Dược điển Việt Nam là bộ tiêu chuẩn quốc gia về thuốc và nguyên liệu làm thuốc, trong đó có các phép thử chung cho dược liệu: độ ẩm, tro toàn phần, tro không tan trong axit, tạp chất, định tính bằng soi bột và sắc ký, chất chiết được, kim loại nặng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Với sâm Bố Chính, mỗi chỉ tiêu phản ánh một khâu cụ thể ở vườn và khu sơ chế: độ ẩm là chuyện sấy và kho, tro không tan là đất cát còn bám, tạp chất là khâu nhặt, định tính là đúng loài.
Bài này không thay được việc đọc Dược điển bản chính thức. Mục đích là giúp nhà vườn và cơ sở nhỏ quanh hồ hiểu các con số trên phiếu kiểm nghiệm đang nói gì về cách mình làm, và nên sửa ở đâu khi một chỉ tiêu không đạt. Anh chị cũng nên kiểm xem bản Dược điển hiện hành có chuyên luận riêng cho rễ sâm Bố Chính hay không; nếu có, chuyên luận đó là chuẩn để đối chiếu.
Dược điển là gì và áp vào sâm Bố Chính thế nào
Dược điển Việt Nam do Bộ Y tế ban hành, gồm các chuyên luận cho từng thuốc, nguyên liệu, dược liệu, và các phụ lục mô tả phương pháp thử chung. Bộ đang áp dụng là lần xuất bản thứ năm, có các bản bổ sung về sau. Mỗi chuyên luận dược liệu thường gồm: mô tả cảm quan, vi phẫu và soi bột, định tính, các phép thử như độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết được, có khi định lượng, cùng yêu cầu chế biến và bảo quản.
Với một vị có chuyên luận riêng, người mua và cơ quan quản lý đối chiếu lô hàng với đúng chuyên luận đó. Với một vị chưa có chuyên luận, hoặc khi sản phẩm không đi đường thuốc, người ta thường dựa vào tiêu chuẩn cơ sở do chính cơ sở sản xuất xây dựng, dùng các phương pháp thử trong phụ lục Dược điển làm cách đo. Bên mình không khẳng định sâm Bố Chính có hay chưa có chuyên luận trong bản hiện hành; đây là điều anh chị cần tra hoặc hỏi phòng kiểm nghiệm.
Dù trường hợp nào, các phép thử chung vẫn là ngôn ngữ chung giữa người làm hàng, người mua và phòng thử nghiệm. Hiểu ngôn ngữ đó giúp nhà vườn biết lô của mình đang ở đâu, và quan trọng hơn là biết sửa khâu nào.
Cũng cần phân biệt hai con đường. Sâm lát bán làm nguyên liệu thuốc được nhìn qua lăng kính Dược điển và quy định về dược liệu. Sâm lát bán làm trà, làm thực phẩm thì được nhìn qua quy chuẩn an toàn thực phẩm, nơi các chỉ tiêu như vi sinh, độc tố nấm mốc được chú ý hơn định tính hay chất chiết. Một cơ sở bán cả hai kênh nên giữ hai bộ hồ sơ tương ứng, dù cùng một nguồn củ.
Độ ẩm: con số nói về lò sấy và kho
Đo cái gì. Phép thử độ ẩm xác định lượng nước trong mẫu, thường bằng cách sấy mẫu ở điều kiện quy định rồi tính khối lượng mất đi, hoặc bằng phương pháp cất với dung môi cho mẫu có tinh dầu. Kết quả tính theo phần trăm khối lượng.
Vì sao quan trọng. Độ ẩm cao là điều kiện cho nấm mốc, vi khuẩn và mọt phát triển, đồng thời làm nhẹ đi giá trị thật của lô (người mua trả tiền cho nước). Chuyên luận thường đặt giới hạn tối đa cho mỗi vị.
Không đạt thì sửa ở đâu. Xem lại thời gian, nhiệt độ sấy và độ dày lát; kiểm tra lát có khô tới ruột trước khi đóng túi không; túi có kín không; kho có hút ẩm không. Lô vừa khô đạt mà để qua mùa mưa trong túi hở có thể vượt giới hạn khi kiểm.
Lưu ý khi lấy mẫu. Độ ẩm thay đổi theo bảo quản. Mẫu gửi đi phải được đóng túi kín ngay khi lấy, nếu không kết quả phản ánh mẫu chứ không phản ánh lô.
