Kim loại nặng trong sâm Bố Chính, như chì, cadimi, asen và thuỷ ngân, có thể đến từ đất trồng, phân bón và chất cải tạo đất, nước tưới, bụi đường, và cả dụng cụ, lò sấy dùng trong sơ chế. Dược liệu bị kiểm chỉ tiêu này vì kim loại nặng không phân huỷ, tích luỹ trong cơ thể khi dùng lâu dài, và cây lấy củ hút được một phần từ đất. Nhà vườn giảm rủi ro bằng cách biết lịch sử lô đất, kiểm đất khi cần, chọn phân và nguồn nước sạch, giữ khu sơ chế sạch, và gửi mẫu lát kiểm theo lô.
Đất đỏ bazan vùng hồ thường được coi là đất "sạch" vì hình thành từ đá núi lửa và xa khu công nghiệp. Điều đó phần nhiều đúng, nhưng không phải bảo đảm tuyệt đối: đất đã canh tác nhiều năm có thể nhận kim loại từ phân bón, chất cải tạo đất và các vật liệu khác. Bài này giải thích nguồn nhiễm, cách cây hấp thu, những gì nhà vườn kiểm soát được và cách chứng minh lô hàng đạt chỉ tiêu.
Vì sao dược liệu bị kiểm kim loại nặng gắt hơn nhiều nông sản
Kim loại nặng là cách gọi chung một nhóm nguyên tố có khối lượng riêng lớn, trong đó chì, cadimi, thuỷ ngân và asen (asen về hoá học là á kim nhưng thường được xếp chung) là bốn chất hay được kiểm nhất trong dược liệu và thực phẩm. Chúng không bị phân huỷ như thuốc bảo vệ thực vật. Khi vào cơ thể qua đường ăn uống, một phần bị đào thải, một phần tích luỹ dần trong các cơ quan như thận, gan, xương; tác hại phụ thuộc liều và thời gian phơi nhiễm.
Dược liệu bị để ý vì hai lẽ. Thứ nhất, người ta dùng dược liệu lặp đi lặp lại trong thời gian dài, như sâm Bố Chính thường được nấu nước, pha trà hằng ngày. Thứ hai, quá trình phơi sấy cô đặc chất khô, nên hàm lượng kim loại tính trên lát khô cao hơn trên củ tươi. Các tổ chức như Tổ chức Y tế Thế giới, các bộ dược điển và các cơ quan an toàn thực phẩm vì vậy đều có giới hạn kim loại nặng cho dược liệu, và nhiều người mua kiểm chỉ tiêu này như một phần mặc định.
Với sâm vùng hồ, nếu muốn đi vào kênh dược liệu hoặc xuất đi xa, phiếu kiểm kim loại nặng gần như là giấy thông hành. Điều may là kim loại nặng, khác với dư lượng thuốc, không thay đổi nhiều giữa các vụ trên cùng một lô đất nếu nguồn đầu vào không đổi. Kiểm tốt một lần cho lô đất và kiểm định kỳ cho lát khô là cách làm hợp lý cho cơ sở nhỏ.
Năm nguồn kim loại nặng cần nghĩ tới ở vườn sâm vùng hồ
Đất nền. Mỗi loại đá mẹ cho ra đất có hàm lượng kim loại tự nhiên khác nhau. Đất bazan có thể giàu một số nguyên tố vi lượng; hàm lượng thường ở mức nền tự nhiên, nhưng chỉ có phân tích mới cho biết lô cụ thể ở mức nào. Không nên mặc định đất bazan nào cũng giống nhau.
Phân bón và chất cải tạo đất. Một số phân lân có thể mang theo cadimi tuỳ nguồn quặng. Phân hữu cơ làm từ bùn thải, rác đô thị chưa phân loại, hoặc một số phụ phẩm công nghiệp có thể chứa kim loại nặng. Phân chuồng từ trại chăn nuôi dùng thức ăn bổ sung khoáng cũng cần lưu ý. Vôi và các chất cải tạo đất mua trôi nổi không rõ nguồn là rủi ro.
Nước tưới. Nước suối, nước hồ ở vùng cao thường sạch, nhưng mương dẫn qua khu dân cư, bãi rác, xưởng sửa xe, hay giếng gần khu chứa hoá chất có thể mang kim loại. Ít người nghĩ tới nước tưới khi bàn chuyện kim loại nặng.
Bụi và vị trí lô. Lô sát đường lớn nhiều xe tải, gần bãi đốt rác, gần xưởng có lò đốt, có thể nhận bụi chứa kim loại lắng xuống lá và đất. Lá không phải bộ phận dùng của sâm, nhưng bụi rơi xuống đất, theo thời gian vào vùng rễ.
Sơ chế và dụng cụ. Khay phơi bằng kim loại mạ kẽm cũ, dao thái gỉ, máy nghiền có chi tiết không phải thép không gỉ, lò sấy đốt than đá hay vật liệu tạp để khói đi qua lát, đều có thể đưa thêm kim loại vào sản phẩm sau khi củ đã rời khỏi ruộng.
