Không được đào cây thuốc trong Vườn quốc gia Tà Đùng vì đây là rừng đặc dụng: pháp luật về lâm nghiệp cấm khai thác thực vật rừng trái phép ở đây, kể cả cây nhỏ, cây thuốc, cây để làm giống. Ngoài rủi ro bị xử phạt, cây rừng đào về vườn thường chết hoặc mọc kém, và việc đào làm cạn nguồn cây mà cả vùng dựa vào.
Nhiều nhà vườn mới làm dược liệu nghĩ đơn giản: rừng ngay sau nhà, cây thuốc mọc sẵn, đào vài gốc về nhân giống thì có hại gì. Bài này giải thích vì sao câu trả lời là có, cả về luật, về kỹ thuật lẫn về lợi ích lâu dài của chính người trồng.
Chi tiết về quy định của Vườn quốc gia, phân khu, mức xử phạt cụ thể do Ban quản lý Vườn và lực lượng kiểm lâm nắm. Bên mình chỉ nêu nguyên tắc; trường hợp cụ thể anh chị hỏi trực tiếp cơ quan này.
Rừng đặc dụng khác rừng thường thế nào
Theo pháp luật lâm nghiệp Việt Nam, rừng được chia theo mục đích sử dụng thành rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Rừng đặc dụng, gồm các vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài và một số loại khác, được lập chủ yếu để bảo tồn hệ sinh thái, đa dạng sinh học, nguồn gen, và phục vụ nghiên cứu, giáo dục, du lịch sinh thái. Vì vậy quy định ở đây chặt hơn hẳn rừng sản xuất.
Trong vườn quốc gia thường có các phân khu với mức bảo vệ khác nhau, như phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái, phân khu dịch vụ hành chính. Bao quanh là vùng đệm, nơi người dân sinh sống, canh tác, và là nơi các chương trình hỗ trợ sinh kế thường hướng tới để giảm áp lực lên rừng. Ranh giới cụ thể từng phân khu và quy định áp dụng do Ban quản lý Vườn công bố.
Luật Lâm nghiệp năm 2017 và các văn bản hướng dẫn quy định nghiêm cấm khai thác, vận chuyển, buôn bán thực vật rừng trái pháp luật. Với các loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, có văn bản riêng của Chính phủ về quản lý, và việc khai thác, mua bán, vận chuyển trái phép có thể bị xử lý nặng hơn, kể cả về hình sự trong trường hợp nghiêm trọng.
Vì sao cây thuốc rừng đem về vườn thường hỏng
Điều kiện sống khác hẳn. Cây trong rừng sống dưới tán nhiều tầng, đất mùn dày, độ ẩm ổn định, có nấm rễ cộng sinh và hệ vi sinh vật riêng. Đưa ra vườn nắng, đất đã canh tác nhiều năm, cây sốc, nhiều loài chết sau vài tuần.
Rễ bị tổn thương khi đào. Cây thuốc thường được quý vì rễ, củ. Đào bằng tay trong rừng gần như không thể giữ nguyên bộ rễ, nhất là cây đã lâu năm, nên tỷ lệ sống thấp.
Mang theo sâu bệnh, cỏ lạ. Đất bám theo rễ có thể mang mầm bệnh, hạt cỏ, côn trùng vào vườn. Ngược lại, đem cây vườn vào rừng cũng có thể gây hại cho rừng.
Không biết chắc đúng loài. Nhiều cây rừng giống nhau, người đào dựa vào trí nhớ hay lời kể dễ nhầm, thậm chí nhầm cây độc. Cây nhầm loài trồng ra không bán được, hoặc nguy hiểm nếu có người dùng.
Không thành vùng trồng thật. Vài gốc cây rừng không đủ làm giống cho một vùng trồng. Muốn có hàng hoá, cuối cùng vẫn phải có nguồn giống nhân bằng kỹ thuật, có kiểm soát.
So sánh hai cách có giống cây thuốc
Bảng dưới đặt cạnh nhau hai cách mà nhà vườn hay cân nhắc. Cột bên phải là con đường bên mình khuyên.
| Tiêu chí | Đào cây trong rừng đặc dụng | Mua hoặc nhân giống từ nguồn hợp pháp |
|---|---|---|
| Pháp lý | Vi phạm, có thể bị xử phạt, tịch thu | Hợp pháp, có hoá đơn, giấy tờ nguồn gốc |
| Tỷ lệ sống | Thường thấp, cây sốc | Cao hơn, cây đã quen điều kiện vườn ươm |
| Đúng loài | Dễ nhầm | Có thể yêu cầu xác định loài |
| Sâu bệnh | Khó kiểm soát | Cơ sở giống tốt có kiểm soát |
| Quy mô | Vài gốc, không mở rộng được | Mở rộng được theo nhu cầu |
| Khi bán hàng | Không chứng minh được nguồn gốc | Dùng làm hồ sơ truy xuất, vùng trồng |
Nhìn bảng có thể thấy, kể cả bỏ qua chuyện luật, đào cây rừng cũng là cách làm kém hiệu quả. Người mua dược liệu nghiêm túc ngày càng hỏi nguồn giống và quá trình canh tác; cây không rõ nguồn khó bán vào kênh tốt.
