Đất đỏ bazan hợp với sâm Bố Chính ở hai điểm quan trọng: tầng đất sâu cho củ ăn xuống, và khả năng giữ ẩm giúp cây qua mùa khô nhẹ nhàng hơn trên cát. Nhưng so với đất cát pha ở vùng gốc, đất bazan nặng hơn, nhiều sét hơn, chua hơn và giữ chặt lân hơn; nếu không xới tơi và cải tạo, củ sẽ nhỏ, cong, phân nhánh, rửa không sạch đất và dễ thối khi úng.
Nói cách khác, đất đỏ quanh hồ Tà Đùng không phải "đất sâm" có sẵn, mà là đất tốt cần được sửa theo ý cây. Bài này đặt hai loại đất cạnh nhau, giải thích vì sao từng tính chất ảnh hưởng tới củ, rồi hướng dẫn anh chị tự đọc đất trên lô của mình bằng tay và mắt trước khi gửi mẫu phân tích. Chuyện đất đỏ trồng được những cây gì nói chung đã có ở trang nông trại của nhóm Tà Đùng; ở đây chỉ bàn đất dưới góc nhìn của củ sâm.
Đất cát pha ở vùng gốc cho củ sâm những gì
Ở dải đất phía bắc Quảng Bình cũ, sâm Bố Chính quen mọc trên cát pha và đất thịt nhẹ: hạt đất to, rời, ít sét. Kiểu đất này có ba ưu điểm với cây lấy củ. Thứ nhất, củ phình ra gần như không gặp lực cản, nên củ thẳng, tròn đều. Thứ hai, nước mưa rút xuống rất nhanh, rễ ít khi bị ngộp. Thứ ba, đào lên củ ít bám đất, rửa nhanh, cạo vỏ dễ.
Đổi lại, đất cát nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém, mùa hè nóng rát. Nông dân vùng cát phải bón nhiều phân chuồng, phủ gốc giữ ẩm và tưới trong những đợt nắng dài. Nói gọn, cát pha thuận cho củ về mặt cơ học, nhưng bắt người trồng nuôi cây bằng phân và nước.
Hiểu điều này giúp tránh một sai lầm hay gặp khi đưa cây đi nơi khác: tưởng rằng cây cần đất nghèo. Thực ra cây không cần đất nghèo, nó cần đất tơi và thoáng. Đất cát chỉ tình cờ có sẵn hai tính chất đó. Trên cao nguyên, nhiệm vụ của người trồng là tạo ra độ tơi và độ thoáng trên một nền đất giàu hơn nhưng nặng hơn.
Đất đỏ bazan khác ở đâu
Nhiều sét nhưng kết thành viên. Đất đỏ bazan hình thành từ đá bazan phong hoá lâu năm trong khí hậu nóng ẩm, nên hạt đất mịn, tỷ lệ sét cao. Điều đặc biệt là sét ở đây kết lại thành những viên nhỏ nhờ ô-xít sắt, ô-xít nhôm và mùn, giữa các viên có khe hở. Vì vậy đất đỏ tuy nhiều sét mà vẫn tơi, thấm nước khá, khác hẳn đất sét dẻo ở đồng bằng. Nhưng khi viên đất bị phá vỡ do giẫm đạp, xe đi, cày lúc đất quá ướt, đất trở nên chặt và bí rất nhanh.
Giữ ẩm tốt hơn nhiều. Mỗi viên đất giữ nước bên trong, nên sau mưa vài ngày đất bazan vẫn còn ẩm trong khi cát đã khô. Với củ sâm, đây là lợi thế trong mùa khô nhưng là bất lợi trong mùa mưa liền ngày: đất không kịp ráo giữa hai trận mưa, quanh củ luôn ướt.
Thường chua. Mưa nhiều qua hàng nghìn năm rửa trôi các chất kiềm, để lại đất có phản ứng chua; nhiều vườn trồng cà phê lâu năm còn chua thêm do bón phân hoá học kéo dài. Trong đất chua, nhôm và mangan hoà tan nhiều hơn, có thể gây hại rễ non, còn một số chất dinh dưỡng trở nên khó hút.