Cây hút kim loại nặng như thế nào và điều gì làm tăng hay giảm
Rễ cây không hút toàn bộ lượng kim loại có trong đất, mà chủ yếu là phần ở dạng hoà tan, dễ di động. Độ chua của đất là yếu tố quan trọng nhất: đất càng chua, nhiều kim loại như cadimi càng dễ hoà tan và cây càng dễ hút. Đất đỏ bazan vùng hồ thường chua, nên việc bón vôi điều chỉnh độ chua, vốn được khuyên để cây sâm phát triển tốt, cũng có lợi phụ là giảm khả năng hấp thu một số kim loại.
Chất hữu cơ trong đất có thể giữ kim loại lại, làm chúng kém di động hơn. Đất giàu mùn, được bón phân hữu cơ sạch đều đặn, thường giữ kim loại tốt hơn đất bạc màu. Ngược lại, phân hữu cơ không rõ nguồn lại có thể là nguồn đưa kim loại vào. Hai mặt này cho thấy vì sao phải chọn phân cẩn thận chứ không chỉ bón nhiều.
Mỗi loài cây, thậm chí mỗi bộ phận, tích luỹ kim loại khác nhau. Hiện bên mình chưa thấy số liệu công bố rộng rãi riêng về mức tích luỹ kim loại nặng của củ sâm Bố Chính trên đất bazan. Vì vậy, thay vì suy đoán, nhà vườn nên dựa vào kết quả phân tích thật của lô đất và lô củ của mình. Những gì viết ở đây là nguyên lý chung để biết nên kiểm soát chỗ nào.
Đánh giá lô đất trước khi trồng: khi nào cần và làm thế nào
Không phải lô nào cũng cần phân tích đất đầy đủ, nhưng với lô định trồng sâm lâu dài để bán vào kênh dược liệu, đây là bước nên làm:
- Hỏi lịch sử lô: trước đây trồng gì, bao nhiêu năm, dùng loại phân gì, từng đổ đất, đổ rác, đốt rác hay làm bãi chứa vật liệu ở đó không.
- Nhìn xung quanh: khoảng cách tới đường lớn, bãi rác, xưởng, khu chứa hoá chất; nguồn nước tưới đi qua đâu.
- Nếu có điểm nghi ngờ, lấy mẫu đất theo hướng dẫn của phòng thử nghiệm: thường là lấy nhiều điểm trong lô theo hình chữ chi hoặc đường chéo, ở tầng đất mặt nơi rễ củ phát triển, trộn đều thành một mẫu đại diện.
- Gửi phòng thử nghiệm có năng lực phân tích kim loại nặng trong đất, yêu cầu các chỉ tiêu chì, cadimi, asen, thuỷ ngân và độ chua của đất.
- So kết quả với quy chuẩn chất lượng đất hiện hành cho đất nông nghiệp; nhờ cán bộ chuyên môn đọc giúp nếu cần.
- Lưu phiếu kết quả vào hồ sơ lô đất, dùng lại cho nhiều vụ, kiểm lại khi thay đổi lớn về nguồn phân, nguồn nước.
Chi phí phân tích đất là một lần cho nhiều vụ, trong khi một lô củ không đạt kim loại nặng thì không có cách nào sửa sau thu hoạch. Với nhà vườn định đầu tư lâu dài vào sâm, đây là khoản đáng chi nhất trong giai đoạn chuẩn bị.
Chọn phân, nước và vật tư: phần kiểm soát được hằng ngày
Phân bón là đầu vào nhà vườn quyết định trực tiếp. Phân hoá học nên mua loại có nhãn rõ ràng, nguồn gốc rõ, đúng tiêu chuẩn công bố; với phân lân, có thể hỏi nhà cung cấp về chỉ tiêu cadimi nếu họ có thông tin. Phân hữu cơ ưu tiên phân chuồng ủ hoai từ nguồn biết rõ, phân xanh, phụ phẩm nông nghiệp như vỏ cà phê ủ; tránh phân làm từ bùn thải, rác đô thị chưa phân loại, hay sản phẩm không có công bố.
Nước tưới mùa khô là phần dễ bị bỏ qua. Nếu dùng nước hồ, suối, nên đi dọc đường nước để xem có nguồn thải nào đổ vào phía trên. Nếu dùng giếng khoan, giếng đào gần khu dân cư, có thể gửi mẫu nước kiểm vài chỉ tiêu cơ bản cùng lúc với mẫu đất. Bể chứa nước bằng vật liệu cũ, ống dẫn kim loại gỉ cũng nên được thay khi có điều kiện.
Ở khâu sơ chế, dùng khay, dao, máy thái, máy nghiền bằng thép không gỉ hoặc nhựa thực phẩm; bỏ dần khay tôn mạ kẽm cũ, lưới sắt gỉ. Lò sấy nhiệt gián tiếp, không để khói đốt đi qua buồng chứa lát. Những thay đổi này không tốn nhiều nhưng loại bỏ được một nguồn kim loại mà nhiều người không nghĩ tới.
