Quả sâm Bố Chính nên hái khi vỏ đã chuyển từ xanh sang nâu, khô dần nhưng chưa nứt hẳn; mang về phơi trong nắng nhẹ hoặc nơi râm thoáng cho quả tự tách năm mảnh, rũ lấy hạt, loại hạt lép, phơi tiếp cho hạt thật khô rồi cất trong hũ kín có gói hút ẩm, để nơi mát. Ở vùng hồ Tà Đùng, khó nhất không phải hái quả mà là giữ hạt khỏi ẩm mốc khi mùa mưa kéo dài.
Hạt là nguồn giống an toàn nhất để mở rộng vườn sâm, nhưng hạt cũng rất dễ hỏng nếu thu sai lúc hoặc cất sai cách: quả hái non cho hạt lép, quả để nứt trên cây thì hạt rơi xuống đất ướt, hạt cất ẩm thì mốc và mất sức nảy mầm chỉ sau vài tháng. Bài này đi từng bước từ luống cây mẹ tới hũ hạt, kèm cách tự kiểm hạt còn tốt hay không trước mùa gieo.
Quả sâm chín thế nào và vì sao không hái sớm
Sau khi hoa tàn, bầu nhuỵ lớn dần thành quả nang hình trứng hơi thuôn, đầu nhọn, phủ lông cứng. Quả non màu xanh, hạt bên trong trắng mềm, chưa tích đủ chất dự trữ. Khi chín, vỏ quả ngả vàng rồi nâu, khô dần, các đường nứt dọc hiện rõ; hạt bên trong chuyển màu sẫm, vỏ hạt cứng lại. Nếu để thêm vài ngày nắng, quả nứt toác thành năm mảnh và hạt rơi xuống đất.
Hái quả còn xanh để "khỏi rơi hạt" là lỗi hay gặp. Hạt trong quả xanh có thể vẫn sẫm màu dần khi phơi, nhìn tưởng giống hạt chín, nhưng phôi chưa đủ sức, tỉ lệ nảy mầm thấp và cây con yếu. Ngược lại, chờ quả nứt hẳn thì mất hạt, nhất là khi đang mùa mưa: hạt rơi xuống đất ướt dễ nảy mầm bừa hoặc thối. Thời điểm đẹp là lúc vỏ đã nâu, sờ thấy khô giòn, bóp nhẹ nghe hạt lạo xạo bên trong nhưng quả chưa tự tách.
Cây sâm ra hoa theo lứa nên quả trên một cây không chín cùng lúc. Vì vậy thu hạt là việc phải đi lại nhiều lần, cách vài ngày một lượt, hái dần những quả đã đạt chứ không cắt cả cành một lần.
Các bước thu và làm sạch hạt
Quy trình dưới đây hợp với quy mô nhà vườn, không cần máy móc:
- Đeo găng tay vải: lông trên vỏ quả sâm cứng, bám vào da gây ngứa rát, nhất là khi quả đã khô.
- Hái quả vào buổi sáng sau khi sương tan hoặc buổi chiều khô ráo; không hái khi quả còn ướt mưa.
- Để riêng quả của từng nhóm cây mẹ vào túi vải hoặc rổ, ghi số nhóm lên túi.
- Rải quả một lớp mỏng trên nia, mẹt tre hoặc vải sạch, phơi nơi có nắng nhẹ buổi sáng hoặc trong nhà thoáng gió; tránh phơi trên nền xi măng nóng giữa trưa.
- Khi quả nứt, rũ hoặc bóp nhẹ cho hạt rơi ra; quả cứng đầu thì tách bằng tay, không đập mạnh làm vỡ hạt.
- Sàng bỏ vỏ, lông và bụi; thả hạt vào chậu nước, vớt bỏ hạt nổi (thường là hạt lép, hạt sâu), rồi vớt hạt chìm ra ngay.
- Phơi hạt chìm lên vải trong bóng râm thoáng gió cho tới khi thật khô; cắn thử thấy hạt cứng, giòn, không dẻo.
Bước thả nước chỉ nên làm nhanh rồi phơi khô ngay. Ngâm lâu hạt hút nước, phôi bắt đầu hoạt động, lúc ấy không thể cất lâu được nữa. Nếu không chắc phơi lại kịp, có thể bỏ bước này và loại hạt lép bằng mắt.
Vì sao hạt ẩm là kẻ thù của giống
Hạt giống còn sống là hạt đang "ngủ": phôi vẫn hô hấp rất chậm, tiêu hao dần chất dự trữ. Độ ẩm trong hạt càng cao và nhiệt độ càng nóng thì hô hấp càng nhanh, hạt già đi nhanh, sức nảy mầm tụt dần. Đây là nguyên lý chung của bảo quản hạt giống, áp dụng cho hầu hết hạt cây trồng có vỏ cứng như họ Bông. Thêm nữa, hạt ẩm là môi trường tốt cho nấm mốc; một lớp mốc trắng hay xanh trên hạt không chỉ làm hỏng hạt đó mà lan sang cả hũ.
