Vườn sâm ở vùng hồ Tà Đùng thường gặp sáu rủi ro lớn: thối củ trong mùa mưa, giá xuống lúc bán, cả vùng trồng ồ ạt cùng một năm, lệ thuộc một người mua duy nhất, trời âm u đúng mùa phơi, và giống lẫn hoặc kém. Không loại bỏ được rủi ro nào hoàn toàn, nhưng có thể chia nhỏ để không rủi ro nào lấy đi cả vụ cùng lúc.
Điểm khác biệt của sâm so với cây lâu năm là rủi ro dồn vào một lần thu sau khoảng một năm. Cà phê gặp một năm xấu thì vẫn còn cây cho năm sau; một lô sâm thối củ thì gần như mất trắng phần đã chi cho lô đó. Bài này xếp các rủi ro theo khả năng xảy ra và mức thiệt hại, rồi đi vào cách chia nhỏ từng loại: chia lô, chia thời vụ, chia kênh bán, giữ dự phòng. Phần kỹ thuật phòng thối củ, sâu bệnh đã có bài riêng trong danh mục kỹ thuật; ở đây chỉ nhìn từ góc tiền bạc và quyết định.
Bản đồ rủi ro: khả năng và thiệt hại
Đánh giá dưới đây là định tính, dựa trên đặc điểm vùng hồ và đặc điểm thị trường sâm Bố Chính. Mỗi vườn nên tự chấm lại theo hoàn cảnh của mình.
| Rủi ro | Khả năng gặp | Thiệt hại nếu gặp | Ai kiểm soát được |
|---|---|---|---|
| Thối củ mùa mưa | Cao ở chỗ thoát nước kém | Mất cả phần lô bị úng | Chủ yếu nhà vườn |
| Giá xuống lúc bán | Trung bình đến cao | Lãi mỏng hoặc lỗ cả vụ | Gần như không ai |
| Trồng ồ ạt cả vùng | Cao sau một năm giá tốt | Giá sụt kéo dài vài vụ | Cộng đồng, hợp tác xã |
| Lệ thuộc một người mua | Cao với vườn mới | Bị ép giá, ép loại, chậm trả | Nhà vườn, qua cách bán |
| Trời xấu mùa phơi | Trung bình | Lát mốc, thâm, phải bán rẻ | Nhà vườn, nếu có sấy |
| Giống lẫn, giống kém | Trung bình | Năng suất thấp, củ không đồng đều | Nhà vườn, qua chọn nguồn |
Hai rủi ro nằm ở góc nguy hiểm nhất là thối củ và giá xuống: khả năng không thấp và thiệt hại lớn. Thối củ thì nhà vườn kiểm soát được phần lớn bằng chọn đất và làm luống. Giá xuống thì không ai kiểm soát, chỉ có thể giảm mức ảnh hưởng. Vì vậy cách ứng xử với hai rủi ro này khác hẳn nhau.
Thối củ: rủi ro phòng được thì đừng để thành rủi ro mất trắng
Trên đất đỏ bazan, mùa mưa vùng hồ kéo dài nhiều tháng. Củ sâm nằm trong đất ẩm ấm lâu ngày, chỗ nào nước đọng là chỗ đó dễ thối. Về mặt kinh tế, điều đáng sợ của thối củ không chỉ là mất củ, mà là mất cả phần chi phí đã bỏ vào lô đó trong nhiều tháng: giống, phân, công làm cỏ, tưới mùa khô. Tất cả nằm dưới đất và biến mất cùng củ.
Vì thối củ phần lớn đến từ nước, quyết định quan trọng nhất là quyết định không trồng ở đâu. Một vườn rộng nhưng chỉ có một phần cao ráo thì chỉ nên trồng sâm ở phần đó, dù diện tích nhỏ hơn mong muốn. Khi tính tiền, chỗ đất xấu đưa vào trồng sâm không làm tăng sản lượng kỳ vọng mà làm tăng phương sai, tức là làm kết quả vụ khó đoán hơn.
