Trồng sâm trên đất rẫy nghỉ lâu năm hay đất mới vỡ thì thuận ở chỗ đất giàu mùn, tơi và ít mầm bệnh của cây trồng, nhưng phải dọn rất kỹ rễ cây, cỏ dại và côn trùng đất. Trồng trên đất vừa nhổ cà phê, hồ tiêu lâu năm thì thuận ở chỗ đất đã thuần, có đường, có nước, nhưng đất thường chua, chai, nghèo mùn và có thể còn mầm bệnh hại rễ trong đất; phải cải tạo và để đất nghỉ trước khi trồng.
Ở vùng hồ Tà Đùng, phần lớn người nghĩ tới sâm là người đang có vườn cà phê già cỗi, vườn tiêu từng bị chết, hoặc một mảnh rẫy bỏ hoang lâu năm. Bài này so sánh hai loại đất đó dưới góc nhìn cây sâm, chỉ ra từng rủi ro và việc chuẩn bị tương ứng. Một điều phải nói ngay từ đầu: "đất mới" ở đây là đất nông nghiệp bỏ hoang, rẫy nghỉ, không phải đất rừng. Phát rừng để trồng sâm là vi phạm pháp luật và đi ngược với chính giá trị của một vùng dược liệu sạch.
Hai loại đất, hai câu chuyện
Đất rẫy nghỉ là đất từng canh tác rồi bỏ một thời gian dài, cây bụi, cỏ tranh, lau lách mọc lại. Trong những năm nghỉ, lá cây rụng, rễ mục, đất được trả lại mùn, cấu trúc viên phục hồi, và những mầm bệnh gắn với cây trồng cũ giảm dần vì không còn cây chủ để sống. Đổi lại, đất đầy rễ cây bụi, thân ngầm của cỏ tranh, và là nơi trú của nhiều côn trùng đất.
Đất cà phê, tiêu lâu năm thì ngược lại. Đất đã được khai thác liên tục nhiều năm, thường bón nhiều phân hoá học, tưới nhiều, xe cộ đi lại. Độ chua tăng, mùn giảm, tầng đất dưới bị nén. Cây trồng cũ để lại trong đất cả bộ rễ lớn lẫn những sinh vật sống nhờ bộ rễ đó, trong đó có các loài gây hại. Nhưng đất này có sẵn hạ tầng: đường vào vườn, hệ thống tưới, bờ lô, và người trồng thì hiểu rất rõ mảnh đất của mình.
Không loại nào tốt hơn tuyệt đối, và ngay trong một lô cũng có thể có cả hai: phần vừa nhổ cà phê và phần bỏ hoang ở mép. Mỗi loại đặt ra một danh sách việc khác nhau, và khi biết trước danh sách đó, người trồng có thể ước lượng được công sức, thời gian chờ trước khi trồng, và rủi ro của vụ đầu.
Đất rẫy nghỉ, đất mới vỡ: thuận lợi và cái giá
Mùn và độ tơi. Lớp đất mặt sẫm màu, nhiều mùn, tơi xốp, đúng thứ củ sâm cần. Vụ đầu trên đất này thường cần ít phân hữu cơ bổ sung hơn.
Ít mầm bệnh gắn với cây trồng. Sau nhiều năm không trồng cây nông nghiệp, các mầm bệnh chuyên tấn công cây trồng giảm dần. Đây là lợi thế lớn với cây sợ bệnh hại củ như sâm.
Rễ cây bụi và thân ngầm cỏ tranh. Đây là cái giá lớn nhất. Rễ cây bụi cản củ, mục dần trong đất thành nơi trú của mối và nấm. Thân ngầm cỏ tranh, cỏ gấu đứt khúc khi cày sẽ mọc lại rất mạnh, cạnh tranh với cây sâm non suốt mùa mưa. Phải dọn rễ thủ công và làm cỏ nhiều lần.
Côn trùng đất. Đất bụi lâu năm thường có nhiều mối, sùng (ấu trùng bọ hung), dế. Những loài này có thể cắn rễ và củ non. Cày phơi ải trong mùa khô, nhặt sùng khi làm đất giúp giảm mật độ của chúng.
Độ chua vẫn còn. Đất bazan nghỉ lâu không có nghĩa là hết chua; tính chua là bản chất của đất đỏ vùng mưa nhiều. Vẫn cần phân tích và cải tạo như mọi lô khác, dù thường nhẹ tay hơn đất thâm canh.
Đất cà phê lâu năm: những gì còn lại sau khi nhổ cây
Đất chua hơn, mùn ít hơn. Nhiều năm bón phân đạm, đặc biệt dạng amoni, làm đất chua thêm. Lớp mùn mỏng dần, đất bạc màu. Phân tích đất thường cho thấy độ chua cao và chất hữu cơ thấp hơn đất rẫy nghỉ cùng vùng.
Tầng đất bị nén. Đi lại, tưới, phơi quả, xe chở phân nhiều năm làm tầng đất dưới bị nén, như đã nói ở bài làm đất. Phải cày sâu, phá lớp nén.
