Hoa sâm Bố Chính ở vùng hồ Tà Đùng thường rộ trong mùa mưa và kéo sang đầu mùa khô, khi cây đã lớn và đang sung. Mỗi bông nở vào buổi sáng, đẹp nhất từ lúc sương tan tới gần trưa, rồi thường héo trong ngày; vì vậy muốn ngắm hoa đỏ kín luống thì nên tới vườn sớm, chọn ngày khô ráo, và hỏi trước nhà vườn lô sâm của họ đang ở giai đoạn ra hoa hay chưa.
Ảnh những luống sâm hoa đỏ bên hồ là thứ khiến nhiều người lần đầu biết tới sâm Tà Đùng. Nhưng hoa sâm không nở theo một ngày cố định như lễ hội hoa. Thời điểm hoa phụ thuộc vào lúc trồng, giống, và việc nhà vườn có bấm tỉa hoa để nuôi củ hay không. Bài này giải thích hoa sâm nở theo nhịp nào, đến giờ nào thì đẹp, vì sao có vườn cả mùa gần như không có hoa, và những điều nên giữ khi đứng giữa luống hoa của người trồng. Phần cấu tạo hoa và chuyện phơi hoa, trang bochinh.com đã có bài riêng; ở đây bên mình chỉ nói chuyện đi ngắm.
Hoa sâm nở theo nhịp nào ở Tà Đùng
Sâm Bố Chính là cây ưa ẩm và ưa nắng vừa. Trên cao nguyên, cây lớn mạnh nhất trong mùa mưa, khi đất đủ nước và trời mát. Sau một quãng sinh trưởng thân lá, cây bắt đầu ra nụ ở nách lá, từ dưới lên trên. Với một lô trồng đầu mùa mưa, hoa thường bắt đầu xuất hiện khi cây đã lớn hẳn, rồi rộ dần trong nửa sau mùa mưa và còn lác đác sang đầu mùa khô. Lô trồng muộn thì ra hoa muộn theo.
Một cây không ra hết hoa một lúc. Mỗi ngày chỉ có một số bông nở, hôm sau là những bông khác, nên một luống có thể giữ sắc đỏ trong nhiều tuần dù mỗi bông chỉ sống ngắn. Nhìn từ xa, luống sâm mùa hoa giống như được rắc những chấm đỏ trên nền lá xanh; độ dày của những chấm đỏ đó tăng dần, đạt đỉnh một thời gian, rồi thưa đi khi cây chuyển sang nuôi quả.
Cũng vì thế mà không ai nói chính xác được "tuần này hoa sâm Tà Đùng đẹp nhất". Có năm mưa đến sớm, cây lớn nhanh, hoa đến sớm. Có năm mùa khô kéo dài, nhà vườn trồng muộn, hoa lùi lại. Cách đáng tin duy nhất là hỏi nhà vườn đang có lô nào ra hoa, và nhờ họ gửi một tấm ảnh chụp luống vài hôm trước khi anh chị đi.
Giờ nào trong ngày hoa đẹp nhất
Sáng sớm, lúc sương còn. Ở vùng hồ, sương thường dày vào sáng sớm, nhất là cuối mùa mưa. Lúc này nhiều bông vừa hé hoặc đang mở dần, cánh còn đọng nước, ánh sáng dịu. Đây là lúc nhiều người thích chụp ảnh, nhưng đường đất và lá đều ướt, cần đi chậm, đứng ở lối cỏ.
Giữa buổi sáng. Khi nắng lên và sương tan, phần lớn hoa của ngày hôm đó đã mở hết. Sắc đỏ rõ nhất, ong và bướm ghé nhiều. Nếu chỉ chọn một khung giờ, bên mình gợi ý quãng này: đủ sáng, đất khô bớt, nhà vườn cũng đã xong việc tưới, việc sáng sớm.