Có giống cây thuốc hợp pháp: làm thế nào
Với nhà vườn ở vùng đệm muốn trồng cây thuốc, đây là các bước để có giống đúng và hợp pháp.
- Xác định cây định trồng, tên khoa học, và kiểm tra cây có thuộc danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm hay không. Cán bộ kiểm lâm hoặc cơ quan nông nghiệp có thể giúp.
- Tìm cơ sở sản xuất giống dược liệu có đăng ký, có nguồn gốc giống rõ ràng. Hỏi giấy tờ chứng minh nguồn giống, đặc biệt với cây thuộc danh mục cần quản lý.
- Nếu giống chỉ có ở rừng, hỏi Ban quản lý Vườn quốc gia hoặc các viện, trường nghiên cứu dược liệu xem có chương trình nhân giống, bảo tồn chuyển chỗ nào không. Có những chương trình nhân giống cây bản địa, cung cấp cây cho vùng đệm.
- Bắt đầu với số lượng nhỏ, nhân giống tiếp từ chính cây đã trồng trong vườn bằng hạt, hom, tách mầm tuỳ loài.
- Ghi chép nguồn giống, ngày mua, số lượng, giữ hoá đơn. Đây là căn cứ khi bán hàng và khi cơ quan chức năng kiểm tra.
- Tham gia nhóm hộ, tổ hợp tác trồng dược liệu ở vùng đệm nếu có, để cùng mua giống, cùng học kỹ thuật, và có tiếng nói khi làm việc với Ban quản lý Vườn, doanh nghiệp.
Vùng đệm: sống cạnh rừng mà không dựa vào khai thác rừng
Phần lớn nhà vườn quanh hồ sống ở vùng đệm hoặc gần ranh giới Vườn quốc gia. Đây là nơi chính sách bảo tồn và sinh kế gặp nhau: rừng cần được giữ, nhưng người dân cũng cần thu nhập. Trồng dược liệu trên đất vườn, đất nông nghiệp ở vùng đệm, dưới tán cây lâu năm, là một hướng sinh kế được nhiều chương trình khuyến khích vì nó giảm nhu cầu vào rừng.
Một số vườn quốc gia ở Việt Nam đã có các mô hình hợp tác với người dân vùng đệm như khoán bảo vệ rừng, chi trả dịch vụ môi trường rừng, hỗ trợ giống cây cho sinh kế. Nội dung cụ thể ở Tà Đùng, nếu có, anh chị nên hỏi trực tiếp Ban quản lý Vườn và Uỷ ban nhân dân xã Tà Đùng, vì chương trình thay đổi theo từng giai đoạn.
Điều nên nhớ là rừng giữ được cũng là lợi ích của nhà vườn. Rừng đầu nguồn giữ nước cho suối, cho hồ, điều hoà độ ẩm, tạo cảnh quan cho du lịch, và là kho gen của chính những cây thuốc mà sau này có thể được nhân giống hợp pháp. Đào cạn rừng hôm nay là bớt đi chính nguồn lực của vùng.
Với chính nghề trồng sâm và dược liệu, rừng còn có một giá trị ít người nghĩ tới: rừng là nơi sinh sống của nhiều loài côn trùng thụ phấn, chim và thiên địch giúp cân bằng sâu hại trong vườn. Vườn sát rừng còn tốt thường ít bị dịch hại bùng phát hơn vườn giữa vùng đồi trọc. Giữ rừng là giữ một phần sức khoẻ cho vườn của mình.
Khi thấy người khác đào cây trong rừng
Không phải ai cũng biết quy định. Có người đào cây thuốc trong rừng vì thói quen cũ, có người vì được người ngoài thuê đào với số lượng lớn. Với trường hợp đầu, nhắc nhở và giải thích có thể đủ. Với trường hợp thứ hai, đó là khai thác có tổ chức, ảnh hưởng tới cả vùng, nên báo cho lực lượng kiểm lâm hoặc chính quyền xã.
Cần cẩn trọng giữ an toàn cho bản thân: không tự đối đầu, không ngăn chặn bằng sức. Ghi lại thời gian, địa điểm, đặc điểm phương tiện nếu có, rồi báo cơ quan chức năng. Đó là cách góp phần mà không đặt mình vào nguy hiểm.
Nhà vườn cũng có thể góp phần bằng cách từ chối mua cây giống, củ, rễ không rõ nguồn được rao là "cây rừng Tà Đùng". Khi không có người mua, việc đào trái phép mất động lực. Ngược lại, mua những thứ đó vừa có thể vi phạm quy định, vừa tiếp tay cho việc làm cạn rừng.
