Ngoài củ, vườn sâm Bố Chính cho thêm vài thứ dùng được: hoa đỏ (dân gian có nơi hái phơi khô để pha nước), quả già để lấy hạt giống, lá non một số nhà nấu canh như rau, và thân, lá già, vỏ cạo, củ hỏng để ủ làm phân. Hoa phải hái vào buổi sáng khi vừa nở và làm khô ngay trong ngày; hạt chỉ lấy từ cây khoẻ đã đánh dấu; phần cây bệnh thì không tận dụng mà đưa ra khỏi vườn.
Nhiều nhà vườn mới chỉ nhìn vào củ, bỏ phí phần còn lại hoặc xử lý chúng sai cách: hoa để tàn trên cây, thân lá bệnh vùi lại luống, vụn lát trộn vào túi bán. Biết thu hái và tận dụng đúng giúp vườn sạch hơn, vụ sau ít bệnh hơn, có thêm một ít nguồn thu nhỏ, và có hạt giống chủ động. Bài này nói từng phần một, ở quy mô nhà vườn quanh hồ Tà Đùng. Về cấu tạo hoa và chuyện hoa sâm trong đời sống ở vùng gốc Quảng Bình, anh chị đọc thêm ở bochinh.com; cách pha, cách dùng tại nhà thuộc phía người dùng, bài này không bàn.
Hoa sâm: đặc điểm cần biết trước khi hái
Hoa sâm Bố Chính màu đỏ, năm cánh, hình dáng giống hoa dâm bụt nhỏ, mọc ở nách lá. Như nhiều cây trong chi Abelmoschus, mỗi bông thường chỉ nở trong khoảng một ngày: hé vào buổi sáng, nở rộ khi nắng lên, rồi khép lại, héo vào chiều. Bông đã khép không nở lại. Vì vậy, muốn hái hoa đẹp phải hái đúng buổi sáng, khi bông vừa nở hết.
Trên một cây, hoa không nở cùng lúc mà nở rải rác nhiều ngày, nhiều tuần. Thời gian và độ rộ của mùa hoa tuỳ thời vụ trồng, giống, thời tiết và chăm sóc, nên bên mình không nêu tháng cụ thể cho vùng hồ; anh chị nên theo dõi vườn mình và ghi lại vào sổ. Điều chắc chắn là hái hoa là việc phải làm hằng ngày trong mùa hoa, không dồn được.
Có một đánh đổi cần biết: hoa được thụ phấn sẽ thành quả, quả lấy hạt; hoa hái đi thì không còn quả. Một số người trồng còn ngắt bớt hoa với ý để cây dồn sức xuống củ; mức độ hiệu quả với sâm Bố Chính chưa thấy tài liệu đo đạc rõ, và đó là chuyện kỹ thuật chăm cây, anh chị xem thêm ở danh mục kỹ thuật trồng và chăm của trang. Ở đây chỉ nhắc: luống để lấy hạt giống thì không hái hoa.
Hái và làm khô hoa trong ngày
Hoa sâm có cánh mỏng, nhiều nhầy, héo và thâm rất nhanh. Quy trình phải gọn trong một buổi:
- Hái vào buổi sáng, sau khi sương trên cánh đã ráo bớt và bông đã nở hết. Không hái bông đã khép hoặc bông dính nước mưa.
- Ngắt nhẹ ở cuống, không giật cành. Đựng trong rổ thưa hoặc khay, không nhồi trong túi ni lông vì hoa sẽ nhũn.
- Nhặt bỏ bông dập, bông có sâu, kiến, bông dính đất. Nếu cần làm sạch, chỉ phun sương nhẹ hoặc rũ, không ngâm nước.
- Trải hoa một lớp mỏng trên khay lưới sạch, trong nhà phơi mái che hoặc chỗ nắng nhẹ, thoáng gió. Nắng gắt trực tiếp có thể làm cánh cháy, đổi màu.
- Nếu có máy sấy, sấy ở nhiệt thấp như với lát củ, đảo khay nhẹ tay. Hoa khô nhanh hơn lát củ nhiều, phải canh để không quá khô vụn.
- Hoa khô đạt khi cánh giòn, bóp nhẹ thì vỡ, màu đỏ sẫm đều, không có đốm thâm đen. Để nguội rồi đóng túi kín, cất như lát củ.
Hoa hái vào ngày mưa hoặc để tới chiều mới phơi thường bị thâm, có mùi chua. Không có máy sấy thì những ngày mưa dầm nên tạm ngưng hái để lấy hoa khô, chỉ hái để dọn vườn.
Quả và hạt: chủ động nguồn giống
Chọn cây mẹ từ trước. Đánh dấu những khóm khoẻ, ít sâu bệnh, củ đào thử đều và chắc, từ giữa mùa sinh trưởng. Không hái hoa ở những khóm này để chúng đậu quả. Việc chọn cây mẹ kỹ hơn thuộc về chuyện giống, anh chị xem danh mục giống và nhân giống của trang.
