Cà gai leo trồng được trên đất đỏ bazan quanh hồ Tà Đùng ở những lô nhiều nắng, thoát nước tốt; cây sống khoẻ, ít đòi hỏi và có thể cắt nhiều lứa. Cái khó không nằm ở kỹ thuật mà ở đầu ra: cà gai leo thường được bán khô cho cơ sở thu mua dược liệu, nên phải có người mua chắc trước khi trồng nhiều.
Cà gai leo (Solanum procumbens) là cây bụi nhỏ, thân mọc bò hoặc leo, có nhiều gai cong, thuộc họ Cà. Cây mọc hoang và được trồng ở nhiều tỉnh từ Bắc vào Nam. Trong dân gian, thân, lá, rễ cà gai leo được dùng làm thuốc, và cây đã được nhiều nhóm nghiên cứu trong nước quan tâm; nhiều sản phẩm trên thị trường có thành phần từ cây này. Trang này không bàn công dụng; muốn dùng làm thuốc, anh chị hỏi thầy thuốc.
Ở vùng hồ, chưa có tài liệu công khai nào cho biết diện tích hay năng suất cà gai leo. Vì vậy bài này nói theo đặc tính chung của cây và nguyên tắc trồng dược liệu trên đất bazan, kèm những câu hỏi anh chị cần tự trả lời trước khi xuống giống.
Cây cần gì và vì sao đất bazan dốc hợp
Cà gai leo ưa nắng, chịu được đất khô và nghèo hơn nhiều cây thuốc khác. Trong tự nhiên, cây hay mọc ở bờ bụi, ven đồi, đất trống có nắng. Điều đó cho thấy cây không cần đất quá màu nhưng rất ghét bóng rậm và đất đọng nước. Ở dưới tán cà phê dày, cây vươn dài, ít lá, dễ bệnh.
Đất đỏ bazan trên các sườn đồi quanh hồ, nhất là các lô hướng nắng, đất dốc vừa, thoát nước tốt, là chỗ hợp. Những lô đất trống sau khi phá cà phê già, những khoảnh đồi chưa trồng cây lâu năm, những dải đất ven đường lô nhiều nắng đều có thể dùng. Đất chua thì bón vôi và phân hữu cơ hoai trước khi trồng, giống như với các cây khác.
Cà gai leo cùng họ Cà với cà chua, ớt, cà tím, thuốc lá. Điều này quan trọng khi bố trí: không trồng cà gai leo sát ruộng cà chua, ớt hay luân canh liền với các cây họ Cà, vì dễ nuôi chung một số sâu bệnh như héo rũ, tuyến trùng. Với sâm Bố Chính (họ Bông), gừng, nghệ (họ Gừng) thì cà gai leo khác họ, xoay vòng được.
Về độ cao và khí hậu, cà gai leo được trồng ở cả vùng đồng bằng lẫn trung du, miền núi, nên khí hậu cao nguyên quanh hồ không phải trở ngại lớn. Điều cần quan sát là những đợt lạnh và sương nhiều vào cuối năm có làm cây chậm lớn không; ghi lại tốc độ mọc lại giữa các lứa theo từng tháng để biết mùa nào cây cho năng suất tốt nhất ở chính vườn mình.
Từ hạt hoặc hom tới lô trồng
Cà gai leo nhân giống được bằng hạt và bằng hom. Mỗi cách có ưu nhược riêng; với hộ nhỏ ở Tà Đùng, mua cây giống rõ nguồn rồi tự giâm hom từ cây đã trồng là cách hay gặp.
- Giống từ hạt: hạt lấy từ quả chín đỏ của cây khoẻ, đãi sạch thịt quả, phơi trong bóng râm. Gieo vào bầu hoặc luống ươm có che nắng nhẹ, giữ ẩm đều. Cây từ hạt có bộ rễ khoẻ nhưng thời gian ươm dài hơn.
- Giống từ hom: cắt đoạn thân bánh tẻ có vài mắt, giâm vào bầu đất ẩm, che nắng tới khi ra rễ. Nhanh hơn từ hạt, cây giữ được đặc tính cây mẹ.
- Đúng loài: có vài cây họ Cà có gai trông na ná. Khi mua giống, hỏi rõ tên khoa học và nguồn; nếu bán cho cơ sở dược liệu, họ có thể kiểm đúng loài.
- Làm đất: cày xới, nhặt sạch cỏ gốc, lên luống vừa phải để thoát nước mùa mưa. Bón lót phân hữu cơ hoai.
- Trồng: đặt cây con vào đầu mùa mưa cho đỡ công tưới. Khoảng cách đủ để thân bò che kín mặt đất sau vài tháng nhưng vẫn đi lại làm cỏ, cắt lứa được.
- Tủ gốc và làm cỏ: những tháng đầu cỏ mọc nhanh hơn cây, cần làm cỏ vài lần. Khi tán đã phủ kín, cỏ giảm đáng kể.