Giữ chặt lân. Ô-xít sắt và nhôm trong đất đỏ bám lấy lân, biến phần lớn lân bón vào thành dạng cây khó dùng. Đây là lý do đất đỏ trông màu mỡ nhưng cây củ hay thiếu lân: rễ kém phát triển, củ chậm lớn. Bón lân trên đất này cần đi cùng việc giảm chua và tăng mùn.
Giàu mùn khi mới vỡ, nghèo dần khi trồng lâu. Đất rẫy mới hoặc đất nghỉ lâu năm có lớp mặt sẫm, nhiều mùn. Sau nhiều năm trồng cà phê, hồ tiêu thâm canh, lớp mùn này mỏng đi, đất bạc màu và chai hơn. Cùng gọi là đất đỏ, nhưng hai loại này đối xử với củ sâm rất khác nhau.
So sánh từng tính chất theo góc nhìn của củ sâm
Bảng dưới không đưa con số, vì tính chất đất thay đổi theo từng lô; nó chỉ so sánh tương đối hai nền đất và ý nghĩa với củ.
| Tính chất | Đất cát pha vùng gốc | Đất đỏ bazan vùng hồ | Ý nghĩa với củ sâm |
|---|---|---|---|
| Độ tơi, lực cản khi củ phình | Rất tơi, ít cản | Tơi khi giữ được cấu trúc viên; chặt khi bị nén | Đất chặt làm củ cong, phân nhánh, nhỏ |
| Thoát nước sau mưa | Rất nhanh | Khá trên dốc, chậm ở chỗ trũng | Úng kéo dài là nguyên nhân chính gây thối củ |
| Giữ ẩm mùa khô | Kém, phải tưới | Tốt | Đỡ công tưới, cây ít bị sốc hạn |
| Độ chua | Thường ít chua hơn | Thường chua | Cần bón vôi theo kết quả phân tích |
| Lân dễ tiêu | Ít nhưng không bị giữ chặt | Bị sắt, nhôm giữ chặt | Rễ kém, củ chậm lớn nếu thiếu lân |
| Mùn và dinh dưỡng | Nghèo | Khá đến giàu, giảm dần khi trồng lâu | Ít phải bón hơn nhưng cần giữ mùn |
| Đất bám củ khi đào | Ít | Nhiều, nhất là khi đào lúc đất ẩm | Tốn công rửa, dễ trầy củ |
Hàng cuối bảng thường bị quên khi lập kế hoạch: đất đỏ bám củ làm công rửa và cạo vỏ tăng đáng kể, nhất là nếu phải đào lúc đất còn ẩm. Đây là thêm một lý do để xếp lịch đào vào giữa mùa khô.
Củ sâm trên đất nặng trông ra sao
Người trồng đã quen củ sâm trên cát thường ngạc nhiên khi đào củ trên đất đỏ chưa cải tạo. Củ hay ngắn hơn, có nhiều rễ nhánh to tách ra từ thân củ, có củ cong hẳn sang một bên vì gặp cục đất chặt hay hòn đá. Lý do đơn giản: củ phình theo hướng ít lực cản nhất. Gặp lớp đất nén, đầu củ rẽ ngang hoặc tách đôi.
Hình dạng củ không chỉ là chuyện thẩm mỹ. Củ nhiều nhánh khó cạo vỏ, phần vỏ dày ở khe nhánh còn sót lại, lát cắt ra không đều. Khi bán củ tươi, người mua nhìn vào độ thẳng và độ chắc trước tiên. Khi làm lát khô, củ cong và nhiều nhánh làm hao hụt nhiều hơn.