Kiểm lát khô và đọc kết quả cho đúng
Kiểm đất cho biết rủi ro; kiểm lát khô mới cho biết sản phẩm có đạt hay không. Mẫu lát gửi đi phải đại diện cho lô, lấy từ nhiều túi, nhiều vị trí, trộn đều, đóng trong túi sạch, ghi mã lô. Phòng thử nghiệm thường phân tích kim loại nặng bằng các kỹ thuật quang phổ nguyên tử hoặc khối phổ plasma, cho kết quả theo đơn vị miligam trên ki lô gam.
Khi đọc phiếu, xem kỹ bốn điều: chỉ tiêu nào đã được phân tích, phương pháp gì, giới hạn phát hiện là bao nhiêu, và kết quả được so với tiêu chuẩn nào. Giới hạn cho dược liệu trong Dược điển và giới hạn cho thực phẩm trong quy chuẩn có thể khác nhau; người mua ở thị trường khác có thể áp giới hạn khác nữa. Hỏi người mua trước họ cần đối chiếu theo bộ giới hạn nào.
Nếu kết quả gần sát giới hạn, đừng chỉ mừng vì "vẫn đạt". Đó là tín hiệu nên xem lại nguồn phân, nguồn nước, dụng cụ sơ chế, và kiểm thêm lô sau. Nếu một chỉ tiêu vượt giới hạn, lô đó không nên đi vào kênh dược liệu hay thực phẩm; cần truy nguyên nhân trước khi trồng tiếp trên lô đất đó.
Hồ sơ kim loại nặng của lô đất: giữ thế nào để dùng nhiều vụ
Vì kim loại nặng trong đất thay đổi chậm, một phiếu phân tích đất tốt có thể dùng làm căn cứ cho nhiều vụ, với điều kiện hồ sơ cho thấy đầu vào không thay đổi. Hồ sơ lô đất nên gồm: phiếu phân tích đất kèm sơ đồ điểm lấy mẫu, ngày lấy; danh sách các loại phân và chất cải tạo đất đã dùng mỗi vụ, có hoá đơn hoặc tên nhà cung cấp; nguồn nước tưới và phiếu kiểm nước nếu có; những thay đổi quanh lô như đường mới mở, xưởng mới dựng.
Khi người mua hỏi vì sao lô củ năm nay chưa kiểm đất lại, anh chị có thể chỉ ra rằng phân, nước và vị trí không đổi, kèm phiếu kiểm lát khô của chính lô năm nay. Ngược lại, khi có thay đổi lớn, như đổi sang một loại phân hữu cơ mới hay mở rộng sang lô bên cạnh, nên kiểm lại thay vì dựa vào phiếu cũ. Hồ sơ rõ ràng giúp tiết kiệm chi phí kiểm mà vẫn giữ được lòng tin.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có sạch kim loại nặng không?
Đất bazan xa khu công nghiệp thường có kim loại nặng ở mức nền tự nhiên, nhưng không thể khẳng định mọi lô đều sạch. Lịch sử canh tác, loại phân đã dùng, vị trí gần đường hay bãi rác đều ảnh hưởng. Chỉ phân tích mẫu đất của chính lô đó mới cho biết chắc.
Bón vôi có giúp giảm kim loại nặng trong củ không?
Bón vôi điều chỉnh độ chua giúp một số kim loại như cadimi kém hoà tan hơn, nên cây hút ít hơn. Đây là tác dụng phụ có lợi bên cạnh mục đích chính là cải tạo đất cho cây. Tuy vậy, vôi không loại bỏ kim loại khỏi đất, và vôi không rõ nguồn cũng có thể mang tạp chất.
Rửa sạch củ có loại được kim loại nặng không?
Rửa và gọt vỏ loại được đất bám ngoài, vốn có thể chứa kim loại, nên vẫn rất cần. Nhưng phần kim loại cây đã hút vào mô củ thì không rửa ra được. Vì vậy kiểm soát phải bắt đầu từ đất, phân và nước, không thể chỉ trông vào khâu rửa.
Bao lâu nên kiểm kim loại nặng một lần?
Đất thường chỉ cần kiểm một lần khi bắt đầu dùng lô cho sâm và kiểm lại khi đổi nguồn phân, nguồn nước. Lát khô nên kiểm khi bắt đầu bán vào kênh có kiểm soát, sau đó định kỳ theo yêu cầu của người mua, và mỗi khi thêm lô đất hay nguồn củ mới.
Kết quả kiểm kim loại nặng tính trên củ tươi hay lát khô?
Phòng thử nghiệm phân tích trên mẫu được gửi, và phiếu ghi rõ đơn vị. Với dược liệu, người mua thường quan tâm kết quả trên lát khô, vì đó là sản phẩm bán ra. Kết quả trên lát khô thường cao hơn trên củ tươi do nước đã mất, nên đừng so hai con số khác nền.
Có cần kiểm thuỷ ngân và asen không hay chỉ chì, cadimi?
Bộ chỉ tiêu tối thiểu nhiều người mua yêu cầu là cả bốn chất chì, cadimi, asen và thuỷ ngân. Nên kiểm đủ bộ ở lần đầu để có bức tranh đầy đủ. Sau đó có thể bàn với người mua về tần suất kiểm từng chất dựa trên kết quả và rủi ro thực tế của lô đất.