Một buổi học ở vườn sâm Tà Đùng giúp học sinh quan sát tận nơi một cây dược liệu đang được trồng: cây sâm Bố Chính với lá hình mũi tên, hoa đỏ, quả có lông và rễ củ trắng, cùng đất đỏ bazan, luống, rãnh và công việc của nhà vườn. Muốn buổi học có ích, thầy cô hoặc phụ huynh cần hẹn trước với nhà vườn, chia nhóm nhỏ, chuẩn bị câu hỏi và phiếu quan sát, giao rõ việc an toàn, và nói với học sinh rằng đây là vườn sản xuất của người khác.
Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành có hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và nội dung giáo dục của địa phương; nhiều trường quanh vùng hồ và các nhóm học sinh từ nơi khác đến đang tìm những điểm thực địa gần gũi. Vườn sâm là một lựa chọn tốt vì cây có vòng đời rõ, có câu chuyện về vùng đất, có nghề nghiệp thật đằng sau. Bài này gợi ý cách tổ chức một buổi như vậy, từ mục tiêu, chuẩn bị, nội dung quan sát tới an toàn và việc sau buổi học. Bài không đưa ra giáo án theo môn nào; thầy cô tự điều chỉnh theo khối lớp và yêu cầu của trường.
Vì sao vườn sâm là chỗ học hợp với học sinh
Vườn sâm có ba thứ khó tìm cùng lúc ở một điểm thực địa. Thứ nhất là một cây có thể quan sát trọn vòng đời trong một năm: từ hạt, cây con, cây trưởng thành, hoa, quả tới củ. Ở các vườn chia lô theo thời vụ, có khi cùng một buổi học sinh thấy được nhiều giai đoạn. Thứ hai là mối liên hệ rõ giữa cây và môi trường: cây cần đất thoát nước, nên nhà vườn lên luống cao, khơi rãnh trên đất dốc; mùa mưa nhiều thì phải lo thối củ. Học sinh nhìn thấy nguyên nhân và cách người ta xử lý ngay trước mắt.
Thứ ba là câu chuyện về địa phương. Cây sâm Bố Chính mang tên một vùng đất ở miền Trung, nay được trồng trên cao nguyên quanh hồ Tà Đùng. Từ đó, học sinh có thể tìm hiểu vì sao một cây trồng di chuyển từ vùng này sang vùng khác, người nông dân thích nghi ra sao, và nghề trồng dược liệu gắn với sinh kế của bà con quanh hồ thế nào. Đây là những câu hỏi nối được kiến thức khoa học tự nhiên với địa lý, lịch sử và đời sống.
Cuối cùng, vườn sâm cho học sinh gặp người làm nghề. Nghe một nhà vườn kể về những mùa mưa mất củ, về việc cạo vỏ từ sáng tới trưa, học sinh hiểu nghề nông theo cách không sách nào kể được.
Chuẩn bị với nhà vườn trước buổi học
Một buổi học thực địa ở vườn tư nhân cần thoả thuận kỹ hơn một chuyến tham quan gia đình. Các bước dưới giúp nhà vườn yên tâm và buổi học trôi chảy:
- Liên hệ nhà vườn qua người quen, chính quyền xã, hội nông dân hoặc phụ huynh trong vùng; trình bày mục đích học tập, số học sinh, độ tuổi, số người lớn đi kèm.
- Đến khảo sát trước một lần nếu được: xem lối đi, chỗ tập trung, chỗ có bóng mát, khu cần tránh như kho phân thuốc, ao, khu máy móc.
- Thống nhất ngày giờ theo mùa vụ: muốn học sinh thấy hoa thì hẹn giữa hoặc cuối mùa mưa; muốn thấy củ và sơ chế thì hẹn vào mùa khô.
- Thống nhất nội dung nhà vườn sẽ kể, phần nào học sinh được làm thử (nhặt củ, rửa củ, rải lát), phần nào chỉ quan sát.
- Thống nhất chuyện chi phí, quà cảm ơn, việc chụp ảnh và đăng ảnh, việc dùng tên vườn trong báo cáo của học sinh.
- Chuẩn bị phương án khi trời mưa: dời ngày, rút ngắn hay chỉ học ở khu sơ chế có mái che.
Những thoả thuận này nên được ghi lại thành một trang ngắn và gửi cho nhà vườn, người đi kèm và nhà trường. Rõ ràng từ đầu giúp không ai bị bất ngờ trong ngày học.