Gần trưa và đầu giờ chiều. Nắng cao nguyên gắt, nhiều bông bắt đầu cụp lại hoặc héo mép cánh. Ảnh chụp lúc này dễ bị cháy sáng và màu đỏ bị bệt. Ngoài ra đứng giữa luống trống lúc trưa rất mệt, nhất là với trẻ nhỏ.
Chiều muộn. Hoa của ngày đã héo, nhưng nụ cho ngày mai đã căng. Ánh chiều đẹp cho ảnh toàn cảnh vườn và hồ phía xa, ít hợp để ngắm từng bông hoa. Mưa chiều mùa mưa cũng hay đến vào quãng này.
Vì sao có vườn cả mùa gần như không thấy hoa
Nhiều khách ngạc nhiên khi đến một vườn sâm giữa mùa mưa mà thấy rất ít hoa, trong khi vườn bên cạnh đỏ rực. Lý do thường nằm ở mục đích trồng. Ra hoa và kết quả tốn rất nhiều sức của cây; với người trồng lấy củ, phần sức đó lẽ ra có thể dồn xuống củ. Vì vậy nhiều nhà vườn bấm bỏ nụ, tỉa hoa định kỳ để cây tập trung nuôi củ, chỉ chừa một số cây hoặc một luống để lấy hạt giống.
Ngược lại, có vườn giữ hoa vì muốn thu hạt, vì muốn hái hoa phơi khô theo cách dân gian vẫn làm, hoặc vì vườn có đón khách và sắc hoa là một phần của chuyến ghé. Có vườn trồng xen dưới tán cây khác, cây thiếu nắng nên hoa thưa. Có vườn mới trồng, cây chưa tới tuổi ra hoa.
Hiểu chuyện này giúp anh chị hỏi nhà vườn đúng câu: không chỉ hỏi "vườn có hoa chưa" mà hỏi "lô nào đang để hoa". Nó cũng giúp anh chị tôn trọng lựa chọn của người trồng. Một luống sâm không có hoa không phải là luống xấu; với người sống bằng củ, đó có khi là luống được chăm kỹ nhất.
Ngắm hoa sâm mà không làm hại luống
Hoa sâm mềm, cuống giòn, cây đứng trên luống đất tơi. Vài thói quen nhỏ giữ cho chuyến ngắm hoa không để lại thiệt hại cho nhà vườn:
- Đi trên lối cỏ hoặc rãnh giữa các luống mà chủ vườn chỉ, không bước lên mặt luống. Đất bị nén làm củ khó lớn và nước khó thoát.
- Không ngắt hoa, không bẻ cành để chụp ảnh, kể cả khi thấy hoa "nhiều quá". Mỗi bông có thể là một quả giống nhà vườn đang chờ.
- Không kéo cây sát lại để chụp cận. Muốn ảnh gần, hạ thấp người hoặc dùng chế độ chụp cận của máy, để cây đứng yên.
- Không chạm vào quả đang non. Quả sâm có lông, chạm nhiều dễ rụng, và lông quả có thể làm ngứa da một số người.
- Đứng yên khi ong đang hút mật, không xua đuổi. Ong là bạn của vườn, giúp thụ phấn cho những cây để giống.
- Ra về, hỏi chủ vườn có muốn anh chị gửi lại ảnh không. Nhiều nhà vườn quý những tấm ảnh đẹp về chính luống sâm của mình.
Những việc này nghe nhỏ, nhưng một đoàn năm, bảy người cùng giẫm lên luống trong một buổi sáng có thể làm hỏng cả một góc vườn. Nhà vườn đã quen khách thường để ý ngay từ cách khách bước những bước đầu tiên.
