Đi vườn sâm ở Tà Đùng vào mùa mưa vẫn được và thường gặp mùa hoa, nhưng phải theo ba điều: hẹn buổi sáng ngày khô, đi giày đế bám có thể rửa được, và làm đúng yêu cầu vệ sinh của nhà vườn như rửa giày ở cổng, chỉ đi trên lối cỏ, không bước vào luống khi đất ướt. Lý do là bệnh thối củ, thối gốc của sâm lây qua đất và nước; đất bám giày từ vườn khác có thể mang mầm bệnh vào, và đất ướt bị giẫm nén làm nước đọng quanh củ.
Nhiều khách thấy lạ khi nhà vườn sâm đặt chậu nước ở cổng, hoặc lịch sự từ chối cho vào giữa vườn sau một trận mưa. Với người trồng sâm quanh hồ, mùa mưa là mùa đáng lo nhất trong năm: mưa kéo dài, đất bão hoà nước, những luống không thoát kịp có thể thối cả mảng. Bài này giải thích vì sao bệnh trong đất làm nhà vườn cẩn trọng với khách, những điều nên chuẩn bị cho chuyến đi mùa mưa, và cách mỗi người ghé vườn góp phần giữ vườn sạch bệnh.
Vì sao mùa mưa là mùa lo của vườn sâm
Vùng hồ Tà Đùng có mùa mưa dài, thường từ khoảng tháng năm tới tháng mười, mười một, có những đợt mưa dầm nhiều ngày liền. Củ sâm Bố Chính là rễ dự trữ, mọng nước và nhiều chất nhầy; khi đất quanh củ bị ngập nước lâu, rễ thiếu không khí, mô củ dễ bị tổn thương, và các loại nấm, vi khuẩn sống trong đất có cơ hội tấn công. Đó là lý do người trồng phải lên luống cao, khơi rãnh, chọn đất dốc thoát nước.
Nhưng ngay cả khi luống được làm kỹ, vẫn có những chỗ yếu: một đoạn luống bị lún, một khúc rãnh bị lấp, một vệt đất bị nén chặt. Nước đọng ở đó trước tiên. Bệnh thối củ thường bắt đầu từ vài khóm rồi lan theo dòng nước chảy, theo đất bám dụng cụ, theo chân người đi qua. Nhà vườn phát hiện muộn có khi mất cả một đoạn luống.
Vì vậy, với người trồng, mùa mưa không chỉ là mùa cây lớn và ra hoa đẹp, mà còn là mùa phải đi thăm vườn mỗi ngày, nhổ bỏ cây bệnh, khơi rãnh sau mỗi trận mưa lớn. Khách ghé vào mùa này nên hiểu mình đang đến vào lúc nhà vườn căng thẳng nhất về chuyện giữ vườn.
Đất bám giày mang theo những gì
Nhiều bệnh hại cây trồng tồn tại trong đất dưới dạng bào tử nấm, vi khuẩn hay tuyến trùng, và di chuyển theo bất cứ thứ gì mang đất đi: bánh xe, cuốc xẻng, cây giống, và đế giày. Đây là nguyên lý chung của bảo vệ thực vật, không riêng gì cây sâm. Ở các vùng trồng rau, trồng hoa, trồng dược liệu chuyên canh, người ta đã quen việc rửa ủng, nhúng đế giày trước khi vào khu sản xuất.
Khách đi du lịch quanh hồ một ngày có thể ghé vài nơi: một vườn cà phê, một farmstay có luống rau, rồi một vườn sâm. Nếu ở nơi trước có cây bị bệnh trong đất, một lớp bùn nhỏ dưới đế giày có thể mang theo mầm bệnh. Xác suất một lần ghé gây hại là không lớn, nhưng nhà vườn không có cách nào biết khách vừa đi đâu, nên họ chọn cách đơn giản: rửa giày, đi lối cỏ, không bước vào luống.
Nói cho công bằng, chưa có nghiên cứu nào bên mình biết đo riêng việc khách tham quan làm lây bệnh cho vườn sâm ở Tà Đùng. Những gì nhà vườn làm là phòng ngừa theo nguyên lý, giống như người ta rửa tay trước khi vào phòng bệnh. Khách hiểu và làm theo thì không mất gì, mà nhà vườn yên tâm hơn nhiều.
Những yêu cầu vệ sinh nhà vườn hay đặt ra
Rửa giày ở cổng. Một chậu nước, có khi pha thêm chất sát khuẩn thông dụng, đặt ở lối vào. Khách dẫm và cọ đế giày, rửa sạch đất bám. Có vườn đưa ủng của nhà để khách đi thay giày của mình.
Đi một chiều. Có vườn yêu cầu đi từ khu cây khoẻ sang khu nghi bệnh, không đi ngược lại, để không mang đất từ chỗ có bệnh sang chỗ sạch. Khách đi theo chủ vườn là đủ.
