Không nên trồng sâm Bố Chính liền vụ trên cùng một chỗ, vì mỗi vụ cây lấy củ làm mầm bệnh trong đất, tuyến trùng và côn trùng hại củ tích lại, đất bị lấy đi một lượng dinh dưỡng và mùn nhất định, nên các vụ sau củ thường nhỏ hơn và dễ thối hơn. Cách phòng là luân canh: sau một vụ sâm, trồng một hoặc vài vụ cây khác họ, ưu tiên cây họ đậu, cây hoà thảo hoặc cây phân xanh, rồi mới quay lại.
Luân canh là kỹ thuật cổ xưa của nhà nông, nhưng lại hay bị bỏ qua khi một cây có giá trị cao: người trồng tiếc đất, muốn trồng lại ngay chỗ vừa thu hoạch. Bài này giải thích hiện tượng đất "mệt" khi trồng liền một cây, những cây nên và không nên xoay vòng với sâm, cách chia lô để vẫn có sâm thu hoạch hằng năm, và việc làm thay thế khi vườn quá nhỏ để luân canh. Hiện chưa có số liệu khảo nghiệm luân canh riêng cho sâm trên đất đỏ vùng hồ, nên bài dựa trên nguyên lý chung của cây lấy củ và kinh nghiệm canh tác đất bazan.
Hiện tượng đất "mệt" khi trồng liền một cây
Người trồng khoai, gừng, nghệ hay nhiều cây lấy củ khác đều biết một hiện tượng: vụ đầu trên đất mới rất tốt, vụ hai kém đi, vụ ba thì củ nhỏ, bệnh nhiều dù vẫn bón đủ phân. Trong nông học, hiện tượng này thường được giải thích bằng vài nguyên nhân chồng lên nhau.
Nguyên nhân thứ nhất, và thường nặng nhất trên đất nóng ẩm như vùng hồ, là mầm bệnh tích luỹ. Mỗi vụ, những loài nấm, vi khuẩn, tuyến trùng ưa sống trên rễ và củ của cây đó sinh sôi. Khi đào củ, phần rễ con, củ vụn, củ thối còn lại trong đất nuôi chúng qua mùa. Trồng lại cùng cây, chúng có sẵn thức ăn và tăng dần mật độ qua từng vụ.
Nguyên nhân thứ hai là mất cân đối dinh dưỡng và cấu trúc đất. Cây lấy củ hút mạnh một số chất, nhất là kali, và mỗi lần đào củ là một lần xáo trộn đất, phá vỡ cấu trúc viên. Nguyên nhân thứ ba được nhiều nghiên cứu nhắc tới là chất do chính rễ cây tiết ra tích lại trong đất, có thể ức chế cây cùng loài; mức độ ảnh hưởng của cơ chế này khác nhau giữa các loài cây và chưa được nghiên cứu riêng trên sâm Bố Chính.
Những cây không nên xoay vòng với sâm
Đậu bắp. Cùng chi Abelmoschus với sâm Bố Chính. Hai cây gần nhau về thực vật thường chia sẻ một phần sâu bệnh. Đậu bắp được biết là dễ bị tuyến trùng nốt sưng, nên trồng đậu bắp xen hay luân phiên với sâm có thể làm tuyến trùng tích thêm.
Các cây khác trong họ Bông. Bông vải, dâm bụt, vông vang, cây đay cùng họ Bông với sâm. Ở vùng hồ ít ai trồng bông vải, nhưng hàng rào dâm bụt hay đậu bắp trồng ăn trong vườn nhà thì phổ biến. Không nhất thiết phải nhổ bỏ, nhưng không nên trồng chúng ngay trên luống vừa đào sâm.
Các cây lấy củ, rễ khác vừa thu hoạch. Gừng, nghệ, khoai lang, khoai mì cũng là cây lấy củ, cùng làm xáo trộn đất khi thu hoạch và có thể chia sẻ một số loài tuyến trùng, côn trùng hại củ. Xoay vòng sâm với các cây này không cắt được vòng đời mầm bệnh hiệu quả bằng cây họ đậu hay hoà thảo.
Cây cùng nhóm bệnh với tiền sử của lô. Nếu lô từng có bệnh rễ ở cây trước, cần biết bệnh đó là gì và tránh xoay vòng với những cây dễ mắc cùng loại bệnh. Cán bộ bảo vệ thực vật có thể giúp xác định điều này.
Những cây nên xoay vòng với sâm trên đất đỏ
Cây họ đậu: đậu xanh, đậu đen, lạc. Rễ cây họ đậu cộng sinh với vi khuẩn nốt sần, cố định đạm từ không khí, trả lại đất một phần đạm sau thu hoạch. Đậu xanh, đậu đen ngắn ngày, hợp để chen một vụ vào mùa mưa. Lạc trồng được trên đất đỏ nếu đất tơi và đủ vôi. Thân lá sau thu hoạch vùi lại làm phân.
