Đinh lăng trồng được tốt trên đất đỏ bazan quanh hồ Tà Đùng nếu đất thoát nước; cách hợp nhất cho nhà vườn là trồng làm hàng rào hoặc xen bờ lô để lấy lá thường xuyên, còn muốn bán rễ thì phải xác định giữ cây nhiều năm. Cây nhân giống bằng hom thân rất dễ, ít sâu bệnh, chịu được bóng bán phần, nên chiếm ít công và ít đất.
Đinh lăng (Polyscias fruticosa) là cây bụi thuộc họ Ngũ gia bì, cùng họ với nhân sâm. Dân gian quen gọi rễ đinh lăng là "sâm của người nghèo", nhưng đó là cách nói chứ không phải cây sâm. Lá non được dùng làm rau ăn kèm ở nhiều vùng; rễ, thân, lá được dùng trong các bài thuốc dân gian và trong một số sản phẩm có nguồn gốc dược liệu.
Bài này đi theo góc người trồng ở vùng hồ: đặt cây ở đâu, giâm hom thế nào, chăm ra sao, khi nào thu cái gì. Chuyện dùng làm thuốc, anh chị hỏi thầy thuốc.
Vì sao đinh lăng hợp với vườn quanh hồ
Đinh lăng có bộ rễ ăn sâu vừa phải, thân gỗ nhỏ, sống nhiều năm và không đòi đất quá màu. Trên đất đỏ bazan tơi, rễ phát triển tốt và dễ đào hơn so với đất sét nặng. Cây chịu được nắng nhưng cũng sống khoẻ ở chỗ bóng bán phần, nên đặt được dưới tán thưa của cà phê, bơ, mắc ca ở mép vườn.
Điểm yếu lớn nhất của đinh lăng là sợ úng. Rễ ngâm nước vài ngày trong mùa mưa là thối, lá vàng rụng từ dưới lên. Vì vậy trên đất dốc Tà Đùng, đinh lăng hợp ở bờ trên của lô, dọc đường lô, hàng rào, hơn là ở chân dốc hay chỗ trũng gần rãnh nước.
Một lý do nữa để trồng đinh lăng là nó ít tranh với cây chính. Cây cao một đến hai mét, tán gọn, có thể cắt tỉa thành hàng rào, vừa giữ ranh giới vừa chắn bớt gió cho lô sâm hoặc luống gừng bên trong. So với hàng rào bằng cây dâm bụt, đinh lăng còn có lợi là khác họ với sâm Bố Chính, không nuôi chung sâu hại của họ Bông.
Giâm hom và trồng: làm từng bước
Đinh lăng hầu như chỉ nhân bằng hom thân. Làm đúng mấy bước dưới thì tỷ lệ sống cao, cây lên đều.
- Chọn cây mẹ: cây khoẻ, không sâu bệnh, đã vài năm tuổi. Lấy những đoạn thân bánh tẻ, không quá non cũng không quá già, vỏ đã hoá nâu.
- Cắt hom: mỗi hom dài khoảng 15–20 cm, có vài mắt. Cắt vát ở đầu dưới, cắt bằng ở đầu trên, dùng dao sắc để không dập vỏ. Đánh dấu đầu trên đầu dưới để khỏi cắm ngược.
- Thời vụ: ở Tà Đùng, giâm và trồng vào đầu mùa mưa là tiện nhất, đất đủ ẩm, đỡ công tưới. Trồng mùa khô vẫn được nếu tưới đều.
- Giâm: cắm hom nghiêng vào luống ươm hoặc bầu đất trộn phân hoai, vùi khoảng hai phần ba hom, chừa một hai mắt trên mặt đất. Che bớt nắng gắt những tuần đầu.
- Đem trồng: khi hom đã ra rễ và vài lá, đem trồng ra chỗ cố định. Có nhà vườn cắm hom thẳng ra chỗ trồng để bỏ bước ươm; cách này tiết kiệm công nhưng tỷ lệ sống phụ thuộc thời tiết nhiều hơn.
- Khoảng cách: làm hàng rào thì trồng dày thành hàng; trồng lấy rễ thì thưa hơn để rễ có chỗ phát triển. Không có một con số đúng cho mọi vườn, nên hỏi người mua rễ họ cần cây cỡ nào.
Chăm đinh lăng qua mùa mưa và mùa khô
Đầu mùa mưa: làm sạch rãnh thoát quanh hàng đinh lăng, vun nhẹ gốc để nước không đọng. Bón một lượt phân hữu cơ hoai quanh gốc. Đất chua nhiều thì rải vôi từ trước mùa mưa vài tuần, không bón vôi cùng lúc với phân chuồng.
Giữa mùa mưa: để ý cây vàng lá từ gốc, lá rụng nhiều bất thường. Đó thường là dấu hiệu rễ bị úng hoặc nấm. Khơi rãnh, nhổ bỏ cây chết, không lấy hom từ cây đang bệnh.