Vùng hồ Tà Đùng có mùa mưa dài, không khí ẩm, sương mù nhiều buổi sáng. Hạt phơi khô rồi để trong túi ni lông hở miệng giữa nhà, sau vài tuần hút ẩm ngược trở lại. Vì thế quy tắc là: phơi thật khô, cho vào đồ đựng kín, thêm thứ hút ẩm, và để nơi mát nhất trong nhà, xa bếp, xa mái tôn hắt nắng. Hạt khô và mát có thể giữ sức tới vụ sau; hạt ẩm và nóng có khi chỉ vài tháng đã hỏng.
Chuột và mọt là hai mối lo kèm theo. Hạt để trong bao mềm ở góc kho chung với cà phê nhân, ngô, lúa dễ bị chuột cắn thủng và mọt lây sang. Hũ cứng, nắp vặn, đặt trên kệ cao là đủ chặn phần lớn rủi ro này.
Chọn đồ đựng và chỗ cất hạt
Không cần tủ chuyên dụng. Các lựa chọn trong nhà nông, xếp từ tốt đến kém:
| Cách cất | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hũ thuỷ tinh hoặc lọ nhựa nắp kín, có gói hút ẩm, để nơi mát | Kín ẩm, nhìn được hạt bên trong | Phải chắc hạt đã khô trước khi đóng nắp, nếu không hạt ẩm sẽ tự đọng hơi |
| Túi zip dày, ép hết không khí, cho vào hộp kín | Gọn, chia được nhiều gói theo nhóm cây mẹ | Túi mỏng lâu ngày vẫn thấm ẩm; nên lồng hai lớp |
| Ngăn mát tủ lạnh, trong hộp kín | Mát ổn định, hạt giữ sức lâu hơn | Lấy ra phải để hộp về nhiệt độ phòng rồi mới mở, tránh hơi nước đọng lên hạt |
| Túi vải treo nơi thoáng | Thoáng, không đọng hơi | Ở vùng ẩm, hạt hút ẩm theo không khí; chỉ dùng ngắn ngày |
| Túi ni lông buộc miệng để góc nhà | Tiện | Dễ ẩm, dễ bị chuột, mọt; không nên dùng cho giống |
Gói hút ẩm có thể là gói hạt silica còn mới, hoặc cách dân gian là một nắm gạo rang khô, vôi sống bọc giấy để riêng một ngăn không chạm hạt. Mỗi lần mở hũ kiểm tra, nên làm vào ngày khô ráo và đóng lại nhanh.
Ghi nhãn và chia hạt theo nhóm cây mẹ
Mỗi hũ hay mỗi túi hạt nên có một mẩu giấy ghi bên ngoài: nhóm cây mẹ nào, luống nào, ngày thu, ngày phơi xong. Nếu vườn mua hạt từ nhiều nguồn, ghi thêm nguồn. Nhãn này giúp tới mùa gieo anh chị biết lô nào cũ hơn để dùng trước, lô nào từ cây mẹ tốt để ưu tiên cho luống cây mẹ vụ sau, và khi một lô cho cây kém thì biết ngay nó từ đâu.
Không nên trộn hạt mới thu với hạt cũ còn sót của năm trước. Hạt cũ đã yếu đi, trộn lẫn làm tỉ lệ nảy mầm của cả mẻ khó đoán. Cũng không nên dồn tất cả hạt vào một hũ to: mỗi lần mở là cả khối hạt tiếp xúc không khí ẩm. Chia nhỏ ra nhiều hũ, dùng hũ nào mở hũ đó, phần còn lại vẫn nằm yên. Với vườn định làm hồ sơ vùng trồng, các nhãn hạt này cùng với sổ chọn cây mẹ là bằng chứng nguồn giống có ghi chép.
Kiểm tra hạt cất có còn tốt không
Nhìn và ngửi. Hạt tốt giữ màu sẫm đều, bề mặt khô, không dính vào nhau. Mùi mốc, mùi chua, hạt có bụi trắng hay xanh, hạt kết thành cục là dấu hiệu hỏng.
Bóp thử. Hạt chắc cứng; hạt bóp lép, rỗng hoặc vỡ vụn ra bột là hạt sâu mọt hay lép.
Gieo thử một mẫu nhỏ. Đây là cách đáng tin nhất. Khoảng một tháng trước mùa gieo, lấy một nhúm hạt đếm sẵn, xử lý và ủ như khi gieo thật, đếm số hạt nảy mầm. Cách làm chi tiết có ở bài xử lý hạt trước khi gieo trong mục này.
So với lô khác. Gieo thử song song hai lô hạt khác nhau giúp anh chị thấy lô nào khoẻ hơn và dồn lô yếu cho chỗ ít quan trọng. Lô cho cây con mập, lá mầm xanh đậm, mọc đều trong vài ngày thường là lô còn sức; lô nảy mầm lai rai kéo dài cả tuần, cây con vàng và mảnh là lô đã yếu.
Kiểm định kỳ trong mùa mưa. Cứ khoảng một tháng, chọn ngày khô ráo mở hũ nhìn qua. Thấy hơi nước đọng trên thành hũ, gói hút ẩm đã bão hoà hay hạt bắt đầu dính thì lấy hạt ra hong lại trong râm, thay gói hút ẩm mới rồi mới cất lại.