Một dấu hiệu khác là đất đỏ bám chặt vào bề mặt củ và vào các nếp nhăn. Nếu rửa không kỹ, vệt đất đỏ còn lại sẽ làm lát khô ngả màu. Điều này dẫn tới một nguyên tắc: trên đất đỏ, độ tơi của tầng mặt quyết định chất lượng củ nhiều hơn là lượng phân bón. Bài về làm đất luống sâm trong mục này nói cụ thể cách tạo độ tơi đó.
Không phải chỗ nào quanh hồ cũng là cùng một loại đất
Đất đỏ trên lưng đồi. Đây là loại phổ biến và đáng trồng nhất: tầng dày, thoát nước theo sườn, đón nắng. Phần lớn vườn cà phê lâu năm quanh hồ nằm trên loại đất này.
Đất đỏ lẫn sỏi sạn, đá ong gần mặt. Gặp ở đỉnh đồi bị xói mòn hoặc những chỗ tầng đất mỏng. Củ sâm gặp sỏi đá sẽ cong, nứt, khó đào. Nếu lớp đất tốt phía trên quá mỏng, nên bỏ qua hoặc chỉ trồng khi đắp được luống thật cao bằng đất mang từ chỗ khác.
Đất xám, đất dốc tụ ven khe suối. Ở chân đồi và ven khe, đất bị nước mang xuống tích lại, có khi xám hơn, ẩm quanh năm. Đất này giàu dinh dưỡng nhưng hay ướt, mạch nước ngầm gần, mùa mưa dễ úng. Với sâm, đây là chỗ rủi ro cao.
Đất bán ngập quanh lòng hồ. Khi hồ thủy điện hạ mực nước vào mùa khô, một dải đất ven hồ lộ ra và đôi khi được trồng tạm cây ngắn ngày. Đất này có thể bị ngập lại khi nước lên, lại thuộc phạm vi quản lý của hồ chứa. Không nên đưa sâm, một cây cần ở đất khoảng một năm, xuống dải đất này.
Giữ cấu trúc viên: việc nhỏ quyết định đất tốt được bao lâu
Ưu điểm lớn nhất của đất đỏ là cấu trúc viên, và đây cũng là thứ dễ mất nhất. Viên đất bị phá vì ba nguyên nhân chính: làm đất lúc quá ướt, giẫm đạp hay cho xe đi lại trên chỗ trồng, và để mặt đất trơ trụi dưới mưa lớn. Hạt mưa nặng đập thẳng vào đất trống làm vỡ viên ở lớp mặt, tạo thành một lớp váng mỏng; khi khô, lớp váng này đóng cứng, nước mưa sau đó chảy tràn thay vì thấm xuống.
Với luống sâm, ba nguyên nhân đó gợi ra ba thói quen. Chỉ cày xới khi nắm đất bóp lại rồi vỡ ra, không dính bết. Chia rõ luống và lối đi ngay từ đầu, người và xe chỉ đi ở rãnh. Phủ mặt luống bằng rơm, cỏ khô hay vỏ cà phê đã ủ trong những tháng mưa để hạt mưa không đập trực tiếp xuống đất.
Mùn là chất keo giữ viên đất bền. Mỗi vụ, phần mùn trong đất bị vi sinh vật phân giải dần, nhất là ở vùng nóng ẩm, nên đất trồng liên tục mà không bổ sung hữu cơ sẽ chai dần. Bón phân chuồng hoai, phân ủ từ vỏ cà phê hay tàn dư cây trồng không chỉ là bón dinh dưỡng mà còn là giữ cho đất đỏ còn là đất đỏ tơi xốp như lúc mới vỡ.
Tự đọc đất trên lô của mình bằng tay và mắt
Trước khi gửi mẫu đi phân tích, anh chị có thể tự kiểm vài điều cơ bản trong một buổi sáng. Cách này không thay được phân tích, nhưng giúp loại sớm những chỗ không hợp.
- Đào một hố vuông sâu ngang đầu gối ở giữa chỗ định trồng. Nhìn thành hố: lớp mặt sẫm màu dày bao nhiêu, phía dưới có sỏi, đá ong hay tầng đất chặt không.