Mùa khô: đinh lăng chịu hạn khá, nhưng cây nhỏ mới trồng vẫn cần tưới. Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, vỏ cà phê giữ ẩm và hạn chế cỏ dại. Cây đã vài năm tuổi thường chỉ cần tưới khi khô hạn kéo dài.
Cắt tỉa: hàng rào thì tỉa cho gọn và ra nhiều nhánh; cây để lấy rễ thì tỉa vừa phải, giữ thân chính khoẻ. Cành tỉa ra dùng làm hom giống hoặc lấy lá, không bỏ phí.
Sâu bệnh: đinh lăng ít sâu bệnh hơn nhiều cây khác. Có lúc gặp rệp, sâu ăn lá hay nấm gây đốm lá khi vườn quá rậm, ẩm. Cách phòng chính là giữ vườn thông thoáng, thoát nước tốt. Nếu phải dùng thuốc, chọn thuốc được phép, đọc kỹ nhãn và để đủ thời gian cách ly trước khi thu.
Thu lá hay thu rễ: hai cách làm khác nhau
Cùng một cây nhưng thu lá và thu rễ là hai mô hình rất khác về thời gian, công và người mua.
| Thu lá, cành non | Thu rễ | |
|---|---|---|
| Thời gian chờ | Vài tháng sau trồng đã cắt được | Thường nhiều năm, rễ càng lâu càng to |
| Cách thu | Cắt tỉa định kỳ, cây vẫn sống | Đào cả cây, phải trồng lại |
| Người mua | Quán ăn, chợ, người dùng làm rau, cơ sở sấy lá | Cơ sở thu mua dược liệu, chế biến |
| Công sơ chế | Rửa, bó, hoặc phơi sấy lá | Rửa, cắt, phơi sấy rễ, công nhiều hơn |
| Rủi ro | Đầu ra nhỏ, giá thấp | Vốn nằm trong đất lâu, có rủi ro thối rễ qua nhiều mùa mưa |
Nhiều hộ kết hợp: trồng hàng rào lấy lá đều đặn, đồng thời giữ một số cây ở chỗ đất cao, thoát nước tốt để vài năm sau lấy rễ. Cách này có tiền nhỏ đều và có phần tích lũy, không phải chờ mấy năm mới có thu.
Đào rễ và sơ chế ở nhà vườn
Khi đào rễ, chọn ngày khô trong mùa khô để đất bazan tơi, rễ ra nguyên vẹn. Đào rộng quanh gốc, không giật mạnh làm đứt các rễ nhánh, vì người mua thường để ý hình dạng và độ nguyên của rễ. Rễ đào xong rửa sạch đất, cắt bỏ phần thân, phân loại rễ to rễ nhỏ.
Tuỳ yêu cầu người mua, rễ có thể bán tươi hoặc thái lát phơi, sấy khô. Phơi sấy theo nguyên tắc chung của dược liệu: lát mỏng đều, phơi trên giàn cao không chạm đất, sấy ở nhiệt độ vừa phải, đảo đều, đóng túi khi đã khô hẳn. Ở Tà Đùng, nếu đào rễ cuối mùa khô thì phải tính trước chỗ sấy, vì mưa đầu mùa có thể tới bất chợt.
Thân và cành sau khi đào không vứt bỏ: phần còn tốt cắt làm hom trồng lại ngay, phần già có thể phơi khô nếu có người mua, còn lại băm làm phân ủ. Quy trình kiểm độ khô, đóng túi và cất kho tương tự như với sâm lát, đã có bài riêng trong danh mục thu hoạch và sơ chế của trang.
Một lưu ý về an toàn: đinh lăng là cây có tác dụng sinh học, dùng quá nhiều có thể gây khó chịu, nên khi bán lá hay rễ cho người dùng trực tiếp, không quảng cáo công dụng chữa bệnh và nhắc người mua hỏi thầy thuốc nếu dùng làm thuốc. Việc ghi nhãn, công bố sản phẩm khi làm hàng đóng gói thuộc danh mục chế biến của trang, có bài riêng.
Những hiểu lầm hay gặp về đinh lăng
Hiểu lầm thứ nhất là cây càng già thì rễ càng quý nên cứ để thật lâu. Đúng là rễ to dần theo năm, nhưng giữ cây quá lâu trên đất dốc cũng đồng nghĩa với việc nhiều mùa mưa có nguy cơ thối rễ, và tiền nằm trong đất. Quyết định thời điểm đào nên dựa vào người mua cần cỡ rễ nào, không dựa vào số năm cho có.
Hiểu lầm thứ hai là đinh lăng lá nhỏ, lá to, lá xẻ đều như nhau. Có nhiều cây cùng chi Polyscias được trồng làm cảnh với dáng lá khác nhau. Khi trồng để bán làm dược liệu, phải hỏi rõ người mua cần loài nào và lấy hom từ đúng cây đó; trộn lẫn sẽ bị trả lại hoặc ép giá.