Cách chia nhỏ rủi ro thối củ: không trồng một lô liền khối lớn, mà chia thành nhiều lô ở các vị trí khác nhau; đào thử định kỳ ở lô có nguy cơ cao, thấy dấu hiệu thì ưu tiên đào sớm; và không để củ qua thêm một mùa mưa chỉ vì muốn củ to hơn. Kỹ thuật làm luống cao, rãnh thoát, nhổ cây bệnh, anh chị xem trong danh mục kỹ thuật trồng chăm của trang.
Giá xuống và trồng ồ ạt: hai mặt của cùng một vấn đề
Vì sao giá sâm dễ biến động. Thị trường sâm Bố Chính hẹp, số người mua ít, giá không niêm yết công khai. Một vụ ngắn khoảng một năm khiến lượng hàng có thể tăng rất nhanh khi nhiều người cùng trồng. Cầu thì không tăng theo kịp. Kết quả là giá dễ lên mạnh rồi xuống mạnh.
Dấu hiệu cả vùng đang trồng nhiều. Người bán giống xuất hiện nhiều, giá giống tăng, câu chuyện lãi lớn được kể khắp nơi, đất trống ven hồ đột nhiên được làm luống. Khi thấy những dấu hiệu này, khả năng giá xuống ở vụ sau tăng lên.
Cách giảm thiệt hại khi giá xuống. Giữ diện tích sâm ở mức mà giá thấp vẫn không làm gia đình khó khăn; bán rải thành nhiều đợt thay vì bán hết một lần; giữ được lát khô trong kho tốt để không phải bán đúng lúc giá thấp nhất; có cây chính khác làm nền thu nhập.
Điều không nên làm. Tăng gấp đôi diện tích sau một năm giá tốt, vay thêm để trồng, hoặc bỏ hẳn cây chính để chuyển hết sang sâm. Đây là những quyết định biến một năm giá xuống thành một khoản nợ lớn.
Lệ thuộc một người mua: rủi ro ít được nói tới
Với nhà vườn mới, người mua đầu tiên thường là thương lái hoặc cơ sở đã giới thiệu giống, hoặc người quen. Bán cho một người thì gọn, nhưng khi chỉ có một cửa, người mua đó quyết định gần như mọi thứ: giá, cách phân loại, thời điểm lấy hàng, thời hạn trả tiền. Năm họ mua ít, đổi tiêu chuẩn, hoặc chậm trả, nhà vườn không có lựa chọn khác.
Không cần coi người mua là đối thủ. Nhiều thương lái làm ăn lâu dài, giữ chữ tín, và là kênh cần thiết cho nhà vườn nhỏ. Vấn đề chỉ là cấu trúc: một nguồn mua duy nhất thì mọi biến động phía họ đều dồn sang phía mình. Chia nhỏ rủi ro này nghĩa là có ít nhất hai ba người mua biết hàng của mình, kể cả khi phần lớn vẫn bán cho một người quen.
Cách làm thực tế: mỗi vụ gửi mẫu cho thêm một người mua mới; tham gia nhóm nhà vườn hoặc hợp tác xã để bán chung số lượng lớn hơn; bán một phần nhỏ trực tiếp cho người dùng, không phải để thay thế thương lái mà để biết giá bán lẻ và giữ một kênh dự phòng. Ghi rõ trong sổ ai mua, mua bao nhiêu, trả đúng hạn hay không. Sau vài vụ, anh chị biết ai là người mua tin được, ai không.
Trời xấu mùa phơi và giống kém: hai rủi ro chặn được từ trước
Hai rủi ro này ít khi làm mất trắng, nhưng hạ giá trị cả vụ một cách lặng lẽ. Cách chặn:
- Có phương án sấy trước mùa đào. Một nhà phơi mái che có vách lưới, hoặc một lò sấy nhỏ, hoặc thoả thuận sấy thuê ở cơ sở gần, giúp không phải phụ thuộc hoàn toàn vào nắng.