Không vào luống khi đất ướt. Đất ướt bị giẫm nén thành vệt chai, nước đọng, củ dễ thối. Sau mưa, nhiều vườn chỉ cho khách đứng ở lối cỏ hoặc bờ lô.
Không chạm cây bệnh. Nếu thấy cây héo rũ, gốc thâm, lá vàng bất thường, đừng chạm hay nhổ lên xem. Báo chủ vườn; họ sẽ xử lý và rửa tay, rửa dụng cụ sau đó.
Không mang cây, đất từ nơi khác vào. Khách mang theo cây giống, chậu cây mua dọc đường đến vườn, đặt xuống đất vườn, là điều nhà vườn ngại. Để những thứ đó trong xe.
Không mang đất, cây từ vườn ra. Ngược lại, cũng không tự đào một cây sâm mang về trồng thử. Nếu muốn có giống, hỏi mua đúng cách từ nhà vườn, kèm hướng dẫn.
Chuẩn bị cho một buổi đi vườn mùa mưa
Mùa mưa ở vùng hồ đòi hỏi chuẩn bị khác mùa khô. Bảng dưới gom những thứ nên mang và lý do.
| Thứ cần mang | Vì sao | Gợi ý |
|---|---|---|
| Ủng cao su hoặc giày đế bám dễ rửa | Đất đỏ ướt trơn, bám dày; phải rửa ở cổng vườn | Tránh giày vải, giày da khó rửa và lâu khô |
| Áo mưa mỏng | Mưa có thể đến nhanh ngay cả buổi sáng | Áo mưa bộ tiện hơn áo choàng khi đi giữa cây |
| Túi nilon đựng giày bẩn | Không để đất vườn bám vào xe, vào chỗ ở | Mang hai, ba túi |
| Một đôi dép hoặc giày sạch để thay | Đi lại trong xe, vào nhà sau buổi vườn | Để sẵn trong xe |
| Khăn lau, khăn ướt | Lau tay sau khi cầm đất, cầm củ | Khăn cũ lau giày |
| Túi chống nước cho điện thoại, máy ảnh | Mưa bất chợt, lá ướt khi cúi chụp hoa | Túi kéo khoá đơn giản là đủ |
Nếu không có ủng, hỏi trước nhà vườn có ủng cho khách mượn không; nhiều nhà vườn có sẵn vài đôi.
Đường đất đỏ và dốc sau mưa
Ngoài chuyện giữ vườn, đi vườn sâm mùa mưa còn có chuyện an toàn của chính khách. Đất đỏ bazan khi ướt trở nên rất trơn, nhất là trên dốc; lớp đất bám dày dưới đế giày làm mất độ bám. Nhiều người ngã ở đúng những đoạn dốc ngắn tưởng dễ đi. Khi xuống dốc, đi chậm, bước ngắn, hơi nghiêng người về phía sau, bám vào thân cây chắc nếu có. Đừng vừa đi vừa nhìn điện thoại.
Đường vào vườn cũng thay đổi theo mưa. Một đoạn đường đất xe máy chạy được buổi sáng có thể thành bùn sau trận mưa chiều. Nếu đi xe máy, hỏi nhà vườn đoạn nào nên dắt bộ; nếu đi ô tô gầm thấp, cân nhắc đỗ ở đường lớn và đi bộ vào. Sau mưa lớn, tránh đi sát mép taluy, mép mương, nơi đất có thể sạt.
Cuối cùng, chú ý thời tiết. Mùa mưa ở vùng hồ thường có giông vào buổi chiều. Khi thấy mây đen kéo tới, sấm chớp, nên rời vườn đồi trống trải, không đứng dưới cây cao đơn độc, vào nhà hoặc khu có mái che.
Ghé nhiều vườn trong một ngày: đi theo thứ tự nào
Khách đi vùng hồ hay ghé liền mấy nơi trong một ngày: vườn cà phê, vườn sầu riêng, farmstay có luống rau, rồi vườn sâm. Nếu đã biết trước sẽ ghé vườn sâm, cách đơn giản để giảm rủi ro mang đất lạ vào là xếp vườn sâm lên đầu ngày, khi giày còn sạch. Đây cũng là quãng giờ hoa sâm đẹp nhất và nhà vườn đang làm việc, nên xếp như vậy lợi cả đôi đường.
Nếu không xếp được, ít nhất hãy thay giày hoặc rửa kỹ đế giày trước khi tới vườn sâm, nhất là khi vừa đi qua một vườn đang có cây héo, cây bệnh, hay một chỗ đất bùn lầy. Nói thật với nhà vườn rằng mình vừa từ vườn khác tới; họ sẽ biết nên đưa ủng cho anh chị mượn hay chỉ cho đứng ở lối cỏ.
Người trồng sâm trong vùng, khi đi thăm vườn nhau, cũng thường giữ thói quen này: rửa ủng trước khi bước sang vườn hàng xóm, không mượn cuốc xẻng từ vườn đang có bệnh. Khách làm theo là đang tôn trọng một nếp chung của nghề, không phải một yêu cầu riêng khó tính của một nhà.
