Đưa trẻ đi vườn sâm ở Tà Đùng là cách để con thấy tận mắt một cây lớn từ hạt, ra hoa, kết quả và nuôi củ dưới đất, đồng thời hiểu công sức của người làm ra thứ mình ăn uống. Để buổi đi vui và an toàn, nên chọn mùa có hoa hoặc mùa đào củ, đi buổi sáng, giao cho con những việc vừa sức như nhặt củ, rửa củ, rải lát, luôn có một người lớn chuyên trông con, và dặn con trước ba điều: không giẫm luống, không nhổ cây, không chạm dao kéo.
Bên mình thường gặp các gia đình đi hồ Tà Đùng muốn cho con một buổi "về vườn". Vườn sâm khác vườn trái cây: không có quả để hái ăn, phần quý nằm dưới đất, nhà vườn lại để ý chuyện giẫm luống. Bài này gợi ý cách biến một buổi ghé vườn sâm thành buổi học nhẹ nhàng cho trẻ theo từng độ tuổi, những điều cần chuẩn bị, những nguy cơ trong vườn và cách giữ con an toàn mà không biến chuyến đi thành chuỗi lời cấm đoán.
Vườn sâm dạy trẻ được những gì
Điều đầu tiên là vòng đời của cây. Ở vườn sâm, cùng một lúc có thể thấy cây con trong bầu ở vườn ươm, cây lớn trên luống, hoa đỏ, quả có lông và củ trắng khi đào. Trẻ được nhìn một cây đi qua đủ các chặng, điều mà sách giáo khoa chỉ vẽ thành mũi tên. Với trẻ lớn hơn, đó là dịp hiểu rễ không chỉ để hút nước mà còn để dự trữ, vì sao củ to lên và vì sao người ta phải đợi đủ thời gian mới đào.
Điều thứ hai là đất và nước. Đất đỏ bazan bám tay, luống cao, rãnh thoát nước: trẻ sẽ hỏi vì sao phải đắp luống cao, và câu trả lời của nhà vườn, rằng củ sâm gặp nước đọng là thối, là một bài học đơn giản về cây cần gì để sống.
Điều thứ ba là lao động. Ngồi cạo một củ sâm mất bao lâu, trẻ tự thấy được. Biết rằng một túi lát khô nhỏ cần rất nhiều củ tươi và rất nhiều giờ cạo, phơi, con sẽ nhìn thức ăn và người làm nông khác đi. Bài học này đến từ trải nghiệm, không cần người lớn giảng giải.
Việc vừa sức theo độ tuổi
Không phải việc nào trong vườn sâm cũng hợp với trẻ. Bảng dưới gợi ý theo nhóm tuổi; mỗi trẻ mỗi khác, cha mẹ điều chỉnh theo con và luôn hỏi ý nhà vườn trước.
| Độ tuổi | Có thể làm | Nên quan sát, chưa làm | Người lớn lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dưới 4 tuổi | Ngắm hoa từ lối cỏ, sờ lá, nhặt củ đã rửa bỏ vào rổ | Rửa củ, cạo vỏ | Bế hoặc nắm tay khi đi trên dốc, giữ xa thau nước |
| 4–7 tuổi | Nhặt củ vào sọt, rửa củ cùng người lớn, rải lát lên nong | Đào củ, thái lát | Một người lớn kèm sát, rửa tay sau khi cầm đất |
| 8–11 tuổi | Cạo vỏ bằng thìa hoặc dụng cụ cùn, đếm củ, ghi chép, vẽ cây | Dùng dao, máy thái | Hướng dẫn cách cầm dụng cụ, nghỉ uống nước thường xuyên |
| 12 tuổi trở lên | Đào thử một khóm có người kèm, cạo vỏ, phụ phơi | Máy thái, máy sấy | Để con hỏi chuyện nhà vườn, tự ghi lại điều học được |
Mục tiêu là trẻ được chạm vào việc thật, không phải hoàn thành khối lượng. Năm phút rửa củ say sưa có giá trị hơn một giờ bị kéo theo cha mẹ đi khắp vườn.
Những nguy cơ trong vườn sâm cần để ý
Dốc và đất trơn. Vườn quanh hồ thường nằm trên sườn đồi, lối đi có chỗ dốc, đất đỏ ướt trơn như xà phòng. Cho trẻ đi giày đế bám, nắm tay khi xuống dốc, không chạy.
Nắng và mất nước. Giữa luống ít bóng mát; nắng cao nguyên lúc gần trưa rất gắt dù gió mát làm người lớn không để ý. Mũ rộng vành, áo dài tay mỏng, nước uống riêng cho con, nghỉ dưới bóng cây sau mỗi quãng ngắn.
Ong và côn trùng. Mùa hoa có nhiều ong. Dặn con không chạm vào hoa đang có ong, không đập ong. Trẻ có tiền sử dị ứng cần báo trước với nhà vườn và mang theo thuốc bác sĩ đã kê. Kiến, sâu róm trên lá cũng có thể gây ngứa.