Thu quả khi đã già. Quả sâm có lông, khi già vỏ chuyển màu khô, bắt đầu nứt. Thu quả già trước khi nứt bung để hạt không rơi vãi. Hái vào ngày khô, đựng trong túi giấy hoặc rổ.
Phơi và tách hạt. Phơi quả trong bóng râm hoặc nắng nhẹ cho khô hẳn, rồi tách hạt. Lông trên vỏ quả có thể gây ngứa da, nên đeo găng khi tách. Loại bỏ hạt lép, hạt non, hạt có lỗ sâu.
Cất hạt cho đúng. Hạt khô cho vào túi giấy hoặc lọ kín có gói hút ẩm, ghi ngày thu và lô cây mẹ, để nơi khô mát. Hạt mới của mùa trước thường mọc tốt hơn hạt để lâu năm; không nên giữ hạt quá nhiều mùa.
Lá và thân: từ rau trong bữa cơm tới phân ủ
Lá non của cây sâm Bố Chính nhớt như lá đậu bắp, cây cùng họ Bông, và ở một số vùng trồng được hái nấu canh trong bữa cơm gia đình. Đây là thói quen địa phương, không phải sản phẩm hàng hoá phổ biến, và tài liệu dược liệu chủ yếu viết về củ. Nếu nhà vườn hái lá non dùng trong nhà, chỉ hái từ cây không phun thuốc bảo vệ thực vật trong thời gian gần, và không hái nhiều tới mức cây thiếu lá nuôi củ.
Thân lá còn lại khi đào củ là khối phụ phẩm lớn nhất của vườn sâm. Thân lá khoẻ, không bệnh, có thể băm nhỏ rồi ủ cùng phân chuồng, vỏ cà phê, rơm rạ thành phân hữu cơ, dùng lại cho vườn cây khác hoặc cho vụ sâm sau sau khi đã hoai mục hoàn toàn. Ủ đúng cách là ủ thành đống có độ ẩm vừa phải, đảo định kỳ, che mưa, để nhiệt trong đống lên cao giúp diệt bớt mầm bệnh và hạt cỏ.
Đống ủ nên đặt xa vườn sâm, xa giếng nước và ở chỗ không bị nước mưa chảy tràn qua rồi dồn xuống luống. Phân ủ chỉ đem bón khi đã hoai mục hẳn: tơi, màu nâu sẫm, không còn mùi hôi, không còn nhận ra thân lá ban đầu.
Thân lá cũng có thể rải làm lớp phủ đất trên luống vừa đào để chống xói trong lúc chờ vụ mới, như đã nói ở bài về mùa đào. Điều kiện bắt buộc là thân lá đó lấy từ cây khoẻ. Một lô có cây thối củ, nấm bệnh thì toàn bộ thân lá của cây bệnh phải gom riêng, đưa ra khỏi vườn, không ủ chung với phân sẽ bón cho sâm, không vùi lại luống.
Phụ phẩm của khâu sơ chế: dùng gì, bỏ gì
Khu sơ chế mỗi ngày đào đều sinh ra phụ phẩm. Bảng dưới gợi ý cách xử lý từng loại ở quy mô nhà vườn.
| Phụ phẩm | Có thể dùng | Không nên | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Vỏ cạo, rễ con | Ủ phân cho cây trồng khác | Trộn vào lát bán, phơi làm hàng | Mang nhiều đất và vi sinh |
| Vụn lát sạch, lát nhỏ | Đóng riêng, bán cho cơ sở làm bột, trà nếu đạt chất lượng | Trộn lẫn vào túi lát nguyên | Phải sạch, khô đạt như lát |
| Lát lỗi (cháy, thâm nhẹ) | Dùng trong nhà nếu không mốc, hoặc ủ phân | Bán như hàng loại một | Ghi rõ là hàng loại khác nếu bán |
| Lát có mốc | Không dùng | Rửa rồi phơi lại để bán | Bỏ hẳn, xử lý xa kho |
| Củ bệnh, củ thối | Không dùng | Ủ chung phân bón cho sâm | Đưa ra khỏi vườn, xa nguồn nước |
| Nước rửa củ | Cho chảy ra rãnh, tưới cây không phải sâm | Đổ vào nguồn nước sinh hoạt, ao cá | Mang đất, nhầy, vi sinh |
Nguyên tắc chung: cái gì sạch và khoẻ thì quay về đất qua đống ủ, cái gì bệnh thì đưa ra khỏi vườn, và không có phụ phẩm nào được lẫn vào túi hàng bán ra như lát nguyên.