Giữ bao nhiêu hạt là đủ cho vụ sau
Nhiều vườn hoặc giữ quá ít hạt, tới mùa gieo thiếu phải đi mua bù, hoặc giữ tràn lan cả bao, phần lớn để mốc. Cách ước lượng hợp lý là tính ngược từ số cây muốn có ở vụ sau, cộng hao hụt nảy mầm và hao hụt vườn ươm, rồi giữ dư thêm một phần để dặm và gieo thử. Ví dụ giả định: muốn có năm trăm cây, lô hạt nảy mầm khoảng sáu phần mười, hao vườn ươm một phần năm, thì cần chừng một nghìn hạt; giữ dư thêm khoảng một phần ba nữa cho chắc.
Để quy số hạt ra số quả, đếm thử hạt trong mươi quả đại diện của luống mình rồi lấy trung bình, vì số hạt mỗi quả thay đổi theo cây và theo mùa. Cũng nên tách riêng một phần hạt dự phòng, cất ở chỗ khác hẳn, ví dụ một hũ nhỏ trong ngăn mát tủ lạnh. Nếu chẳng may hũ chính bị ẩm hoặc chuột phá, vườn vẫn còn giống của chính mình mà không phải đi tìm nguồn lạ giữa mùa gieo.
Thu hạt giữa mùa mưa: mẹo cho nhà vườn quanh hồ
Ở Tà Đùng, cây gieo đầu mùa mưa thường ra hoa và chín quả rộ khi trời vẫn còn mưa nhiều, nên việc thu hạt hay rơi đúng lúc khó phơi nhất. Một số cách nhà vườn dùng để xoay xở: căng một tấm lưới hay vải mỏng dưới các cây mẹ để hứng quả nứt sớm, đỡ hạt rơi xuống đất ướt; hái quả ngay sau những buổi sáng nắng ráo, không chờ cuối tuần; mang quả về hong trong nhà trên giàn cao, có quạt hoặc gió lùa, thay vì cố phơi ngoài trời.
Với lượng quả lớn, có thể tận dụng nhà sấy nông sản sẵn có trong vùng, nhưng phải để ở mức nhiệt thấp và có người canh. Sấy hạt giống khác sấy cà phê hay sấy lát sâm: mục tiêu là đưa hạt về khô dần mà phôi không bị nóng. Nếu không chắc chỉnh nhiệt được thấp, hong râm có quạt vẫn an toàn hơn. Cuối cùng, đừng cất hạt ngay trong ngày phơi xong vào buổi chiều ẩm; để hạt nguội trong phòng khô, sáng hôm sau trời ráo mới đóng hũ.
Câu hỏi thường gặp
Hạt sâm Bố Chính giữ được bao lâu?
Tài liệu về sâm Bố Chính không có con số thống nhất. Theo nguyên lý chung, hạt khô cất kín nơi mát giữ sức tốt hơn nhiều so với hạt để hở. Nhà vườn thường dùng hạt cho vụ kế tiếp; hạt để lâu hơn thì nên gieo thử trước khi dựa vào.
Phơi hạt dưới nắng gắt có sao không?
Nắng gắt trên nền xi măng hoặc tôn có thể làm nóng hạt quá mức, phôi yếu đi. Nên phơi quả và hạt trong nắng nhẹ buổi sáng, nơi râm thoáng gió, hoặc trải trên nia đặt cao khỏi nền. Mục tiêu là khô dần và đều, không phải khô nhanh.
Quả bị mốc trên cây thì hạt còn dùng được không?
Quả mốc do nằm sát đất ẩm hay bị mưa dầm thường có hạt bên trong kém hoặc mang nấm. Nếu bắt buộc phải dùng, hãy tách riêng, loại hạt lép, phơi thật khô và gieo thử trước. Tốt nhất là không trộn với hạt từ quả lành.
Có cần xử lý thuốc cho hạt trước khi cất không?
Với quy mô nhà vườn, phơi khô kỹ và cất kín thường đủ. Không nên tự trộn thuốc hoá học vào hạt khi không có hướng dẫn cho đúng cây này, nhất là với cây dược liệu. Nếu muốn xử lý hạt phòng nấm, hãy hỏi khuyến nông hoặc bảo vệ thực vật xã.
Hạt mua về đã khô, có cần phơi lại không?
Nếu hạt đi đường dài trong túi kín, mở ra thấy khô, không mùi, không cần phơi lại. Nếu túi có hơi nước đọng hoặc hạt hơi dẻo, nên hong trong râm thoáng một hai ngày rồi mới cất. Đừng phơi hạt mua về dưới nắng gắt.
Có nên để quả khô trên cây rồi hái một lần cho đỡ công không?
Ở vùng hồ Tà Đùng thì không nên. Quả chín không đều, quả chín trước sẽ nứt và rơi hạt, còn mùa mưa làm quả để lâu trên cây dễ mốc. Đi hái nhiều lượt tốn công hơn nhưng giữ được nhiều hạt tốt hơn hẳn.