Cắt lứa và chăm sau mỗi lứa
Thu phần nào: người thu mua thường nhận phần thân, lá trên mặt đất; một số nơi nhận cả rễ. Hỏi trước người mua để biết nên cắt hay nhổ cả cây.
Khi nào cắt: cây phát triển đủ tán, thân đã cứng, thường sau vài tháng trồng là có thể cắt lứa đầu. Các lứa sau cách nhau theo tốc độ cây mọc lại; số lứa trong năm tuỳ chăm sóc và thời tiết.
Cắt thế nào: cắt cách mặt đất một đoạn để gốc còn mắt mầm, cây đâm chồi lại. Đeo găng dày, mặc áo dài tay vì gai cà gai leo cong và sắc, dễ cào rách da.
Sau khi cắt: làm cỏ, bón thúc nhẹ bằng phân hữu cơ hoai hoặc phân cân đối theo hướng dẫn, tưới nếu đang mùa khô. Cây sau cắt cần dinh dưỡng để ra lứa mới.
Mùa mưa: chỗ trũng dễ thối gốc. Khơi rãnh, nhổ bỏ cây bệnh. Không cắt lứa vào những ngày mưa liên tục vì không phơi kịp, nguyên liệu dễ mốc.
Vườn già: sau vài năm cắt nhiều lứa, gốc già, năng suất giảm. Lúc đó nên phá bỏ, cho đất nghỉ hoặc trồng cây khác họ rồi mới trồng lại.
Phơi sấy: nơi quyết định chất lượng
Cà gai leo thường bán ở dạng khô, nên phơi sấy là khâu quyết định. Thân lá sau khi cắt được loại bỏ cỏ lẫn, lá úa, rửa nhanh nếu dính đất rồi để ráo, băm hoặc chặt thành đoạn ngắn theo yêu cầu người mua. Đoạn càng đều thì phơi càng nhanh khô và khô đều.
Phơi trên giàn hoặc bạt sạch, không trải trực tiếp xuống đất, không phơi ven đường có bụi. Ở Tà Đùng, mùa khô nắng tốt phơi rất thuận; mùa mưa thì phải có nhà phơi mái che trong suốt hoặc máy sấy, nếu không nguyên liệu dễ mốc, đen, mất giá hoặc bị trả lại. Đây là lý do nên bố trí lứa cắt chính rơi vào mùa khô.
Một điều nhỏ nhưng hay bị bỏ qua là không để lẫn tạp chất. Cỏ dại mọc chung, lá cây khác rụng vào, đất cát dính vào thân đều làm nguyên liệu bị đánh giá thấp. Làm cỏ kỹ trước mỗi lứa cắt, cắt cao khỏi mặt đất, nhặt sạch trước khi băm sẽ giảm công phân loại về sau và giữ được giá.
Nguyên liệu khô phải đạt độ khô người mua yêu cầu: bẻ thân giòn, lá vò vụn, không còn ẩm ở giữa đống. Đóng bao sạch, cất nơi khô ráo, kê cao khỏi nền, không để chung với phân bón, thuốc, xăng dầu. Cách kiểm độ khô và chống ẩm cho kho đã có bài cho sâm lát trong danh mục thu hoạch và sơ chế; nguyên tắc với cà gai leo cũng vậy.
Trước khi trồng: những câu phải trả lời
Bảng dưới là danh sách tự kiểm cho hộ đang cân nhắc trồng cà gai leo. Mỗi dòng có câu trả lời rõ thì rủi ro giảm một bậc.
| Câu hỏi | Vì sao quan trọng | Hỏi ai |
|---|---|---|
| Ai mua, mua dạng gì, độ khô bao nhiêu? | Cà gai leo ít bán lẻ tại chỗ, phụ thuộc người thu mua | Cơ sở thu mua dược liệu, thương lái |
| Có hợp đồng hoặc cam kết thu mua không? | Tránh trồng xong không ai nhận | Người mua, hợp tác xã |
| Có kiểm dư lượng, kim loại nặng không? | Hàng dược liệu thường bị kiểm | Người mua, đơn vị kiểm nghiệm |
| Lô đất đủ nắng, thoát nước không? | Cây ghét bóng rậm và úng | Tự quan sát qua một mùa mưa |
| Có chỗ phơi sấy mùa mưa không? | Không phơi kịp là hỏng lứa | Tự tính, hỏi hộ đã làm |
| Giống lấy ở đâu, đúng loài không? | Tránh trồng nhầm cây cùng họ | Cơ sở giống rõ nguồn, cán bộ nông nghiệp |
Nếu nhiều dòng trong bảng còn để trống, hãy trồng thử vài luống, bán thử một lứa, rồi mới tính chuyện mở rộng. Mất vài tháng thử còn hơn mất cả mùa vì trồng ồ ạt.
Cà gai leo trong vườn có sâm
Trong một vườn lấy sâm Bố Chính làm cây chính, cà gai leo có thể là cây phụ ở những lô quá nắng với sâm, những dải đất trống ven đường lô, hoặc là cây xoay vòng sau một vụ sâm để đất nghỉ khỏi cây họ Bông. Khác với gừng nghệ ưa bóng nhẹ, cà gai leo cần nắng, nên hai nhóm này bổ sung cho nhau trong cùng vườn: chỗ bóng cho gừng nghệ, chỗ nắng cho cà gai leo.