Dụng cụ sắc và máy móc. Cuốc, xẻng ở lô đào; dao, máy thái, máy sấy ở khu sơ chế. Giữ trẻ ngoài tầm với của những thứ này, không để con tự cầm dao "giúp" người lớn.
Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Hỏi nhà vườn chỗ cất phân, thuốc và khu vừa phun để tránh. Không cho trẻ nghịch các bao, can, chai trong vườn, dù trông như đã hết.
Nước. Thau rửa củ, bể chứa nước tưới, ao trong vườn đều có thể nguy hiểm với trẻ nhỏ. Luôn có người lớn trông khi con chơi gần nước.
Chuẩn bị trước khi đưa con tới vườn
Phần lớn sự cố ở vườn có thể tránh nếu chuẩn bị vài điều từ nhà:
- Báo trước với nhà vườn số trẻ, độ tuổi, để họ chỉ cho khu nào trẻ chơi được, khu nào phải tránh.
- Kể cho con nghe trước: mình sẽ đến vườn của một gia đình đang trồng cây làm thuốc, cây quý ở dưới đất, nên đi đúng đường và không nhổ cây.
- Chuẩn bị giày đế bám, mũ, áo dài tay mỏng, một bộ quần áo thay, khăn ướt, nước uống và ít đồ ăn nhẹ.
- Chọn buổi sáng, khi trời mát và hoa đang nở; tránh mang trẻ nhỏ ra vườn lúc gần trưa.
- Phân công một người lớn chuyên trông con, không vừa chụp ảnh vừa trông trẻ.
- Mang theo một cuốn sổ nhỏ, bút màu để trẻ vẽ cây, vẽ hoa, ghi điều con thấy.
Khi tới nơi, để nhà vườn tự dặn trẻ một vài điều. Trẻ thường nghe lời chủ vườn hơn lời cha mẹ, và cảm thấy mình được đối xử như một vị khách thật sự.
Biến buổi ghé thành trò chơi tìm hiểu
Thay vì liệt kê điều cấm, cho trẻ một nhiệm vụ. Tìm một chiếc lá hình mũi tên. Đếm xem một cây có bao nhiêu bông hoa đang nở. Tìm một quả đã già và nhờ cô chú chủ vườn bóc cho xem hạt. Đoán xem dưới một gốc cây có bao nhiêu củ, rồi xem nhà vườn đào lên có đúng không. Những trò này giữ trẻ đứng yên ở lối cỏ, nhìn thật kỹ, và không ai phải nhắc "đừng giẫm luống" mười lần.
Với trẻ lớn hơn, có thể đặt câu hỏi để con tự hỏi nhà vườn: cây này trồng bao lâu rồi, vì sao phải lên luống cao, mùa mưa có sợ gì không, củ đào xong làm gì tiếp. Con được trò chuyện với người lớn ngoài gia đình, học cách hỏi lịch sự, và mang về những câu trả lời của người làm nghề thật.
Về nhà, có thể cùng con gieo thử vài hạt cây dễ trồng trong chậu, hoặc xem lại ảnh và vẽ lại vòng đời của cây sâm. Nếu nhà vườn cho vài hạt sâm, hỏi kỹ cách gieo; nhưng cũng nói trước với con rằng cây sâm cần đất và chăm sóc đặc biệt, gieo ở chậu nhà phố có thể không lên, và điều đó cũng là một bài học.
Chơi cùng trẻ con nhà vườn
Ở nhiều vườn quanh hồ, con cái nhà vườn lớn lên giữa luống sâm, quen việc nhặt củ, rải lát từ nhỏ. Khi khách có trẻ, các em thường tò mò lại gần. Đó là dịp quý để trẻ thành phố chơi cùng trẻ nông thôn, học từ một bạn cùng tuổi cách cầm củ, cách rải lát, cách đi trên rãnh không trượt. Trẻ học từ bạn nhanh hơn học từ người lớn.
Người lớn nên để các con chơi tự nhiên, nhưng giữ vài điều: không so sánh đồ chơi, đồ dùng đắt tiền; không cho con chê "bẩn", "quê" khi thấy cách sống khác mình; không chụp ảnh các em khi chưa hỏi cha mẹ. Nếu muốn tặng quà cho trẻ nhà vườn, hỏi ý cha mẹ các em trước, chọn thứ đơn giản như sách, bút màu. Một buổi chơi bình đẳng, vui vẻ giữa hai đứa trẻ thường là kỷ niệm cả hai nhớ lâu nhất của chuyến đi.
Sau buổi vườn: vệ sinh và kiểm tra cho con
Rời vườn sâm, dành mười phút cho những việc sau trước khi lên xe, nhất là với trẻ nhỏ:
- Rửa tay kỹ bằng xà phòng, chú ý kẽ ngón và móng tay; đất đỏ và nhựa nhầy của củ sâm bám lâu, trẻ hay đưa tay lên miệng.