Hoa sâm và các hoa đỏ dễ nhầm quanh vườn
Quanh vườn ở Tà Đùng có nhiều cây hoa đỏ khác, người lần đầu đi dễ chụp nhầm rồi đăng ảnh "hoa sâm". Bảng dưới giúp nhận ra nhanh bằng mắt thường, ở mức người đi ngắm.
| Cây | Hoa trông thế nào | Lá trông thế nào | Thường gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Sâm Bố Chính | Năm cánh đỏ, mọc đơn ở nách lá, có ống nhị dài ở giữa | Lá trên hẹp, nhiều lá hình mũi tên | Luống cao trong vườn, cây thấp |
| Dâm bụt | Hoa lớn hơn, ống nhị thò hẳn ra ngoài, nở quanh năm | Lá bầu dục có răng cưa, bóng | Hàng rào, trước nhà |
| Đậu bắp | Hoa vàng nhạt, giữa tím sẫm | Lá xẻ thuỳ rộng như bàn tay | Vườn rau nhà |
| Cây vông, cây lộc vừng ven đường | Hoa mọc thành chùm hoặc chuỗi | Lá kép hoặc lá to | Cây thân gỗ, cao |
| Hoa trang, hoa mẫu đơn đỏ | Nhiều hoa nhỏ chụm thành cụm tròn | Lá dày, mọc đối | Bồn hoa, cổng nhà |
Nếu không chắc, cách nhanh nhất là hỏi chủ vườn ngay tại chỗ. Ở bên mình, phần nhận dạng chi tiết cây sâm để dành cho người chọn giống; khách đi ngắm chỉ cần nhớ ba dấu hiệu: cây thấp trên luống, lá mũi tên, hoa đỏ đơn ở nách lá.
Ong, bướm quanh luống hoa: người dị ứng và trẻ nhỏ lưu ý gì
Luống sâm mùa hoa là chỗ ong mật, ong nhỏ và bướm ghé liên tục trong buổi sáng. Quanh hồ Tà Đùng có nhiều hộ nuôi ong trong vườn cà phê, nên vào mùa hoa sâm, ong từ các thùng gần đó cũng bay sang. Với người đi ngắm, ong thường không tấn công nếu không bị đập hay bị kẹp vào quần áo. Nguy cơ hay gặp nhất là vô tình bóp phải con ong đậu trên cánh hoa khi chạm tay vào hoa, hoặc trẻ nhỏ chạy vung tay giữa luống.
Người từng bị phản ứng mạnh với ong đốt, hoặc gia đình có trẻ cơ địa dị ứng, nên báo trước với nhà vườn và cân nhắc chỉ đứng ở lối cỏ, ngắm từ xa. Mang theo thuốc mà bác sĩ đã kê sẵn cho trường hợp dị ứng, nếu có. Nếu bị đốt, rời khỏi luống, nhờ người lấy ngòi ra nhẹ nhàng bằng cách gạt ngang, rửa sạch và theo dõi; thấy khó thở, sưng lan rộng hay choáng thì phải đi cơ sở y tế gần nhất ngay.
Mặc quần áo màu trơn, không xịt nước hoa đậm khi vào vườn mùa hoa cũng giúp ong ít bị thu hút về phía mình. Với trẻ nhỏ, cách đơn giản nhất là dặn con nhìn bằng mắt, không chạm hoa, và đi theo sau người lớn trên lối cỏ.
Mùa hoa qua mắt nhà vườn
Với khách, mùa hoa là mùa đẹp. Với người trồng, đó là quãng bận rộn và nhiều lựa chọn. Vườn lấy củ phải đi bấm nụ, tỉa hoa nhiều lượt, vì nụ ra nối tiếp; bỏ sót một tuần là cây lại kín hoa. Vườn giữ giống phải đánh dấu cây mẹ, theo dõi quả, phòng sâu đục quả. Đây cũng là lúc giữa mùa mưa, cỏ mọc nhanh, rãnh thoát nước cần khơi lại sau mỗi trận mưa lớn.
Vì vậy, khách ghé mùa hoa nên hiểu rằng mình đang chen vào giữa một mùa việc. Hẹn giờ gọn, không đòi chủ vườn đi theo suốt buổi, và nếu thấy họ đang tỉa hoa thì có thể hỏi xin đứng xem họ làm. Nhìn người trồng tay thoăn thoắt bấm từng nụ để dồn sức xuống củ, anh chị sẽ hiểu vì sao luống "nhiều hoa nhất" chưa chắc là luống nhà vườn quý nhất.