Tro toàn phần và tro không tan trong axit: đất cát còn sót
Hai chỉ tiêu tro thường làm nhà vườn bối rối vì tên gọi xa lạ. Bảng dưới giải thích ngắn và chỉ ra khâu liên quan.
| Chỉ tiêu | Đo cái gì | Cao bất thường thường do | Sửa ở khâu |
|---|---|---|---|
| Tro toàn phần | Phần chất vô cơ còn lại sau khi đốt mẫu ở nhiệt độ cao | Đất bám, cát, bụi, đôi khi khoáng trong mô cây | Rửa củ, khu phơi sấy, bao bì |
| Tro không tan trong axit hydrocloric | Phần tro không hoà tan trong axit, chủ yếu là silic từ đất cát | Đất cát còn bám trong kẽ củ, lát phơi trên nền đất, bụi đường | Rửa kỹ kẽ rễ, gọt sạch, phơi trên giàn cao, che bụi |
| Tạp chất (thử riêng) | Phần không phải dược liệu: đất đá, bộ phận khác, vật lạ | Nhặt không kỹ, lẫn vỏ, thân, rễ con, sợi bao | Khâu nhặt trước khi đóng túi |
Củ sâm mọc trong đất đỏ bazan có hạt sét mịn, dễ bám chặt vào kẽ rễ và chỗ sần trên vỏ. Rửa sơ qua rồi gọt thường để sót đất ở các khe. Nếu tro không tan trong axit cao, gần như chắc chắn khâu rửa hoặc khâu phơi là nguyên nhân, không phải do bản thân củ.
Định tính: chứng minh đúng là sâm Bố Chính
Định tính là nhóm phép thử trả lời câu hỏi: mẫu này có đúng là vị dược liệu được ghi không. Với dược liệu, các cách thường dùng là mô tả cảm quan (hình dạng, màu, mùi, vị), soi bột dưới kính hiển vi để thấy các cấu trúc tế bào đặc trưng như hạt tinh bột, tinh thể, sợi, mạch, và sắc ký lớp mỏng so với mẫu chuẩn hoặc dược liệu đối chiếu. Ngày nay một số phòng thử nghiệm còn dùng phương pháp sinh học phân tử để nhận dạng loài.
Với một vị có nhiều cây cùng gọi là "sâm" như sâm Bố Chính, định tính là chỉ tiêu nền tảng: lô hàng đạt mọi chỉ tiêu an toàn mà định tính không đạt thì vẫn là hàng sai. Định tính cũng là cách người mua phát hiện lô bị trộn với rễ cây khác. Nhà vườn tự trồng từ giống rõ nguồn thường không lo chỉ tiêu này, nhưng cơ sở mua củ từ nhiều nơi thì nên kiểm.
Để định tính có ý nghĩa, phòng thử nghiệm cần mẫu đối chiếu hoặc mô tả chuẩn. Đây là lý do một số cơ sở chủ động giữ mẫu tiêu bản cây và mẫu lát từ chính vườn mình, có giám định loài, để làm căn cứ cho tiêu chuẩn cơ sở. Việc này đặc biệt hữu ích nếu vị chưa có chuyên luận riêng.
Chất chiết được và định lượng: khi người mua hỏi "hàm lượng"
Chất chiết được là phép thử đo lượng chất hoà tan vào một dung môi quy định (nước, cồn ở nồng độ nhất định) từ mẫu dược liệu. Nó không chỉ ra chất cụ thể nào, nhưng phản ánh phần "có ích" có thể chiết ra được, và thường giảm khi dược liệu bị chiết trước, bị trộn tạp, hoặc làm từ củ non, củ xơ. Với sâm Bố Chính vốn nhiều chất nhầy tan trong nước, chỉ tiêu chất chiết bằng nước có ý nghĩa thực tế.
Định lượng là đo hàm lượng một chất hoặc một nhóm chất xác định. Để định lượng, cần biết đo chất gì và có mẫu chuẩn của chất đó. Với các vị đã được nghiên cứu kỹ, chuyên luận có chỉ tiêu định lượng; với sâm Bố Chính, các nghiên cứu về thành phần hoá học đã có nhưng chưa phải nhóm chất nào cũng được thống nhất làm chất đánh dấu. Bên mình khuyên nhà vườn không quảng cáo "hàm lượng cao" khi chưa có chỉ tiêu định lượng rõ ràng và phiếu kết quả đi kèm.
Khi người mua hỏi về hàm lượng, câu trả lời trung thực là đưa ra những gì đã kiểm: độ ẩm, tro, chất chiết được, định tính đạt, các chỉ tiêu an toàn. Nếu người mua có yêu cầu định lượng một chất cụ thể, hãy hỏi họ phương pháp và mẫu chuẩn họ dùng, rồi gửi phòng thử nghiệm có năng lực làm phép thử đó.
Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở cho sâm lát của mình
Khi bán sâm lát dưới tên cơ sở, nhất là khi vị chưa có chuyên luận riêng, một bản tiêu chuẩn cơ sở giúp mọi bên nói chung một ngôn ngữ. Các bước khung:
- Tham khảo cấu trúc chuyên luận dược liệu trong Dược điển: mô tả, định tính, các phép thử, bảo quản.
- Gửi mẫu từ vài lô tốt của chính cơ sở đi kiểm đủ các chỉ tiêu, để biết lô của mình thường đạt mức nào.
- Đặt giới hạn cho từng chỉ tiêu dựa trên kết quả thực tế, giới hạn chung của Dược điển, quy chuẩn thực phẩm và yêu cầu người mua; không đặt lỏng hơn quy định chung.