Với khách du lịch ghé vùng hồ cũng vậy. Những bó rễ, củ, cành được bày bán ven đường với lời giới thiệu là cây thuốc rừng thường không có cách nào kiểm chứng nguồn gốc và đúng loài. Nhà vườn, homestay khi được khách hỏi nên khuyên khách không mua, và giới thiệu thay vào đó những sản phẩm dược liệu trồng có nguồn gốc rõ ràng của vùng. Mỗi lời khuyên như vậy góp một phần nhỏ vào việc giảm nhu cầu với cây rừng khai thác trái phép.
Những hiểu lầm hay gặp quanh chuyện cây rừng
“Cây mọc hoang là của chung, ai hái cũng được.” Cây mọc trong rừng đặc dụng thuộc đối tượng được bảo vệ theo pháp luật lâm nghiệp, không phải tài sản tự do. Ở rừng sản xuất, rừng phòng hộ cũng có chủ rừng và quy định riêng. Cây mọc trên đất vườn của chính gia đình thì khác.
“Lấy vài cây làm giống thì không ảnh hưởng gì.” Một người lấy vài cây có vẻ ít, nhưng nhiều người cùng nghĩ vậy thì quần thể cạn nhanh, nhất là với cây mọc chậm, cây lấy rễ, cây ra hạt ít. Nhiều loài cây thuốc ở Việt Nam đã trở nên hiếm chính vì khai thác lẻ tẻ kéo dài.
“Cây rừng mới là thuốc tốt, cây trồng không có tác dụng.” Chất lượng dược liệu phụ thuộc loài, giống, điều kiện trồng, tuổi thu hái và cách sơ chế. Cây trồng đúng kỹ thuật, có kiểm nghiệm, đáp ứng tiêu chuẩn thì vẫn là dược liệu đạt. Ngược lại, cây rừng không rõ nguồn có thể nhầm loài, nhiễm bẩn trong khâu buôn bán.
“Đào cây rừng về trồng là góp phần bảo tồn.” Bảo tồn chuyển chỗ là việc có thật, nhưng phải do cơ quan chuyên môn làm, có kế hoạch, có phép, có theo dõi. Tự đào về vườn thường làm cây chết, không ghi chép, không giúp gì cho quần thể ngoài rừng.
Câu hỏi thường gặp
Hái vài lá cây thuốc trong Vườn quốc gia có bị phạt không?
Quy định về rừng đặc dụng nghiêm cấm khai thác thực vật rừng trái phép, không phân biệt nhiều hay ít. Mức xử lý cụ thể tuỳ hành vi, loài cây, phân khu và quy định hiện hành. Tốt nhất là không hái gì trong Vườn quốc gia; muốn tìm hiểu cây, đi cùng hướng dẫn viên được phép.
Đất vườn nhà nằm sát ranh giới Vườn quốc gia có được trồng dược liệu không?
Đất nông nghiệp hợp pháp của gia đình ở vùng đệm thì trồng dược liệu được, và thường còn được khuyến khích như một sinh kế giảm áp lực lên rừng. Lưu ý dùng giống hợp pháp, không lấy cây từ rừng, và tìm hiểu quy định riêng của vùng đệm nếu có.
Làm sao biết một cây thuốc có thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm không?
Danh mục do Chính phủ ban hành và có thể được cập nhật. Cách chắc nhất là hỏi cán bộ kiểm lâm, Ban quản lý Vườn quốc gia hoặc cơ quan nông nghiệp tỉnh, đưa tên khoa học của cây. Không dựa vào tên gọi địa phương vì dễ nhầm.
Nếu muốn nhân giống một cây thuốc bản địa chỉ có trong rừng thì làm sao?
Liên hệ Ban quản lý Vườn quốc gia, viện hoặc trường có nghiên cứu dược liệu để hỏi về chương trình nhân giống, bảo tồn. Việc thu mẫu giống từ rừng đặc dụng cho nghiên cứu, nhân giống phải được phép theo quy định, không tự ý thực hiện.
Mua củ, rễ được rao là cây rừng Tà Đùng có sao không?
Có rủi ro. Hàng không rõ nguồn có thể là cây khai thác trái phép, có thể bị nhầm hoặc làm giả, và người mua có thể liên quan tới việc mua bán thực vật rừng trái phép. Nên mua dược liệu, giống cây từ cơ sở có giấy tờ nguồn gốc rõ ràng.
Thấy người lạ vào rừng đào cây thuốc số lượng lớn thì báo ai?
Báo lực lượng kiểm lâm phụ trách khu vực, Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc Uỷ ban nhân dân xã. Ghi lại thời gian, địa điểm, đặc điểm phương tiện nếu an toàn. Không tự đối đầu với người đang khai thác.