GACP là viết tắt của thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc (Good Agricultural and Collection Practices), bộ nguyên tắc do Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra năm 2003 và được Việt Nam cụ thể hoá trong các thông tư của Bộ Y tế. Với vườn sâm Bố Chính, GACP đòi hỏi biết chắc giống đúng loài, chọn vùng trồng sạch, canh tác có kiểm soát phân và thuốc, thu hái và sơ chế vệ sinh, người làm được hướng dẫn, và mọi việc được ghi chép để truy lại được.
Nghe GACP, nhiều nhà vườn nghĩ đó là chuyện của doanh nghiệp lớn có vùng trồng hàng trăm héc ta. Thật ra các nguyên tắc của nó rất gần với những gì một vườn sâm làm tử tế vẫn làm, chỉ khác ở chỗ phải viết ra và giữ bằng chứng. Bài này giải thích GACP nói gì ở mức nguyên lý, áp vào vườn sâm vùng hồ Tà Đùng như thế nào, và nhà vườn nhỏ nên bắt đầu từ đâu. Văn bản cụ thể và thủ tục đánh giá thì anh chị đọc bản hiện hành và hỏi cơ quan quản lý.
GACP ra đời để giải quyết chuyện gì
Thuốc làm từ dược liệu chỉ tốt khi nguyên liệu đầu vào đúng loài, sạch và ổn định. Trong nhiều thập niên, dược liệu trên thị trường thế giới gặp những vấn đề lặp lại: lẫn loài, nhầm loài, nhiễm kim loại nặng, dư lượng thuốc, nấm mốc, và chất lượng lên xuống thất thường giữa các lô. Nhà máy kiểm nghiệm đầu vào chỉ phát hiện được một phần; nhiều vấn đề phải được chặn từ ruộng.
Tổ chức Y tế Thế giới vì vậy đưa ra hướng dẫn GACP cho cây thuốc, công bố năm 2003, đặt các nguyên tắc cho cả trồng trọt lẫn thu hái từ tự nhiên. Nhiều nước, trong đó có Việt Nam, dựa vào đó để ban hành quy định riêng. Ở Việt Nam, Bộ Y tế đã có thông tư hướng dẫn GACP từ năm 2009, sau đó được thay bằng Thông tư 19/2019/TT-BYT quy định thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu và các nguyên tắc khai thác dược liệu tự nhiên. Văn bản có thể đã được sửa đổi, bổ sung; anh chị nên kiểm bản hiện hành trước khi làm hồ sơ.
Ý tưởng cốt lõi của GACP không phức tạp: chất lượng dược liệu được tạo ra ở vườn và ở khu sơ chế, không phải ở phòng kiểm nghiệm. Phòng kiểm nghiệm chỉ xác nhận. Vì vậy GACP tập trung vào quy trình, con người và hồ sơ, hơn là vào một con số chỉ tiêu nào đó.
Các nhóm yêu cầu chính và ý nghĩa với vườn sâm
Các bộ GACP thường chia yêu cầu thành nhiều nhóm. Bảng dưới gom lại thành những nhóm chính, kèm cách hiểu cụ thể cho một vườn sâm Bố Chính trên đất bazan quanh hồ.
| Nhóm yêu cầu | GACP nói gì (nguyên lý) | Áp vào vườn sâm vùng hồ |
|---|---|---|
| Giống, nhận dạng loài | Biết chắc tên khoa học, nguồn giống | Sâm Bố Chính (Abelmoschus sagittifolius), ghi nguồn hạt, củ giống, giữ mẫu đối chiếu |
| Vùng trồng | Đất, nước, không khí không ô nhiễm | Lịch sử lô đất, xa nguồn thuốc, nước tưới sạch, có phân tích khi cần |
| Canh tác | Phân, thuốc có kiểm soát, ghi chép | Phân rõ nguồn, phòng bệnh bằng canh tác, sổ phun thuốc |
| Thu hái | Đúng thời điểm, đúng bộ phận, tránh lẫn tạp | Đào củ đủ tuổi, mùa khô, không lẫn cỏ, đất, cây khác |
| Sơ chế | Vệ sinh, làm khô đúng cách, không lẫn tạp | Khu sơ chế có mái, nước sạch, lò sấy gián tiếp, không xông lưu huỳnh |
| Đóng gói, bảo quản | Bao bì sạch, ghi nhãn, kho phù hợp | Túi kín, mã lô, kho khô, kê cao, tách hoá chất |
| Con người | Được đào tạo, vệ sinh cá nhân, an toàn lao động | Người đào, người sơ chế biết quy trình, có bảo hộ khi phun |
| Hồ sơ | Ghi chép mọi bước, lưu giữ, truy được | Sổ trồng, sổ sơ chế, mã lô nối từ thửa đất tới túi hàng |
Đọc bảng sẽ thấy không có yêu cầu nào xa lạ với một nhà vườn làm cẩn thận. Phần khó thật sự là làm đều, làm đủ, và giữ được bằng chứng cho mọi việc qua nhiều vụ.