- Ghi rõ phương pháp thử cho mỗi chỉ tiêu, dẫn theo phụ lục Dược điển hoặc tiêu chuẩn phương pháp tương ứng.
- Nhờ người có chuyên môn dược rà soát, ký duyệt; lưu bản tiêu chuẩn cùng hồ sơ, dùng làm căn cứ khi gửi mẫu và khi làm việc với người mua.
Tiêu chuẩn cơ sở không phải giấy phép, cũng không thay được chuyên luận Dược điển khi có. Nhưng nó cho thấy cơ sở biết rõ mình đang làm ra cái gì, ở mức nào, và là bước đệm cho mọi hồ sơ chứng nhận, công bố về sau.
Đọc chỉ tiêu Dược điển như một bản đồ lỗi của quy trình
Điều bên mình muốn anh chị mang đi từ bài này là cách nhìn: mỗi chỉ tiêu là một ô trên bản đồ quy trình. Độ ẩm trỏ vào lò sấy và kho. Tro không tan trong axit trỏ vào khâu rửa và nền phơi. Tạp chất trỏ vào khâu nhặt và bao bì. Định tính trỏ vào nguồn giống và nguồn củ mua thêm. Chất chiết được trỏ vào tuổi củ và sơ chế. Kim loại nặng trỏ vào đất, phân, nước. Dư lượng thuốc trỏ vào sổ phun và hàng xóm.
Khi một phiếu kết quả về, đừng chỉ nhìn cột "đạt" hay "không đạt". Nhìn con số so với giới hạn: sát giới hạn nghĩa là quy trình đang mấp mé, lần sau có thể trượt. So với các lô trước: con số tăng dần qua các lô nghĩa là có gì đó đang xấu đi. Ghi những nhận xét này vào sổ ngay cạnh phiếu.
Làm như vậy qua vài vụ, cơ sở sẽ tự biết mùa nào dễ có vấn đề gì, khâu nào hay hở, và chi phí kiểm nghiệm trở thành khoản đầu tư cho việc cải tiến chứ không chỉ là tiền mua tờ giấy cho người mua yên tâm.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có chuyên luận riêng trong Dược điển Việt Nam không?
Bên mình không khẳng định được với bản hiện hành, vì Dược điển có các lần bổ sung. Anh chị nên tra bản chính thức hoặc hỏi phòng kiểm nghiệm. Nếu có chuyên luận riêng thì đối chiếu theo đó; nếu chưa, cơ sở thường xây dựng tiêu chuẩn cơ sở dùng các phương pháp thử trong phụ lục Dược điển.
Tro không tan trong axit cao có phải do đất bazan không tốt?
Không. Chỉ tiêu này chủ yếu phản ánh đất cát còn bám trên lát sau sơ chế, không phải chất lượng đất trồng. Đất bazan hạt mịn bám chặt vào kẽ củ, nên cần rửa kỹ, gọt sạch các khe và phơi trên giàn cao, che bụi. Sửa khâu rửa và phơi thường hạ được chỉ tiêu này rõ rệt.
Độ ẩm đạt khi kiểm nhưng người mua đo lại không đạt thì sao?
Độ ẩm thay đổi theo thời gian bảo quản, đóng gói và vận chuyển. Lô có thể đạt lúc lấy mẫu rồi hút ẩm trên đường hoặc trong kho của người mua. Cần so ngày lấy mẫu, cách bảo quản, và kiểm tra bao bì. Mẫu lưu tại cơ sở giúp đối chứng khi có tranh chấp.
Có cần kiểm định lượng cho sâm lát bán làm trà không?
Thường không bắt buộc với sản phẩm bán làm thực phẩm, nơi các chỉ tiêu an toàn là trọng tâm. Định lượng chỉ có ý nghĩa khi có chất đánh dấu và phương pháp được thống nhất. Không nên ghi hàm lượng hay quảng cáo hàm lượng cao trên bao bì khi không có phiếu định lượng.
Tiêu chuẩn cơ sở có cần đăng ký với cơ quan nào không?
Tiêu chuẩn cơ sở do cơ sở tự xây dựng và công bố áp dụng; việc có cần nộp hay đăng ký ở đâu phụ thuộc loại sản phẩm và thủ tục liên quan như công bố sản phẩm, hồ sơ dược liệu. Anh chị nên hỏi cơ quan quản lý chuyên ngành hoặc người có chuyên môn trước khi dùng cho hồ sơ chính thức.
Nhà vườn có tự đo được tro và tạp chất tại nhà không?
Tạp chất có thể tự ước lượng bằng cách cân một mẫu, nhặt riêng phần không phải lát sâm rồi cân lại, giúp kiểm khâu nhặt. Tro cần lò nung và cân chính xác, nên gửi phòng thử nghiệm. Tự kiểm tạp chất thường xuyên là cách rẻ để giữ lô sạch giữa các lần gửi mẫu.