Rễ cà phê còn sót. Cà phê có rễ cọc ăn sâu và nhiều rễ ngang. Nhổ cây mà không bới hết rễ thì phần rễ còn lại mục dần, là nguồn thức ăn cho nấm và nơi trú của côn trùng. Nhặt sạch rễ là việc bắt buộc trước khi trồng sâm.
Tuyến trùng và nấm hại rễ. Vườn cà phê già cỗi, nhất là vườn từng có cây vàng lá, chết rải rác, có thể có mật độ tuyến trùng và nấm hại rễ cao trong đất. Sâm Bố Chính cùng chi với đậu bắp, một cây vốn được biết là dễ bị tuyến trùng nốt sưng, nên không nên chủ quan. Mức độ ảnh hưởng thực tế trên sâm chưa có số liệu riêng, nhưng thận trọng ở đây rẻ hơn nhiều so với mất vụ.
Tồn dư hoá chất. Vườn từng dùng nhiều thuốc trừ cỏ, trừ sâu có thể để lại tồn dư trong đất ở mức độ khác nhau tuỳ loại thuốc và thời gian. Với cây dược liệu, nếu định làm sản phẩm, nên phân tích đất ở nơi được công nhận trước khi đầu tư lớn.
Đất hồ tiêu cũ: cẩn trọng nhất
Hồ tiêu ở Tây Nguyên nhiều năm qua chịu những đợt chết hàng loạt mà người trồng quen gọi là bệnh chết nhanh và chết chậm. Theo các tài liệu bảo vệ thực vật, nguyên nhân thường được nhắc tới là các loài nấm và vi sinh vật hại rễ trong đất, kết hợp với tuyến trùng và điều kiện đất úng, nghèo dinh dưỡng. Nhiều vườn tiêu chết đã được nhổ bỏ và chuyển sang cây khác.
Mầm bệnh hại rễ có thể tồn tại trong đất một thời gian sau khi cây chủ đã bị nhổ. Không phải mầm bệnh của tiêu nào cũng tấn công sâm, và bên mình không có số liệu riêng về điều này. Nhưng các nhóm nấm hại rễ ưa ẩm thường có phổ ký chủ rộng, và củ sâm nhiều tinh bột rất nhạy với thối khi đất ẩm. Vì vậy, với lô tiêu từng chết hàng loạt, nguyên tắc an toàn là không trồng sâm ngay.
Hướng xử lý thường được khuyến nghị cho đất trồng lại sau bệnh là để đất nghỉ một thời gian, trồng xen một vài vụ cây khác ít chung bệnh, bổ sung nhiều hữu cơ và vi sinh vật có lợi, cải thiện thoát nước. Trước khi đưa sâm vào, nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và trồng thử ở một ô nhỏ. Nếu có lựa chọn khác, ưu tiên lô chưa từng có tiền sử bệnh rễ nặng.
So sánh nhanh hai loại đất cho vụ sâm đầu tiên
Bảng dưới đặt hai loại đất cạnh nhau theo các tiêu chí quan trọng với cây sâm. Đánh giá là tương đối, mỗi lô cụ thể có thể khác.
| Tiêu chí | Đất rẫy nghỉ, đất mới vỡ | Đất cà phê, tiêu lâu năm |
|---|---|---|
| Mùn, độ tơi | Tốt | Thường kém, cần bổ sung nhiều |
| Độ chua | Chua theo bản chất đất đỏ | Thường chua hơn do thâm canh |
| Mầm bệnh hại rễ | Thường ít | Có thể nhiều, nhất là vườn từng chết cây |
| Rễ cũ, cỏ dại | Rễ bụi và cỏ tranh rất nhiều | Rễ cà phê, tiêu còn sót |
| Côn trùng đất | Nhiều mối, sùng | Tuỳ vườn |
| Hạ tầng (đường, nước) | Thường thiếu | Thường có sẵn |
| Thời gian chuẩn bị | Dọn rễ, cỏ tốn công nhưng có thể trồng sớm | Nên cải tạo và để nghỉ trước khi trồng |
| Rủi ro vụ đầu | Cỏ dại cạnh tranh, côn trùng cắn củ | Thối củ do bệnh đất, củ nhỏ do đất chai |
Có thể thấy đất rẫy nghỉ đòi hỏi nhiều công tay chân hơn, còn đất cà phê, tiêu cũ đòi hỏi nhiều thời gian và vật tư cải tạo hơn. Cả hai đều cần phân tích đất, làm đất kỹ và làm luống, rãnh thoát nước như mọi lô khác.
Việc cần làm cho từng loại đất trước khi trồng
Trình tự gợi ý, áp dụng sau khi đã kiểm tra lô theo danh sách chọn lô:
- Với đất rẫy nghỉ: phát dọn cây bụi trong mùa khô, không đốt bừa bãi giữa nắng gió; bới và gom rễ, thân ngầm cỏ tranh ra khỏi lô.
- Cày ải, phơi đất qua nhiều nắng, nhặt sùng, dế khi làm đất; cày lại lần hai để kéo thêm thân ngầm cỏ lên mặt.
