây đại diện sau vụ và bổ củ xem ruột là cách kiểm tra thực tế. Ngờ bệnh lạ thì gửi mẫu cho cơ quan bảo vệ thực vật.
Có thể mua cây mẹ đã chọn sẵn từ nơi khác không?
Có thể mua cây con hoặc hạt từ vườn đã chọn lọc, nhưng nên xin xem sổ ghi chép, hỏi họ chọn theo tiêu chí gì và thử trên một luống nhỏ trước. Cây chọn ở vùng cát miền Trung chưa chắc giữ nguyên ưu thế trên đất bazan Tà Đùng.