- Không đào quá sức sơ chế. Đào nhiều mà không phơi kịp, gặp vài ngày âm u là cả mẻ hỏng. Lịch đào phải theo sức của giàn phơi, lò sấy.
- Theo dõi dự báo thời tiết nhiều ngày trước khi gọi người đào, không chỉ nhìn trời buổi sáng.
- Mua giống ở nguồn rõ ràng, hỏi nguồn gốc cây mẹ, trồng thử ít trước khi mua nhiều.
- Tự để giống từ cây mẹ tốt của chính vườn sau vài vụ, để giảm phụ thuộc người bán giống.
- Ghi nguồn giống của từng lô để khi năng suất kém biết lỗi nằm ở đâu.
Tiền dự phòng: bao nhiêu là đủ và để ở đâu
Mọi cách chia nhỏ rủi ro ở trên đều cần một điều kiện chung: gia đình có một khoản tiền không đụng tới trong suốt vụ. Không có khoản này, nhà vườn mất quyền chọn. Đến hạn trả nợ vật tư thì phải bán, dù giá đang thấp. Gặp tuần mưa giữa mùa đào thì không có tiền thuê sấy, đành để lát thâm. Lô bị thối một góc thì không có tiền trồng lại vụ sau.
Bao nhiêu là đủ thì tuỳ từng nhà, nhưng có một cách nghĩ đơn giản: khoản dự phòng nên đủ trả hết các khoản nợ vật tư của vụ sâm và chi tiêu sinh hoạt của gia đình trong vài tháng, kể cả khi vụ sâm không bán được đồng nào. Nếu chưa gom được khoản đó, đó là tín hiệu nên thu nhỏ diện tích sâm cho tới khi gom được.
Tiền dự phòng không nên nằm trong vật tư, trong đất, hay trong hàng hoá chờ giá. Nó cần ở dạng rút ra được ngay, như tiền gửi ở ngân hàng hay quỹ tín dụng chính thức. Cũng không nên cho vay lại khoản này với lãi cao, vì đúng lúc cần, người vay có thể chưa trả được.
Một thói quen tốt là sau mỗi vụ có lãi, trích một phần bỏ vào dự phòng trước khi nghĩ tới mở rộng. Vụ tốt là lúc dễ gom tiền nhất, cũng là lúc dễ tiêu nhiều nhất vì cảm giác lạc quan. Dự phòng gom từ vụ tốt chính là thứ giúp đi qua vụ xấu.
Rủi ro khi đưa hàng ra thị trường: nhãn, lời quảng cáo và người mua cuối
Nhà vườn bán lát khô cho thương lái thì ít đụng tới chuyện nhãn mác. Nhưng khi tự đóng gói bán lẻ, bán trên mạng, hay làm sản phẩm như trà, bột, rủi ro pháp lý xuất hiện. Sản phẩm thực phẩm phải đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm và ghi nhãn; lời giới thiệu không được nói công dụng chữa bệnh như thuốc. Một bài đăng hứa hẹn chữa khỏi bệnh này bệnh kia có thể khiến người bán bị xử phạt và làm mất lòng tin của người mua với cả vùng.
Rủi ro thứ hai là uy tín chung. Khi hàng kém, hàng nhầm loại, hay hàng mốc mang tên sâm Tà Đùng xuất hiện trên thị trường, người mua không phân biệt được vườn này với vườn kia. Một vài người làm ẩu có thể kéo giá của cả vùng xuống. Đây là lý do nhiều vùng trồng đặc sản tổ chức thành hợp tác xã, có quy trình chung, kiểm soát chất lượng chung.
Cách giảm rủi ro ở phần này: bán đúng những gì mình chứng minh được, mô tả sản phẩm bằng thông tin trồng ở đâu, đào khi nào, sơ chế thế nào, thay vì công dụng; tìm hiểu quy định ghi nhãn, công bố sản phẩm trước khi bán lẻ, chi tiết có trong danh mục chế biến và làm sản phẩm của trang; và dặn người dùng hỏi thầy thuốc khi muốn dùng sâm vì lý do sức khoẻ.