Rời vườn: làm sạch trước khi đi tiếp
Việc giữ vệ sinh không chỉ ở cổng vào. Khi rời vườn sâm, vài việc nhỏ giúp không mang đất vườn này sang nơi khác và giữ xe, chỗ ở sạch sẽ:
- Cọ sạch đế giày, ủng ở chỗ rửa của nhà vườn trước khi ra cổng; trả ủng mượn đã rửa.
- Bỏ giày bẩn vào túi nilon riêng, thay dép sạch trước khi lên xe.
- Rửa tay bằng xà phòng, nhất là sau khi cầm đất, cầm củ, chạm vào cây.
- Nếu bánh xe máy, ô tô dính nhiều bùn đất vườn, rửa sơ trước khi đi vào vườn khác.
- Không mang theo đất, lá, củ, cây con từ vườn ra nếu chưa được nhà vườn đồng ý.
Những việc này mất vài phút nhưng giúp cả vùng trồng giữ được sạch bệnh. Ở những vùng chuyên canh, chính những thói quen nhỏ của người qua lại quyết định bệnh có lan nhanh hay không.
Mùa mưa vẫn có những điều chỉ mùa này mới thấy
Dù nhiều lưu ý, mùa mưa vẫn là mùa nhiều khách thích ghé vườn sâm nhất, vì đây là lúc cây xanh dày và hoa đỏ rộ. Buổi sáng sau một đêm mưa, trời quang, lá còn đọng nước, không khí trong, mặt hồ xa xanh thẫm, là khung cảnh khó gặp vào mùa khô.
Mùa mưa cũng là lúc thấy rõ nhất nghề trồng sâm vất vả thế nào. Anh chị có thể thấy nhà vườn khơi lại rãnh sau mưa, nhổ bỏ những cây bệnh, kiểm tra từng đoạn luống. Nếu được phép, hỏi họ cách nhận ra cây bắt đầu thối củ, vì sao họ chọn hướng luống như vậy. Những câu chuyện này giúp hiểu vì sao một gói sâm lát khô không đơn giản chỉ là củ đào lên rồi phơi.
Với người có ý định tự trồng sâm, đi vườn vào mùa mưa có lẽ là bài học tốt nhất. Thấy được chỗ nào nước đọng, luống nào chịu được mưa dầm, luống nào không, đáng giá hơn nhiều so với đọc tài liệu. Phần kỹ thuật thoát nước, chống thối củ, anh chị đọc thêm ở các danh mục vùng trồng và kỹ thuật trồng chăm của trang.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa có nên đi vườn sâm ở Tà Đùng không?
Có thể đi, và thường gặp mùa hoa. Nên chọn buổi sáng ngày khô, hỏi trước nhà vườn về tình trạng đường và đất, mang ủng hoặc giày dễ rửa, áo mưa. Nếu đêm trước mưa lớn, sẵn sàng dời giờ hoặc chỉ đứng xem từ lối cỏ.
Vì sao nhà vườn bắt rửa giày trước khi vào vườn sâm?
Vì nhiều bệnh thối củ, thối gốc tồn tại trong đất và lây theo đất bám giày, dụng cụ. Rửa giày là cách phòng ngừa đơn giản để không mang mầm bệnh từ nơi khác vào luống sâm. Đây là việc làm phổ biến ở các vùng trồng chuyên canh.
Đi giày gì vào vườn sâm mùa mưa?
Ủng cao su hoặc giày đế bám bằng chất liệu dễ rửa là tốt nhất. Giày vải, giày da khó làm sạch đất đỏ và lâu khô. Mang thêm một đôi giày sạch để thay sau buổi vườn và túi nilon đựng giày bẩn.
Lỡ giẫm vào luống khi đất ướt thì làm sao?
Rút chân ra nhẹ, không giẫm thêm, báo nhà vườn để họ xới lại mặt luống nếu cần. Một bước lỡ ít khi gây hại lớn; điều đáng ngại là nhiều bước lặp lại cùng chỗ. Đi sau chủ vườn trên lối cỏ giúp tránh chuyện này.
Thấy cây sâm héo, gốc thâm thì có nên báo nhà vườn không?
Nên báo, nhưng đừng chạm hay nhổ cây lên. Đó có thể là dấu hiệu bệnh, nhà vườn cần biết sớm để xử lý. Nếu lỡ chạm vào, rửa tay trước khi chạm vào cây khác.
Đi vườn sâm mùa mưa có nguy hiểm không?
Nguy cơ chính là trơn ngã trên dốc đất đỏ, đường vào lầy, và giông chiều. Đi chậm, giày đế bám, hỏi đường trước, rời vườn trống khi có sấm chớp. Nếu trời mưa to kéo dài, nên hoãn sang ngày khác.