Nhận dạng loài: chỗ GACP đặc biệt nhấn mạnh với cây "sâm"
Tên gọi dân gian không đủ. Chữ "sâm" ở Việt Nam được dùng cho nhiều cây khác nhau, thuộc các họ thực vật khác nhau. GACP yêu cầu dược liệu phải được xác định bằng tên khoa học. Với vườn sâm Bố Chính, hồ sơ nên ghi rõ tên khoa học Abelmoschus sagittifolius, họ Bông (Malvaceae).
Nguồn giống phải truy được. Hạt hay củ giống lấy từ đâu, của ai, năm nào. Nếu giống từ vùng gốc Quảng Bình hay từ một vườn ươm, giữ giấy tờ mua bán hoặc ghi chép. Giống lẫn loài cùng chi là rủi ro thật, nhất là khi mua hạt trôi nổi.
Mẫu đối chiếu. Một số bộ GACP khuyên giữ mẫu tiêu bản cây (cành có lá, hoa, quả, ép khô) làm bằng chứng nhận dạng, và có thể nhờ cơ quan chuyên môn giám định. Với vườn nhỏ, ít nhất nên chụp ảnh rõ cây lúc ra hoa, lá, quả, củ, ghi ngày, lưu trong hồ sơ.
Không trộn loài. Không trồng xen các cây "sâm" khác hay cây cùng chi trên cùng lô sâm, để tránh lẫn khi thu hoạch và tránh lai tạp khi giữ hạt giống.
Nhà vườn nhỏ bắt đầu theo hướng GACP như thế nào
Không cần làm hồ sơ đánh giá ngay mới được áp dụng GACP. Có thể đi từng bước, mỗi vụ thêm một phần, cho tới khi đủ để xin đánh giá nếu muốn:
- Vụ đầu: lập hồ sơ lô đất (vị trí, lịch sử, sơ đồ), ghi nguồn giống, bắt đầu sổ nhật ký canh tác và sổ sơ chế, đặt mã lô cho từng đợt.
- Cùng vụ đầu: sắp xếp khu sơ chế có mái, nền dễ rửa, nước sạch, tách khu chứa phân thuốc ra xa; viết tiêu chí nhận củ, đóng túi.
- Vụ thứ hai: viết quy trình làm việc ngắn cho từng khâu (đào, rửa, thái, sấy, đóng gói, kho), dán ở nơi làm; hướng dẫn người làm theo.
- Cùng vụ thứ hai: phân tích đất, nước nếu chưa làm; gửi mẫu lát khô kiểm các chỉ tiêu chính.
- Vụ thứ ba: rà lại toàn bộ hồ sơ theo văn bản GACP hiện hành, tìm chỗ thiếu, bổ sung; tìm hiểu thủ tục đánh giá và chi phí; cân nhắc làm chung với các vườn khác.
Đi từng bước như vậy, đến khi quyết định xin đánh giá, vườn đã có ít nhất hai ba vụ hồ sơ liên tục, thứ mà người đánh giá muốn thấy nhất. Bỏ qua các bước này và làm hồ sơ một lần cho đủ giấy thường lộ ngay khi đối chiếu.
Làm chung theo vùng: vì sao hợp tác xã có lợi thế
GACP đặt nặng tính ổn định của vùng trồng và lượng hàng. Một nhà vườn nhỏ với vài sào sâm khó đáp ứng được lượng hàng đều đặn mà các nhà máy, cơ sở kinh doanh dược liệu lớn cần, và chi phí làm hồ sơ, kiểm nghiệm, đánh giá chia trên lượng hàng nhỏ thì rất nặng. Khi nhiều vườn cùng làm theo một quy trình chung, dưới một tổ chức như tổ hợp tác hay hợp tác xã, những chi phí đó được chia sẻ.
Làm chung cũng giúp giải quyết những việc mà một vườn không làm nổi: thống nhất quy ước phun thuốc quanh vùng trồng, chia sẻ lò sấy đạt chuẩn, đào tạo người làm, mua giống chung từ nguồn rõ ràng, giữ một hệ thống mã lô và truy xuất chung. Người mua cũng thích làm việc với một đầu mối có hồ sơ vùng trồng hơn là đi gom từng vườn.
Đổi lại, làm chung đòi hỏi kỷ luật: một vườn làm ẩu có thể làm hỏng kết quả kiểm nghiệm của cả lô gom và uy tín của cả nhóm. Quy chế nội bộ nên có cách kiểm tra chéo, có cơ chế tách riêng hàng của vườn không đạt. Bên mình không nêu tên tổ chức nào ở vùng hồ vì không có thông tin kiểm chứng; anh chị có thể hỏi chính quyền xã, khuyến nông và tìm các đơn vị liên quan trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
GACP không phải là gì
Có vài hiểu lầm cần gỡ. GACP không phải chứng nhận hữu cơ: vườn GACP vẫn có thể dùng phân hoá học và thuốc bảo vệ thực vật trong danh mục, miễn là có kiểm soát, đúng quy định và ghi chép. Ngược lại, vườn hữu cơ chưa chắc đã đáp ứng các yêu cầu riêng của GACP về nhận dạng loài, sơ chế và hồ sơ dược liệu.