Khi hoa tàn: quả, hạt và chuyện của nhà vườn
Hoa sâm sau khi héo sẽ rụng cánh, để lại bầu nhuỵ lớn dần thành quả nang có lông. Quả xanh non rồi già nâu, khi chín vỏ khô, tách ra thấy hạt. Với lô để giống, đây là giai đoạn nhà vườn chờ đợi nhất: hạt tốt từ cây mẹ khoẻ sẽ là cây con cho vụ sau. Có nhà vườn trùm túi lưới nhỏ lên quả già để hạt không rơi xuống luống hay bị chim, chuột ăn.
Khách ghé vào cuối mùa hoa sẽ thấy cùng lúc cả hoa lác đác, quả xanh và quả nâu trên một cây. Đó là quãng rất hay để hiểu vòng đời của cây: từ nụ tới hoa, tới quả, tới hạt, rồi củ dưới đất vẫn tiếp tục lớn. Nếu chủ vườn có thời gian, anh chị có thể nhờ họ bóc một quả đã già cho xem hạt, thay vì tự bứt.
Sau mùa hoa, cây chững lại, lá già vàng dần khi vào mùa khô. Đó là tín hiệu nhà vườn bắt đầu đào thử củ. Như vậy, một người đi vườn sâm hai lần trong năm, một lần mùa hoa và một lần mùa đào, sẽ thấy gần trọn câu chuyện của một vụ sâm ở Tà Đùng.
Câu hỏi thường gặp
Hoa sâm Bố Chính ở Tà Đùng nở vào tháng mấy?
Thường rộ trong nửa sau mùa mưa và kéo sang đầu mùa khô, nhưng không có tháng cố định cho mọi vườn. Thời điểm hoa phụ thuộc lúc trồng, giống và việc nhà vườn có tỉa hoa hay không. Hỏi trực tiếp nhà vườn và nhờ gửi ảnh luống gần nhất là cách chắc chắn nhất.
Một bông hoa sâm nở được bao lâu?
Mỗi bông thường nở vào buổi sáng và héo trong ngày, giống nhiều loài hoa họ Bông. Một luống vẫn đỏ trong nhiều tuần vì mỗi ngày có những bông mới nở nối tiếp. Muốn thấy hoa tươi nhất, nên tới vườn vào buổi sáng.
Có được hái hoa sâm mang về không?
Chỉ khi chủ vườn cho phép. Hoa có thể là nguồn hạt giống, hoặc nhà vườn đang hái phơi để dùng. Nếu muốn có hoa sâm khô, hỏi mua của nhà vườn sẽ đúng hơn là tự hái, và cũng biết được hoa đó được phơi, cất ra sao.
Ngày mưa có ngắm hoa sâm được không?
Ngày mưa nhiều bông nở không trọn hoặc dập cánh, đường đất trơn, đứng giữa luống lại dễ làm hại cây. Nếu đã đến mà gặp mưa, nên đứng ở hiên hay lối cỏ nhìn sang, chờ tạnh rồi mới đi, và nghe theo chỉ dẫn của nhà vườn.
Vì sao vườn sâm có hoa mà vườn bên cạnh lại không?
Thường vì mục đích trồng khác nhau. Vườn lấy củ hay tỉa hoa để cây dồn sức nuôi củ; vườn để giống, hái hoa hoặc đón khách thì giữ hoa. Cũng có thể do vườn mới trồng, cây chưa đến tuổi ra hoa, hoặc trồng dưới tán nên thiếu nắng.
Hoa sâm có mùi thơm không?
Hoa sâm không nổi tiếng vì hương; người đi ngắm chủ yếu thích màu đỏ của cánh và dáng hoa giống hoa dâm bụt thu nhỏ. Ong và bướm vẫn ghé nhiều vì mật và phấn. Người dị ứng phấn hoa nên chú ý khi đứng lâu giữa luống.