Lịch thu hái và tận dụng theo mùa ở vùng hồ
Mỗi phần của vườn sâm có lúc thu hái riêng. Bảng dưới gom theo nhịp mùa mưa – mùa khô thường gặp quanh hồ Tà Đùng; thời điểm cụ thể xê dịch theo ngày trồng và thời tiết từng năm.
| Giai đoạn | Phần thu hái, tận dụng | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Giữa mùa mưa | Lá non (nếu dùng trong nhà), bắt đầu có hoa | Hái lá vừa phải, không hái cây vừa phun thuốc |
| Mùa hoa | Hoa nở mỗi sáng | Hái và làm khô trong ngày; chừa hoa ở luống lấy giống |
| Cuối mùa hoa | Quả già trên cây mẹ | Thu quả trước khi nứt, phơi, tách và cất hạt |
| Mùa đào (mùa khô) | Thân lá, vỏ cạo, rễ con, vụn lát, củ lỗi | Phân loại phụ phẩm hằng ngày, ủ phần sạch, loại phần bệnh |
| Sau mùa đào | Đống ủ, lớp phủ luống | Đảo đống ủ, che mưa; phủ đất trống trước mưa đầu mùa |
Nhìn cả năm như vậy, vườn sâm không chỉ bận vào mùa đào. Mùa mưa có việc hái hoa, thu hạt; mùa khô có củ và phụ phẩm. Xếp việc theo lịch giúp nhà vườn không bỏ phí phần nào và không để phần bệnh lẫn vào phần sạch.
Ghi lại khối lượng hoa khô, hạt, phân ủ thu được mỗi vụ cùng công bỏ ra. Sau một hai năm, anh chị sẽ biết phần nào đáng làm thành hàng, phần nào chỉ nên dùng trong nhà hoặc trả về đất.
Có nên làm hàng từ hoa và phụ phẩm không
Hoa sâm khô và vụn lát có thể thành nguồn thu nhỏ, nhưng nhà vườn nên cân nhắc thực tế. Hoa khô nhẹ, cần rất nhiều bông mới được một ký, và việc hái phải làm mỗi sáng trong suốt mùa hoa; người mua hoa khô cũng không nhiều như người mua lát củ. Với vườn nhỏ, hoa khô thường hợp để dùng trong nhà, biếu người quen, hoặc bán cùng lát củ cho khách quen, hơn là làm hàng hoá chính.
Khi đã bán, dù là hoa khô hay vụn lát, sản phẩm phải đạt các yêu cầu như mọi thực phẩm, dược liệu khô: sạch, khô, không mốc, có bao bì và nhãn đúng quy định. Không quảng cáo hoa sâm hay lá sâm chữa bệnh gì, không ghi công dụng lên túi; chỉ nói đúng đây là hoa sâm Bố Chính phơi khô, trồng ở vùng hồ Tà Đùng, hái ngày nào. Chuyện làm sản phẩm, nhãn hàng, tự công bố, anh chị đọc thêm ở danh mục chế biến và làm sản phẩm của trang.
Người mua nên được dặn rằng dân gian có nơi dùng hoa sâm pha nước uống, nhưng nếu có bệnh nền, đang mang thai hay đang dùng thuốc thì nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc trước khi dùng thường xuyên. Câu dặn đó vừa đúng, vừa giữ uy tín lâu dài cho người trồng.
Câu hỏi thường gặp
Hoa sâm Bố Chính nở vào mùa nào ở Tà Đùng?
Thời gian ra hoa phụ thuộc thời vụ trồng, giống, thời tiết và chăm sóc, nên mỗi vườn một khác. Hoa nở rải rác nhiều tuần, mỗi bông chỉ nở khoảng một ngày. Cách chắc nhất là theo dõi vườn mình và ghi lại ngày bắt đầu, ngày rộ và ngày tàn của mùa hoa.
Hái hoa có làm củ nhỏ đi không?
Hái hoa không làm hại củ; có người còn ngắt bớt hoa với ý để cây dồn sức nuôi củ, nhưng hiệu quả với sâm Bố Chính chưa thấy tài liệu đo rõ. Điều chắc chắn là hoa đã hái thì không thành quả, nên luống để lấy hạt giống thì phải để hoa lại.
Hoa sâm phơi bị thâm đen là do đâu?
Thường do hái khi hoa đã khép hoặc ướt nước, để chờ lâu mới phơi, phơi chồng lớp dày, hoặc gặp trời âm u kéo dài. Hái buổi sáng khi hoa vừa nở hết, trải mỏng và làm khô ngay trong ngày, có máy sấy nhiệt thấp là chắc nhất.
Thân lá sâm có dùng làm thức ăn chăn nuôi được không?
Một số nhà cho gia súc ăn thân lá cây khoẻ, nhưng chưa thấy tài liệu khuyến cáo riêng cho sâm Bố Chính. Nếu muốn thử, chỉ dùng thân lá từ cây không phun thuốc gần đây, cho ăn lượng nhỏ và hỏi cán bộ thú y hoặc khuyến nông. Cách an toàn hơn là ủ làm phân.
Vụn lát sâm có bán được không?
Bán được nếu vụn sạch, khô đạt, không lẫn vỏ, đất, lát mốc, và đóng riêng, ghi rõ là vụn hoặc hàng loại khác. Một số cơ sở làm bột, trà túi lọc mua loại này. Không trộn vụn vào túi lát nguyên, vì người mua nhận ra và mất lòng tin vào cả lô.