Cây hoà thảo: ngô. Ngô khác họ hoàn toàn với sâm, rễ chùm đan dày giúp giữ cấu trúc đất, thân lá sau thu hoạch là nguồn hữu cơ lớn. Ngô cũng là cây quen thuộc trên rẫy Tây Nguyên, dễ làm, thân lá còn dùng được làm thức ăn gia súc hay vật liệu phủ luống.
Cây phân xanh. Một số cây họ đậu dùng làm phân xanh như muồng hoa vàng, đậu mèo, các giống đậu phủ đất được trồng để cắt vùi vào đất thay vì thu hoạch. Đây là cách nhanh nhất để tăng mùn và cải tạo đất sau vụ sâm, nhất là trên đất đã chai.
Rau ăn lá ngắn ngày. Một số rau ăn lá trồng trong mùa khô có tưới cũng có thể chen vào chu kỳ luân canh, tận dụng đất và cho thu nhập ngắn ngày. Cần chọn những loại rau không thuộc họ Bông và không lấy củ.
Sơ đồ chia lô xoay vòng ba phần
Một cách đơn giản để vẫn có sâm thu hoạch mỗi năm mà không trồng liền vụ là chia vườn thành ba phần gần bằng nhau và xoay vòng. Bảng dưới là ví dụ khung; độ dài mỗi giai đoạn tuỳ thời gian sinh trưởng thực tế của sâm và cây xoay vòng ở vườn mình.
| Năm | Phần A | Phần B | Phần C |
|---|---|---|---|
| Năm 1 | Sâm | Cây họ đậu, sau đó phân xanh | Ngô hoặc cây hoà thảo |
| Năm 2 | Cây họ đậu, sau đó phân xanh | Ngô hoặc cây hoà thảo | Sâm |
| Năm 3 | Ngô hoặc cây hoà thảo | Sâm | Cây họ đậu, sau đó phân xanh |
| Năm 4 | Sâm (quay lại sau hai năm) | Cây họ đậu, sau đó phân xanh | Ngô hoặc cây hoà thảo |
Với sơ đồ này, mỗi năm có khoảng một phần ba diện tích trồng sâm, và mỗi phần đất được nghỉ sâm hai năm. Nếu đất có tiền sử bệnh nặng, có thể kéo dài thời gian nghỉ. Sơ đồ cũng giúp phân bổ công lao động đều hơn qua các năm. Trên đất dốc, nên chia ba phần theo băng ngang dốc thay vì theo dải xuôi dốc, để phần đang trồng cây che phủ dày luôn nằm xen giữa, giúp giữ đất cho phần vừa đào sâm.
Ghép luân canh vào nhịp hai mùa của vùng hồ
Luân canh trên giấy dễ, áp vào thời tiết thật mới khó. Ở vùng hồ, khung thời gian thường gặp là thế này: sâm trồng đầu mùa mưa, đào vào giữa mùa khô năm sau. Ngay sau khi đào, phần đất đó đang khô, là lúc thuận tiện để dọn tàn dư, cày lật và phơi ải qua những tuần nắng cuối mùa khô. Đây là bước "nghỉ" đầu tiên, tốn ít công mà có ích.
Khi mưa đầu mùa về, phần đất vừa phơi ải có thể gieo ngay một vụ đậu ngắn ngày, tận dụng nước trời. Thu đậu xong vào giữa mùa mưa, trồng tiếp ngô hoặc gieo cây phân xanh để phủ đất suốt những tháng mưa dầm, vừa chống trôi đất vừa tạo mùn. Đến mùa khô kế tiếp, cắt vùi phân xanh hoặc thu ngô, vùi thân lá, rồi lại phơi ải và phân tích đất trước khi quyết định có trồng sâm lại hay cho nghỉ thêm.
Cách xếp này giữ cho đất gần như luôn có cây che phủ trong mùa mưa, điều rất quan trọng trên đất đỏ dốc, đồng thời để các việc làm đất nặng rơi vào mùa khô như đã bàn ở bài làm đất. Lịch cụ thể từng năm sẽ phải dịch theo lúc mưa đến và lúc củ đủ tuổi đào.
Bao lâu thì quay lại trồng sâm trên cùng chỗ
Hiện chưa có khuyến cáo chính thức về khoảng cách giữa hai vụ sâm Bố Chính trên cùng một chỗ đất. Với nhiều cây lấy củ, các tài liệu khuyến nông thường khuyên tối thiểu một vụ cây khác họ, tốt hơn là hai vụ trở lên, đặc biệt khi vụ trước có bệnh. Áp dụng thận trọng cho sâm, quay lại sau ít nhất một đến hai năm có cây khác là mức hợp lý để bắt đầu.