Học sinh có thể quan sát gì ở vườn sâm
Tuỳ khối lớp, thầy cô chọn vài nội dung chứ không cần đủ cả bảng. Mỗi nội dung đi kèm một câu hỏi gợi mở để học sinh tự tìm câu trả lời tại vườn.
| Nội dung | Quan sát gì | Câu hỏi gợi mở |
|---|---|---|
| Lá | Lá gốc tròn, lá ngọn hẹp hình mũi tên | Vì sao lá trên cùng một cây lại khác hình nhau? |
| Hoa | Năm cánh đỏ, ống nhị dài ở giữa, ong bướm ghé | Côn trùng làm gì trên hoa? Hoa này giống hoa nào em biết? |
| Quả và hạt | Quả nang có lông, hạt sẫm màu khi chín | Từ hoa thành quả mất bao lâu? Nhà vườn dùng hạt làm gì? |
| Rễ củ | Củ trắng ngà, nhầy khi cắt | Vì sao cây lại dự trữ chất trong rễ? Củ lớn lên nhờ đâu? |
| Đất và luống | Đất đỏ, luống cao, rãnh thoát nước | Nếu không lên luống, mùa mưa điều gì xảy ra với củ? |
| Công việc | Đào, rửa, cạo vỏ, thái, phơi | Một túi lát khô cần bao nhiêu công việc? Khâu nào khó nhất? |
Câu hỏi nên để mở, không có đáp án đúng sai duy nhất. Mục đích là tập cho học sinh quan sát, hỏi lại người làm nghề và tự ghi lại điều mình thấy.
Chia nhóm, phiếu quan sát và cách ghi chép
Lối đi trong vườn sâm hẹp, mỗi luống chỉ đủ vài em đứng quanh. Một lớp ba mươi, bốn mươi học sinh không thể cùng lúc đi vào vườn. Cách làm hiệu quả là chia nhóm năm, sáu em, mỗi nhóm có một người lớn đi kèm, các nhóm luân phiên qua các "trạm": trạm luống cây và hoa, trạm củ và sơ chế, trạm nói chuyện với nhà vườn. Nhóm chưa tới lượt ngồi ở chỗ có bóng mát, vẽ cây hoặc chuẩn bị câu hỏi.
Phiếu quan sát chỉ cần một trang: ô để vẽ lá, hoa, củ; vài dòng để ghi màu sắc, kích thước ước lượng bằng ngón tay, bàn tay; vài dòng ghi câu trả lời của nhà vườn; một ô "điều em thấy lạ nhất". Phiếu là để học sinh nhìn kỹ và nhớ lâu, không phải để chấm điểm hay so bạn này với bạn kia. Với học sinh nhỏ, vẽ nhiều hơn viết; với học sinh lớn, có thể ghi số liệu đơn giản như đếm số hoa trên một cây, số củ trong một khóm được đào thử.
Nếu dùng điện thoại hay máy tính bảng để chụp ảnh tư liệu, giao một em trong nhóm làm việc đó và thống nhất chỉ chụp cây, đất, công việc; ảnh người phải được sự đồng ý.
Giữ an toàn cho một nhóm học sinh trong vườn
Tỷ lệ người lớn. Mỗi nhóm nhỏ có một người lớn chịu trách nhiệm, biết tên từng em, đếm lại quân số mỗi lần chuyển trạm. Nhóm học sinh nhỏ tuổi cần nhiều người lớn hơn.
Trang phục. Giày kín đế bám, mũ, áo dài tay mỏng, quần dài. Nhắc phụ huynh từ hôm trước, vì dép quai hậu và quần soóc là trang phục học sinh hay mặc nhất mà lại không hợp với vườn đồi.
Nước và nắng. Mỗi em một chai nước, có giờ nghỉ uống nước cố định. Kết thúc phần ngoài trời trước giờ nắng gắt.
Ong và dị ứng. Hỏi phụ huynh trước về tiền sử dị ứng của từng em; mang theo hộp sơ cứu và thuốc cá nhân của các em cần. Dặn học sinh không chạm vào hoa đang có ong.
Dụng cụ và nước. Học sinh không dùng dao, không đứng gần người đang đào, không tự đến gần ao, bể nước. Khu sơ chế có máy móc thì chỉ đứng quan sát.
Không ăn thử. Không ăn, không nếm bất cứ thứ gì hái trong vườn, kể cả củ sâm, hoa sâm. Sâm là dược liệu; việc dùng thế nào thuộc chuyên môn y tế, không phải hoạt động của buổi học.
Kể về sâm cho đúng: dược liệu không phải thần dược
Học sinh thường nghe người lớn nói "sâm là thuốc bổ", có em đã nghe chuyện "sâm quý như vàng". Buổi học ở vườn là dịp để giúp các em hiểu đúng ngay từ đầu. Sâm Bố Chính là một cây họ Bông, không phải nhân sâm; dân gian dùng rễ củ theo kinh nghiệm, các nghiên cứu khoa học đang tìm hiểu thành phần và tác dụng của nó. Không có cây nào chữa được mọi bệnh, và dược liệu chỉ nên dùng khi có hướng dẫn của người có chuyên môn.