Hiểu lầm thứ ba là cây dễ trồng nên không cần ghi chép. Ngược lại, vì rễ thu sau nhiều năm, ghi ngày trồng, nguồn hom, lượng phân và thuốc từng dùng là cách duy nhất để chứng minh tuổi cây và quá trình canh tác khi bán cho cơ sở chế biến.
Hiểu lầm thứ tư là cứ trồng đinh lăng là chắc bán được rễ. Thực tế rễ đinh lăng có nhiều vùng trồng trong nước cung cấp, người mua chọn hàng theo cỡ rễ, độ sạch và nguồn gốc. Vườn ở Tà Đùng muốn bán được giá hợp lý phải có lợi thế riêng: rễ sạch, trồng ít thuốc, có sổ ghi chép, giao được lượng đều. Không có những điều đó thì rễ chỉ bán được giá thấp theo mùa.
Đặt đinh lăng ở đâu trong một vườn ở Tà Đùng
Một vườn điển hình quanh hồ thường có cà phê hoặc sầu riêng là cây chính, đường lô chạy dọc theo dốc, rãnh thoát nước ở chân, và một khoảnh nhà ở, nhà kho. Trong khung đó, chỗ hợp với đinh lăng nhất là bờ trên của lô và hai bên đường lô: đất cao, nước không đọng, đi lại cắt tỉa thuận tiện. Hàng đinh lăng ở đây còn giữ đất bờ, giảm xói ở mép đường khi mưa lớn.
Chỗ thứ hai là quanh nhà, nhà kho, sân phơi. Cây làm hàng rào xanh, che bớt bụi và nắng chiều, lá non hái ngay khi cần. Nhưng nếu sân phơi dùng để phơi sâm, phơi dược liệu, thì giữ hàng đinh lăng cách xa đủ để lá rụng, bụi đất không bay vào khay phơi.
Chỗ không nên trồng là chân dốc, ven rãnh nước chính, khoảng đất trũng hay đọng nước sau mưa, và sát gốc cây chính đang cho thu hoạch. Ở chân dốc, mùa mưa nước dồn xuống ngâm rễ; sát gốc cà phê thì rễ hai cây tranh nhau, và khi đào rễ đinh lăng sẽ làm đứt rễ cà phê.
Khi đã định trồng để bán rễ, nên dành một khoảnh riêng, đánh dấu năm trồng của từng hàng, thay vì rải rác khắp vườn. Lúc đào sẽ biết chính xác hàng nào đủ tuổi, đào gọn một lần, trồng lại ngay bằng hom lấy từ chính những cây vừa đào. Cách xếp này cũng giúp ghi sổ canh tác rõ ràng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đinh lăng trồng bao lâu thì lấy rễ được?
Thường người ta chờ nhiều năm mới đào rễ, vì rễ to dần theo tuổi cây. Không có con số chung cho mọi vườn: tuỳ đất, cách chăm và người mua cần rễ cỡ nào. Trước khi trồng để bán rễ, nên hỏi trước cơ sở thu mua họ nhận rễ từ mấy năm tuổi trở lên.
Có trồng đinh lăng dưới tán cà phê được không?
Được ở chỗ bóng thưa, đất cao và thoát nước. Đinh lăng chịu bóng bán phần, nhưng dưới tán quá rậm cây vươn cao, ít lá, rễ nhỏ. Nên trồng ở mép lô, bờ đường hoặc giữa các hàng cà phê đã tỉa thưa, giữ khoảng cách với gốc cà phê.
Hom đinh lăng cắm xuống không ra rễ là vì sao?
Hay gặp nhất là hom quá non hoặc quá già, cắt dập vỏ, cắm ngược đầu, đất quá ướt làm thối gốc hom hoặc nắng gắt làm hom khô. Chọn thân bánh tẻ, cắt sắc, cắm đúng chiều, giữ đất ẩm vừa và che nắng những tuần đầu.
Đinh lăng có cần phun thuốc nhiều không?
Thường không. Đinh lăng ít sâu bệnh nếu vườn thông thoáng và thoát nước tốt. Khi trồng để bán làm dược liệu, càng hạn chế thuốc càng tốt vì sản phẩm có thể bị kiểm dư lượng. Nếu buộc phải dùng, chọn thuốc được phép và để đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn.
Trồng đinh lăng làm hàng rào quanh lô sâm có lợi gì?
Hàng đinh lăng giữ ranh giới, chắn bớt gió và người, vật đi tắt qua lô sâm. Vì khác họ với sâm Bố Chính, đinh lăng không nuôi chung sâu hại của họ Bông như hàng rào dâm bụt. Lá cắt tỉa còn bán hoặc dùng được.
Rễ đinh lăng bán tươi hay phơi khô thì tốt hơn?
Tuỳ người mua. Bán tươi đỡ công và đỡ rủi ro sấy hỏng, nhưng phải bán ngay. Phơi sấy khô giữ được lâu, chở xa được, nhưng tốn công và cần chỗ sấy tốt trong mùa mưa. Hỏi người mua cần dạng nào trước khi đào.