GACP cũng không phải tem chất lượng cho sản phẩm cuối. Nó là nguyên tắc cho khâu trồng, thu hái và sơ chế sơ bộ nguyên liệu. Sản phẩm làm ra từ nguyên liệu đó, như trà túi lọc hay bột sâm, còn phải theo các quy định về sản xuất và an toàn của loại sản phẩm tương ứng. Và GACP không thay cho kiểm nghiệm; vườn đạt GACP vẫn gửi mẫu kiểm theo lô.
Cuối cùng, một vườn chưa được đánh giá GACP không có nghĩa là vườn làm kém. Nhiều vườn làm rất tốt nhưng chưa có nhu cầu bán vào kênh đòi hỏi đánh giá. Điều quan trọng là không ghi "đạt GACP" lên túi khi chưa được công nhận, và không ngại nói đúng mình đang làm theo hướng nào, tới đâu.
Hồ sơ GACP trên thực tế trông như thế nào
Người chưa từng làm thường hình dung hồ sơ GACP là một chồng giấy tờ phức tạp. Thực tế, với một vườn sâm vài héc ta, hồ sơ gồm vài nhóm tài liệu: sơ đồ vùng trồng và các lô; hồ sơ giống; các quy trình viết ngắn cho từng khâu; sổ nhật ký canh tác; sổ thu hoạch và sơ chế; sổ kho và xuất hàng; danh sách người làm và nội dung đã hướng dẫn họ; các phiếu phân tích đất, nước, kiểm nghiệm lát; và ghi chép xử lý khi có sự cố, như lô mốc, lô bị trả.
Điều người đánh giá xem không phải là độ dày hồ sơ, mà là các tài liệu có nối với nhau không. Từ một túi hàng có mã lô, họ lần ngược ra ngày sơ chế, lò sấy nào, củ từ lô đất nào, ngày đào, ngày trồng, nguồn giống, các lần bón phun trong vụ. Lần được trọn vẹn là hồ sơ sống; đứt ở đâu thì chỗ đó cần sửa.
Vì vậy, mẹo quan trọng nhất là ghi đều tay, ngay trong ngày, bằng một cách đơn giản mà người làm vườn chịu làm. Một cuốn sổ giấy và điện thoại chụp ảnh nhiều khi hiệu quả hơn phần mềm phức tạp mà không ai mở. Khi đã quen, chuyển sang bảng tính hay ứng dụng nhật ký điện tử sẽ dễ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vườn sâm nhỏ có bắt buộc phải đạt GACP không?
Không phải mọi vườn đều bắt buộc. Yêu cầu GACP thường gắn với việc cung cấp dược liệu cho sản xuất thuốc hoặc các kênh có quy định riêng, và tuỳ chính sách từng giai đoạn. Vườn bán làm thực phẩm hay bán lẻ có thể chưa cần đánh giá, nhưng áp dụng nguyên tắc GACP vẫn giúp lô hàng tốt hơn.
Ai đánh giá và công nhận vườn đạt GACP ở Việt Nam?
Việc đánh giá và công bố vùng trồng đáp ứng GACP do cơ quan quản lý y dược cổ truyền thuộc Bộ Y tế đảm nhận theo văn bản hiện hành. Thủ tục, hồ sơ và chi phí có thể thay đổi, nên anh chị cần hỏi trực tiếp cơ quan này hoặc Sở Y tế tỉnh trước khi chuẩn bị.
GACP và VietGAP khác nhau thế nào?
VietGAP là thực hành nông nghiệp tốt cho nông sản nói chung, do ngành nông nghiệp quản lý. GACP là thực hành tốt riêng cho dược liệu, do ngành y tế quản lý, nhấn mạnh thêm nhận dạng loài, thu hái đúng bộ phận, sơ chế dược liệu. Hai bộ có nhiều điểm chung về canh tác và ghi chép.
Đã có VietGAP rồi thì có cần GACP nữa không?
Nếu muốn bán sâm vào kênh dược liệu đòi hỏi GACP thì VietGAP không thay được. Tuy vậy, vườn đã làm VietGAP có sẵn phần lớn hồ sơ canh tác, ghi chép, vệ sinh, nên chuyển sang GACP sẽ nhẹ hơn nhiều. Phần cần bổ sung chủ yếu là nhận dạng loài, sơ chế và hồ sơ dược liệu.
Một vườn mất bao lâu để chuẩn bị đủ cho GACP?
Không có con số chung, nhưng vì người đánh giá muốn thấy hồ sơ liên tục qua thời gian, thực tế thường cần ít nhất vài vụ ghi chép đều đặn. Vườn đã có thói quen ghi sổ và khu sơ chế sạch sẽ đi nhanh hơn vườn bắt đầu từ con số không.
Có được ghi chữ GACP lên túi sâm khi đang làm theo hướng đó không?
Không nên. Chữ GACP trên bao bì dễ khiến người mua hiểu là vườn đã được công nhận. Khi chưa có công nhận chính thức, chỉ nên mô tả đúng việc mình làm, như ghi nhật ký canh tác, sấy không xông lưu huỳnh, có phiếu kiểm nghiệm theo lô, kèm bằng chứng nếu người mua hỏi.