- Lấy mẫu phân tích, bón vôi theo kết quả, lên luống, đào rãnh; chuẩn bị kế hoạch làm cỏ dày trong những tháng đầu mùa mưa.
- Với đất cà phê, tiêu cũ: nhổ bỏ cây, bới sạch rễ to và rễ ngang, đem ra khỏi lô; không băm rễ vùi lại tại chỗ.
- Lấy mẫu phân tích đất, nếu có tiền sử bệnh rễ thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về việc phân tích tuyến trùng, nấm hại.
- Bón vôi, bổ sung nhiều hữu cơ hoai, trồng một hoặc vài vụ cây phân xanh, cây họ đậu để cải tạo và cắt vòng đời mầm bệnh.
- Cày sâu phá lớp nén, làm lại hệ thống rãnh, rồi mới trồng sâm, bắt đầu bằng một ô thử.
Thời gian để đất cà phê, tiêu cũ nghỉ trước khi trồng sâm không có con số chuẩn; nó phụ thuộc vào mức độ bệnh, kết quả phân tích và cách cải tạo. Sổ ghi vườn và vụ thử nhỏ sẽ cho câu trả lời đúng nhất.
Một lời nhắc về rừng
Vùng hồ Tà Đùng nằm cạnh Vườn quốc gia Tà Đùng và các khu rừng phòng hộ đầu nguồn. Ở những vùng có cây dược liệu giá trị, đôi khi xuất hiện suy nghĩ phát rừng để có đất mới, sạch bệnh cho cây thuốc. Đây là việc vi phạm pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng, có thể bị xử lý nghiêm, và gây hại trực tiếp cho nguồn nước, đất đai của cả vùng.
Ngoài vấn đề pháp lý, một sản phẩm dược liệu được biết đến là trồng trên đất lấn rừng sẽ khó đứng được trên thị trường, nhất là khi người mua ngày càng hỏi về nguồn gốc. Giá trị lâu dài của sâm Tà Đùng nằm ở hình ảnh một vùng trồng sạch, có trách nhiệm, bên cạnh rừng và hồ được giữ gìn. Đất nông nghiệp sẵn có quanh hồ, được cải tạo đúng cách, là đủ cho người muốn trồng sâm nghiêm túc, và cũng là thứ dễ chứng minh nhất khi làm hồ sơ truy xuất nguồn gốc.
Câu hỏi thường gặp
Đất cà phê vừa nhổ có trồng sâm ngay được không?
Về nguyên tắc vẫn trồng được nếu đất không có tiền sử bệnh rễ nặng, nhưng nên dọn sạch rễ, phân tích đất, bón vôi và hữu cơ trước. Nếu vườn cà phê cũ có hiện tượng vàng lá, chết rải rác, nên để đất nghỉ và cải tạo một thời gian, trồng thử ô nhỏ trước khi trồng rộng.
Có nên đốt rễ cây và cỏ khi dọn đất mới không?
Đốt làm mất một lượng hữu cơ và có nguy cơ cháy lan, nhất là giữa mùa khô nhiều gió và gần rừng. Nếu cần xử lý rễ bệnh, nên gom ra xa lô, theo hướng dẫn của địa phương về đốt đồng. Cỏ và cành lá không bệnh nên băm nhỏ ủ làm phân thay vì đốt.
Làm sao biết đất có tuyến trùng không?
Mắt thường khó thấy tuyến trùng vì chúng rất nhỏ. Dấu hiệu gián tiếp là rễ cây trồng cũ có nốt sưng, rễ thối đen, cây vàng lá còi cọc không rõ lý do. Cách chắc chắn là gửi mẫu đất và rễ cho phòng thử nghiệm bảo vệ thực vật để phân tích.
Trồng sâm có giúp cải tạo đất cà phê cũ không?
Không nên trông đợi điều đó. Sâm là cây lấy củ, đào củ làm xáo trộn đất và lấy đi một lượng dinh dưỡng. Muốn cải tạo đất cà phê cũ, cây phân xanh và cây họ đậu hợp hơn; sâm nên được trồng sau khi đất đã được cải tạo.
Đất tiêu chết có xử lý bằng vôi là trồng được ngay không?
Vôi giúp giảm chua và cải thiện môi trường đất, nhưng không đủ để loại hết mầm bệnh hại rễ. Với đất tiêu từng chết hàng loạt, nên kết hợp nhiều biện pháp: để đất nghỉ, luân canh cây khác, bổ sung hữu cơ, vi sinh có lợi, cải thiện thoát nước, và hỏi ý kiến cán bộ bảo vệ thực vật trước khi trồng sâm.
Đất rẫy nghỉ bao lâu thì được coi là đất tốt cho sâm?
Không có mốc chính xác. Đất nghỉ càng lâu, thảm thực vật càng dày thì mùn và cấu trúc đất phục hồi càng tốt, mầm bệnh cây trồng cũ càng giảm. Nhưng đất nghỉ lâu cũng nhiều rễ cây bụi và cỏ tranh hơn. Đánh giá thực tế bằng cách đào hố và phân tích đất vẫn cần thiết.