Quyết định cụ thể nên dựa trên quan sát chính vườn mình. Nếu vụ sâm trước trên phần đất đó khoẻ, ít thối củ, thì có thể giữ chu kỳ ngắn. Nếu vụ trước có nhiều củ thối, nhiều nốt sưng trên rễ, củ nhỏ bất thường, thì nên kéo dài thời gian nghỉ, phân tích đất và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Ghi chép là công cụ chính. Mỗi phần đất nên có một trang trong sổ vườn: năm nào trồng gì, năng suất ra sao, có bệnh gì, đã bón gì. Sau vài chu kỳ, người trồng sẽ thấy được quy luật của đất nhà mình, điều mà không bài viết nào thay được. Sổ ghi luân canh còn là bằng chứng có giá trị khi làm hồ sơ truy xuất nguồn gốc hoặc theo hướng thực hành tốt trồng trọt dược liệu, vì người kiểm tra thường hỏi lịch sử canh tác của từng lô qua các năm.
Vườn quá nhỏ để luân canh: những việc làm thay
Không phải gia đình nào cũng đủ đất để chia ba phần. Với vườn nhỏ chỉ vài luống, vẫn có những cách giảm hiện tượng đất mệt:
- Đổi vị trí luống. Vụ sau đặt luống vào chỗ rãnh và lối đi của vụ trước, kết hợp đắp thêm đất mới, để củ phát triển ở phần đất ít bị khai thác hơn.
- Dọn sạch tàn dư sau đào. Nhặt hết củ vụn, củ thối, rễ con sau khi đào; không để lại trong đất và không ủ chung với phân bón lại cho luống sâm.
- Phơi ải đất trong mùa khô. Cày lật và phơi đất qua nhiều nắng giúp giảm một phần mầm bệnh và côn trùng trong lớp đất mặt.
- Chen một vụ ngắn ngày. Dù không đủ thời gian nghỉ cả năm, chen một vụ đậu ngắn ngày hoặc phân xanh giữa hai vụ sâm vẫn tốt hơn trồng ngay.
- Bổ sung nhiều hữu cơ hoai và vi sinh có lợi. Đất giàu mùn, hệ vi sinh vật đa dạng có khả năng kìm hãm mầm bệnh tốt hơn.
- Theo dõi sát dấu hiệu bệnh. Khi thấy củ thối, rễ có nốt sưng tăng dần qua các vụ, đó là tín hiệu phải cho phần đất đó nghỉ thật sự.
Những biện pháp này giảm rủi ro nhưng không thay hoàn toàn được luân canh. Về lâu dài, vườn sâm bền vững cần đủ đất để mỗi chỗ có thời gian nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng xen đậu ngay trong vụ sâm thay vì luân canh không?
Trồng xen và luân canh là hai việc khác nhau. Trồng xen cây họ đậu thấp ở rìa luống có thể giúp phủ đất, nhưng cạnh tranh nắng và nước với sâm nếu không tính khoảng cách. Luân canh là trồng nối tiếp nhau theo thời gian để cắt vòng đời mầm bệnh. Trồng xen không thay được luân canh.
Sau vụ sâm trồng cà phê lại có được không?
Được, cà phê khác họ hoàn toàn với sâm. Nhưng cà phê là cây lâu năm, trồng lại cà phê nghĩa là phần đất đó không còn dùng cho sâm trong nhiều năm. Với người muốn duy trì vườn sâm, chu kỳ luân canh với cây ngắn ngày hợp hơn.
Cây phân xanh trồng bao lâu thì cắt vùi được?
Tuỳ loại cây và mùa vụ. Nguyên tắc chung là cắt vùi khi cây đang ra hoa, lúc thân lá nhiều chất và còn mềm, dễ phân giải. Nếu để cây già, thân hoá gỗ sẽ phân giải chậm. Cán bộ khuyến nông có thể gợi ý loại cây phân xanh hợp với đất đỏ vùng hồ.
Củ thối sau khi đào có ủ làm phân được không?
Không nên ủ chung với phân dùng cho luống sâm hay vườn rau, vì mầm bệnh có thể sống sót nếu đống ủ không đủ nóng. An toàn hơn là gom riêng, chôn sâu ở xa vườn hoặc xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật.
Luân canh có làm giảm thu nhập từ sâm không?
Trong ngắn hạn, diện tích trồng sâm mỗi năm ít hơn so với trồng toàn bộ. Nhưng luân canh giúp giữ năng suất và chất lượng củ ổn định qua nhiều năm, giảm chi phí xử lý bệnh, và cây xoay vòng cũng cho thu nhập riêng. Trồng liền vụ đến khi đất hỏng thường thiệt hại nhiều hơn.
Có cần luân canh nếu trồng sâm trong chậu, bao trồng không?
Với chậu, bao, cách tương đương luân canh là thay đất mới hoặc xử lý, phơi đất cũ và bổ sung hữu cơ trước khi trồng lại. Không nên dùng lại đất cũ ngay cho vụ sâm mới, nhất là khi vụ trước có củ thối.