Tuy nhiên cà gai leo có gai, bò lan, nếu để tràn sang luống sâm sẽ vướng tay khi làm cỏ, đào củ. Giữ ranh giới bằng lối đi rộng, cắt tỉa những nhánh bò ra ngoài. Không trồng cà gai leo ở chỗ trẻ nhỏ hay chạy chơi, hay ở lối khách ghé vườn đi qua.
Về lịch, cắt lứa cà gai leo nhẹ việc hơn đào sâm và có thể rải trong năm, giúp có thêm khoản thu giữa các mùa. Nhưng nó cũng cần sân phơi đúng lúc sâm cần sân phơi; nếu cả hai rơi vào cùng tuần, phải ưu tiên sâm và hoãn cắt lứa cà gai leo vài ngày.
Những sai lầm hay gặp khi mới trồng cà gai leo
Sai lầm phổ biến nhất là trồng theo lời rao "bao tiêu đầu ra" mà không có giấy tờ gì. Có trường hợp người bán giống hứa thu mua toàn bộ, nhưng tới lúc thu hoạch thì đổi điều kiện, ép giá hoặc không còn liên lạc được. Nếu có cam kết thu mua, cần ghi thành văn bản: ai mua, mua dạng gì, tiêu chuẩn chất lượng nào, giá tính theo cách nào, thanh toán khi nào, trường hợp không đạt thì xử lý ra sao.
Sai lầm thứ hai là trồng ở chỗ bóng hoặc chỗ trũng vì tiếc đất. Cây vẫn sống, nhưng lứa cắt ít, lá mỏng, mùa mưa thối gốc từng mảng. Cà gai leo chỉ đáng trồng ở chỗ nắng, khô ráo; chỗ khác để cho gừng, nghệ, đinh lăng.
Sai lầm thứ ba là cắt lứa đúng giữa mùa mưa rồi phơi không kịp. Nguyên liệu ủ đống một hai ngày đã bốc nóng, đen lá, có mùi; người mua sẽ trừ giá hoặc trả lại. Thà để cây thêm ít ngày chờ nắng còn hơn cắt về mà không có chỗ phơi.
Sai lầm thứ tư là không giữ lại cây mẹ khoẻ làm giống, mỗi vụ lại đi mua. Khi đã có giống đúng loài và vườn sạch bệnh, chọn vài khóm tốt nhất để lấy hom, lấy hạt cho lần trồng mới; vừa tiết kiệm vừa biết rõ nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Cà gai leo có trồng dưới tán cà phê được không?
Không hợp. Cà gai leo là cây ưa nắng; dưới tán cà phê dày cây vươn dài, ít lá, dễ bệnh và cho ít nguyên liệu. Nên dành cho lô trống nhiều nắng, đất dốc thoát nước, ven đường lô hoặc chỗ đất sau khi phá vườn cà phê già.
Một năm cắt được mấy lứa cà gai leo?
Tuỳ chăm sóc, nước tưới và thời tiết. Cây thường cắt lứa đầu sau vài tháng trồng, các lứa sau cách nhau theo tốc độ mọc lại. Ở Tà Đùng, lứa rơi vào mùa mưa khó phơi, nên nhiều hộ chủ động dồn lứa cắt chính vào mùa khô.
Bán cà gai leo cho ai ở vùng hồ?
Thường là cơ sở thu mua dược liệu hoặc thương lái gom hàng cho các cơ sở chế biến ở nơi khác. Trước khi trồng, nên có tên người mua cụ thể và hỏi rõ yêu cầu. Anh chị có thể tra danh bạ doanh nghiệp của trang theo nhóm ngành nông nghiệp, thương mại để tìm cơ sở gần.
Có cần phun thuốc cho cà gai leo không?
Cây khá khoẻ, nếu chọn lô nắng, thoát nước và luân canh đúng thì thường ít phải dùng thuốc. Vì là dược liệu có thể bị kiểm dư lượng, hạn chế thuốc tối đa; nếu buộc phải dùng, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, chọn thuốc được phép và tuân thủ thời gian cách ly.
Cà gai leo có gai, thu hoạch có nguy hiểm không?
Gai cong và sắc, dễ cào rách da, nhất là khi cắt nhanh. Đeo găng dày, mặc áo dài tay, quần dài, dùng kéo hoặc dao có cán dài. Không trồng ở lối đi của trẻ nhỏ hay khách vào vườn.
Trồng cà gai leo sau vụ cà chua, ớt có được không?
Không nên trồng liền. Cà gai leo cùng họ Cà với cà chua, ớt, nên dễ nuôi chung một số bệnh héo rũ và tuyến trùng trong đất. Nên xoay vòng với cây khác họ như ngô, cây họ đậu, gừng nghệ hoặc cho đất nghỉ rồi mới trồng.