Thầy cô có thể đặt câu hỏi để học sinh tự suy nghĩ: vì sao người xưa gọi nhiều loại củ khác nhau là "sâm"; làm sao biết một lời quảng cáo về sức khoẻ là đúng hay quá lời. Đó là một bài học nhỏ về tư duy phản biện, có giá trị lâu dài hơn mọi kiến thức về một loài cây.
Cũng nên nói với học sinh về rừng. Quanh hồ có Vườn quốc gia Tà Đùng, nơi cây cối, kể cả cây thuốc, được bảo vệ. Sâm ở vườn là cây trồng; không ai được vào rừng đặc dụng đào cây thuốc. Hiểu điều này giúp học sinh phân biệt trồng dược liệu với khai thác tự nhiên.
Sau buổi học: chia sẻ lại và cảm ơn nhà vườn
Một buổi học thực địa chỉ thật sự trọn vẹn khi học sinh có dịp kể lại điều mình thấy. Về lớp, mỗi nhóm có thể trình bày một nội dung: vòng đời cây sâm, vì sao lên luống, công việc từ củ tới lát khô, điều thú vị nhất khi nói chuyện với nhà vườn. Bài trình bày bằng tranh vẽ, ảnh, sơ đồ đều được. Mục đích là học sinh sắp xếp lại điều mình quan sát, không phải để xếp hạng nhóm nào giỏi hơn.
Đừng quên cảm ơn nhà vườn. Một tấm thiệp do học sinh vẽ, một vài tấm ảnh in ra, hay bản tổng hợp các câu hỏi và điều học sinh học được gửi lại cho nhà vườn là món quà có ý nghĩa. Nhiều nhà vườn rất vui khi thấy công việc hằng ngày của mình được các em nhìn thấy và trân trọng. Nếu nhà trường muốn quay lại vào mùa khác, đó cũng là cách giữ mối quan hệ tốt cho những lớp sau.
Người tổ chức cũng nên tự ghi lại vài dòng rút kinh nghiệm ngay sau buổi học: trạm nào học sinh hứng thú nhất, chỗ nào đông quá, câu hỏi nào nhà vườn trả lời hay, việc an toàn nào cần nhắc kỹ hơn. Lần sau, dù đi vườn sâm hay một vườn dược liệu khác trong vùng, những dòng ghi đó giúp buổi học tốt hơn và nhẹ nhàng hơn cho cả học sinh lẫn người đón.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp mấy thì phù hợp với buổi học ở vườn sâm?
Học sinh tiểu học có thể quan sát lá, hoa, củ và làm việc đơn giản như nhặt củ, rửa củ. Học sinh trung học cơ sở và phổ thông có thể tìm hiểu sâu hơn về đất, nước, vòng đời cây, nghề nghiệp và kinh tế vườn. Thầy cô điều chỉnh nội dung theo khối lớp.
Nên tổ chức buổi học vào mùa nào?
Muốn học sinh thấy hoa và cây đang lớn thì đi trong mùa mưa, chọn ngày khô ráo; muốn thấy củ và sơ chế thì đi vào mùa khô. Mỗi vườn có thời vụ riêng, nên hỏi nhà vườn lô của họ đang ở giai đoạn nào trước khi chốt ngày.
Một nhóm học sinh bao nhiêu em là vừa?
Mỗi nhóm khoảng năm, sáu em với một người lớn đi kèm là vừa, vì lối đi giữa luống hẹp. Lớp đông nên chia nhiều nhóm luân phiên qua các trạm, nhóm chưa tới lượt nghỉ ở chỗ có bóng mát.
Có nên cho học sinh ăn thử sâm tại vườn không?
Không nên. Sâm là dược liệu; việc dùng thuộc chuyên môn y tế và tuỳ thể trạng từng người. Buổi học chỉ nên quan sát, chạm, làm thử các việc sơ chế đơn giản, không ăn hay nếm bất cứ thứ gì hái trong vườn.
Làm sao để buổi học không làm phiền nhà vườn?
Hẹn kỹ từ trước, chia nhóm nhỏ, có người lớn kèm từng nhóm, đi đúng lối, kết thúc đúng giờ và mang rác về. Thống nhất trước chuyện chi phí, chụp ảnh và những khu học sinh không được vào.
Có cần xin phép chính quyền khi đưa học sinh đến vườn không?
Tuỳ quy định của nhà trường về hoạt động ngoài trường, thường cần kế hoạch được ban giám hiệu duyệt và có ý kiến phụ huynh. Với vườn tư nhân, sự đồng ý của chủ vườn là điều kiện bắt buộc. Thầy cô nên kiểm tra quy định hiện hành của trường mình.