Lập kế hoạch rủi ro cho một vụ trong một buổi tối
Không cần phức tạp. Một tờ giấy, một buổi tối trước khi xuống giống, cả nhà cùng ngồi trả lời:
- Nếu lô này thối mất một nửa, nhà mình mất bao nhiêu tiền và có chịu được không?
- Nếu giá lát khô chỉ bằng khoảng hai phần ba mức đang nghe nói, vụ này còn lãi tiền mặt không?
- Người mua chính của mình là ai? Nếu họ không mua, mình bán cho ai khác?
- Mùa đào gặp tuần mưa thì mình sấy ở đâu, tốn thêm bao nhiêu?
- Giống mua ở đâu, có ai trong vùng đã trồng giống đó và kết quả ra sao?
- Mình giữ bao nhiêu tiền dự phòng để không phải bán tháo hay vay nóng?
Câu nào chưa trả lời được thì đó là chỗ cần chuẩn bị thêm. Kế hoạch rủi ro tốt không làm vụ sâm lãi hơn trong năm tốt, nhưng giúp gia đình vẫn đứng vững trong năm xấu, và đó mới là điều quyết định ai còn trồng sâm sau năm năm.
Câu hỏi thường gặp
Có bảo hiểm nào cho vườn sâm không?
Việt Nam có chính sách hỗ trợ bảo hiểm nông nghiệp cho một số cây trồng, vật nuôi theo danh mục từng thời kỳ. Sâm Bố Chính là cây dược liệu nhỏ, khả năng cao chưa có sản phẩm bảo hiểm riêng. Anh chị nên hỏi trực tiếp các doanh nghiệp bảo hiểm và cơ quan nông nghiệp địa phương về chính sách hiện hành.
Trồng nhiều lô nhỏ có tốn công hơn một lô lớn không?
Có tốn hơn một chút ở khâu đi lại và quản lý, nhưng đổi lại giảm rủi ro mất trắng do một chỗ úng, một ổ bệnh. Với vùng đồi dốc như quanh hồ Tà Đùng, chia lô theo địa hình còn giúp mỗi lô hợp với điều kiện đất của nó hơn.
Năm nào giá sâm cũng có thể xuống, vậy có nên trồng không?
Giá xuống là rủi ro thường trực của một thị trường hẹp, không phải lý do để không bao giờ trồng. Điều cần là quy mô hợp lý, chi phí kiểm soát được, và đủ dự phòng. Nếu với giá thấp vẫn không lỗ tiền mặt, sâm có thể là một nguồn thu bổ sung tốt.
Có nên trồng sâm vụ sau khi vụ trước bị thối củ nặng không?
Trước hết phải tìm nguyên nhân: đất úng, giống bệnh, hay mưa bất thường. Không nên trồng lại sâm ngay trên chỗ vừa thối, vì mầm bệnh có thể còn trong đất. Chuyển sang lô cao ráo hơn, luân canh chỗ cũ với cây khác, và xem lại cách làm luống.
Làm sao biết cả vùng đang trồng sâm nhiều lên?
Hỏi người bán giống về lượng giống bán ra, để ý số vườn ươm mới, nói chuyện với cán bộ khuyến nông và những nhà vườn khác. Khi ai cũng nói về sâm và giá giống tăng nhanh, đó là tín hiệu nên thận trọng thay vì mở rộng.
Giữ lát khô chờ giá có rủi ro gì?
Lát khô nằm kho có thể hút ẩm, mốc, mọt, nhất là qua mùa mưa. Giữ hàng cũng là giữ vốn, trong khi giá có thể không lên như mong đợi. Chỉ nên giữ phần hàng đã khô đạt, đóng bao chống ẩm, kiểm tra định kỳ, và đặt giới hạn thời gian.