- Dùng dao hoặc que sắt chọc vào thành hố từ trên xuống. Chỗ nào chọc khó hẳn là tầng nén, củ sẽ khó vượt qua.
- Bóp một nắm đất ẩm ở độ sâu tầng củ. Đất vỡ thành viên nhỏ khi buông tay là tốt; đất dính thành cục dẻo, in dấu ngón tay là quá nặng hoặc đang quá ướt.
- Đổ đầy nước vào hố và theo dõi. Nước rút hết trong thời gian ngắn là đất thoát tốt; nước còn đọng sau nửa ngày là dấu hiệu chỗ đó sẽ úng trong mùa mưa.
- Ngửi đất ở đáy hố. Mùi chua, mùi ngai ngái kiểu bùn là đất thường xuyên thiếu khí.
- Ghi lại kết quả từng hố, chụp ảnh thành hố, rồi mới chọn nơi lấy mẫu gửi phân tích.
Làm thử ở vài điểm khác nhau trên cùng một lô, vì chỉ cách nhau vài chục bước chân, đất ở lưng dốc và chân dốc có thể khác nhau rõ rệt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chở cát về trộn vào đất đỏ cho giống đất vùng gốc không?
Trộn một ít cát vào tầng mặt luống có thể giúp tơi hơn, nhưng muốn đất đỏ thành cát pha thì cần lượng rất lớn, tốn kém và không cần thiết. Cách hiệu quả hơn là làm luống cao, bón nhiều hữu cơ hoai mục để giữ cấu trúc viên. Nếu vẫn muốn thử trộn cát, nên thử trên vài luống và so sánh.
Đất đỏ màu càng đậm có phải càng tốt cho sâm không?
Không hẳn. Màu đỏ đậm chủ yếu do ô-xít sắt, không nói lên độ màu mỡ hay độ tơi. Lớp đất mặt sẫm nâu đen mới là dấu hiệu nhiều mùn. Với sâm, quan trọng hơn màu là độ sâu tầng đất, độ tơi và khả năng thoát nước, những thứ phải đào hố mới thấy.
Đất đỏ vùng hồ có kim loại nặng không, có ảnh hưởng tới dược liệu không?
Đất bazan tự nhiên có hàm lượng một số kim loại theo đá mẹ, nhưng việc đất có vượt ngưỡng hay không chỉ biết qua phân tích tại phòng thử nghiệm. Với dược liệu, nên phân tích đất và củ ở nơi được công nhận, nhất là khi định làm sản phẩm. Bài về chất lượng và kiểm nghiệm trong trang nói kỹ hơn.
Đất đỏ bị nén do máy cày đi nhiều có sửa được không?
Sửa được nhưng mất thời gian. Cày xới sâu lúc đất vừa ẩm, không ướt sũng, rồi bón nhiều hữu cơ, trồng cây phân xanh hay cây họ đậu một vụ để rễ phá lớp chặt là cách thường dùng. Từ đó trở đi tránh đi lại trên luống, chỉ đi ở rãnh.
Củ sâm trên đất đỏ có màu khác củ trên đất cát không?
Vỏ củ đào từ đất đỏ thường bám màu đất và khó rửa hơn, nhưng thịt củ bên trong vẫn là màu trắng ngà của loài cây. Nếu lát khô có vệt hồng hay nâu đỏ, nguyên nhân hay gặp là rửa chưa sạch hoặc phơi sấy chưa đúng, không phải do đất làm đổi màu thịt củ.
Cần lấy mẫu đất ở độ sâu nào cho cây sâm?
Nên lấy ở tầng mà củ sẽ phát triển, tức là từ mặt đất xuống khoảng một gang tay rưỡi đến hai gang tay, ở nhiều điểm trong lô rồi trộn đều. Cách lấy cụ thể nên hỏi nơi nhận phân tích, vì mỗi phòng thử nghiệm có hướng dẫn riêng về lượng mẫu và cách gói.