- Kiểm tra da ở cổ, sau tai, cánh tay, cổ chân xem có vết đốt, vết ngứa, kiến hay côn trùng bám theo. Vết ngứa do lông quả, lông sâu róm thường đỡ khi rửa sạch; nếu sưng đỏ lan rộng thì đi khám.
- Thay quần áo, giày dép dính đất ướt, cho vào túi riêng để không làm bẩn xe và tránh mang đất vườn sang nơi khác.
- Cho con uống nước, ăn nhẹ; trẻ thường mệt hơn người lớn sau một buổi ngoài nắng, dù lúc ở vườn vẫn vui.
- Hỏi con thích nhất điều gì, sợ nhất điều gì, để lần sau chuẩn bị tốt hơn.
Nếu trẻ có biểu hiện bất thường trong một hai ngày sau như sốt, nổi mẩn kéo dài, đau bụng, hãy đưa con đi khám và kể với bác sĩ là con vừa ở vườn nông nghiệp.
Khi con mệt, chán hoặc không thích
Không phải trẻ nào cũng thích vườn. Có con sợ đất bẩn, sợ côn trùng, có con chán sau mười lăm phút vì không có gì để "chơi". Đừng ép con ở lại cho đủ giờ. Một buổi ngắn mà vui còn hơn một buổi dài mà con khóc, làm phiền cả nhà vườn. Cho con nghỉ dưới bóng cây, uống nước, ăn nhẹ, rồi thử lại bằng một việc khác, như rải lát lên nong hay rửa củ, những việc có nước và có kết quả nhìn thấy ngay.
Trẻ sợ bẩn thường dễ chịu hơn khi có găng tay vải nhỏ hoặc được rửa tay ngay sau khi cầm đất. Trẻ sợ côn trùng nên đi buổi không phải mùa hoa rộ, hoặc chỉ đứng ở khu sơ chế. Nếu con vẫn không thích, chấp nhận điều đó; không phải mọi chuyến đi đều phải thành bài học.
Cũng nên nhớ rằng sự hào hứng của trẻ với vườn thường đến muộn. Có con lúc ở vườn chẳng tỏ ra thích thú gì, nhưng về nhà lại kể mãi về chùm củ trắng hay bông hoa đỏ có con ong đậu. Đừng vội kết luận con không hợp với thiên nhiên chỉ sau một buổi; vài lần ghé vườn nhẹ nhàng, không áp lực, thường đủ để trẻ tự tìm ra điều mình thích.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên đưa trẻ đi vườn sâm?
Trẻ ở độ tuổi nào cũng có thể đi nếu có người lớn trông sát, nhưng từ khoảng bốn tuổi trở lên trẻ bắt đầu làm được việc nhỏ như nhặt củ, rửa củ và hiểu lời dặn không giẫm luống. Trẻ dưới bốn tuổi nên chủ yếu ngắm và được bế khi đi trên dốc.
Mùa nào đưa trẻ đi vườn sâm hay nhất?
Mùa hoa cho trẻ nhìn thấy sắc đỏ, ong bướm; mùa đào củ cho trẻ được nhặt củ, rửa củ, xem phơi lát. Mùa đào thường trùng mùa khô, đường dễ đi hơn, nhưng cần chú ý nắng. Hỏi nhà vườn lô của họ đang ở giai đoạn nào trước khi đi.
Trẻ có được ăn thử củ sâm tươi tại vườn không?
Không nên tự cho trẻ ăn thử bất cứ thứ gì hái trong vườn, kể cả củ sâm, khi chưa hỏi nhà vườn và chưa rõ khu đó có vừa phun thuốc hay không. Sâm là dược liệu; chuyện dùng cho trẻ nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc, không thử tại vườn.
Trẻ bị ong đốt ở vườn thì làm gì?
Đưa trẻ ra khỏi khu có ong, gạt ngòi ra nhẹ nhàng nếu còn, rửa sạch và chườm mát. Theo dõi sát; nếu trẻ khó thở, sưng mặt, nổi mẩn khắp người hay lừ đừ thì đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất. Trẻ có tiền sử dị ứng cần mang thuốc bác sĩ đã kê.
Có nên cho trẻ cầm dao cạo vỏ sâm không?
Không nên với trẻ nhỏ. Trẻ từ khoảng tám tuổi có thể cạo vỏ bằng thìa hoặc dụng cụ cùn mà nhà vườn đưa, có người lớn kèm. Dao sắc, máy thái lát là việc của người lớn quen tay.
Trẻ không thích vườn thì có nên ép ở lại không?
Không nên. Cho con nghỉ, uống nước, thử một việc khác có nước và có kết quả ngay như rửa củ hay rải lát. Nếu vẫn không thích, rút ngắn buổi ghé. Một trải nghiệm ngắn mà vui giữ được thiện cảm của trẻ với thiên nhiên hơn một buổi dài bị ép.