Trồng sâm Bố Chính ở vùng hồ Tà Đùng có thể có lãi, nhưng không có con số lãi chung nào đúng cho mọi vườn. Kết quả một vụ phụ thuộc năm biến số: khối lượng củ thật sự đào được trên lô, tỉ lệ củ tươi ra lát khô, giá bán đúng lúc anh chị bán, tổng chi phí tiền mặt, và công của chính người nhà. Hai biến đầu anh chị điều khiển được phần lớn; giá bán thì gần như không.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "trồng sâm lãi bao nhiêu", mà là "với lô đất này, vốn này, sức lao động này, nếu giá xuống thấp thì mình có chịu nổi một vụ không". Bài này đưa ra cách tính đó: những biến số nào quyết định lãi lỗ, vì sao những con số truyền miệng không dùng được, một phép tính mẫu với số giả định để thấy độ nhạy, các điều kiện phải có trước khi nghĩ tới lãi, và cách bắt đầu đủ nhỏ để một vụ hỏng không làm cả nhà lao đao. Bên mình không đưa giá thật, vì giá sâm thay đổi theo từng mùa và từng người mua; anh chị tự điền số của mình vào khung.
Năm biến số quyết định lãi hay lỗ
Khối lượng củ tươi trên lô. Đây là biến nhà vườn làm chủ nhiều nhất: đất thoát nước tốt, giống sạch, mật độ hợp lý, qua mùa mưa không thối củ thì lô cho nhiều củ. Cùng một diện tích, lô bị úng một góc có thể mất hẳn phần đó. Khi tính trước, nên dùng con số thận trọng, không lấy khóm đẹp nhất nhân lên cả lô.
Tỉ lệ củ tươi ra lát khô. Sâm bán phần lớn dưới dạng lát khô, nên một tấn củ tươi chưa nói lên gì. Củ đào đúng tuổi, ruột đặc thì ra khô nhiều; củ non, ngậm nước thì hao. Cách đo tỉ lệ này của chính vườn mình đã có trong danh mục thu hoạch – sơ chế của trang. Chỉ cần lệch tỉ lệ một chút là doanh thu cả vụ đổi theo.
Giá bán lúc bán. Biến này nằm ngoài tay người trồng. Giá phụ thuộc lượng hàng cả vùng, sức mua của các đầu mối, mùa đào rộ hay mùa giáp hạt. Người tính trước chỉ làm được hai việc: tính với nhiều mức giá, và giữ khả năng không phải bán tháo đúng lúc giá thấp nhất.
Chi phí tiền mặt. Giống, phân hữu cơ, vôi, vật tư tưới, lưới, củi hoặc điện sấy, bao bì, công thuê, vận chuyển. Khoản này tính được khá sát nếu ghi chép đủ. Nhiều người lỗ không phải vì chi phí cao mà vì quên vài khoản lặt vặt cộng lại thành lớn.
Công của người nhà. Vườn sâm ăn công nhiều ở khâu làm cỏ, tưới mùa khô, đào và sơ chế. Nếu không tính công nhà, vụ nào cũng trông như có lãi. Nếu tính công nhà theo mức công thuê ở địa phương, nhiều vụ chỉ hoà. Hai cách nhìn đều đúng, miễn anh chị biết mình đang nhìn theo cách nào.
Vì sao con số "lãi gấp mấy lần cà phê" không dùng được
Ở vùng có cây trồng mới, câu chuyện lãi lớn bao giờ cũng đi nhanh hơn câu chuyện lỗ. Người kể thường là người bán giống, người có một vụ trúng giá, hoặc người nghe lại từ nơi khác. Con số họ đưa ra có thể đúng với một vườn, một năm, một mức giá, nhưng đem áp sang vườn khác thì gần như chắc chắn lệch.
Lệch thứ nhất là năng suất. Con số kể lại hay lấy từ khóm tốt, luống tốt, rồi nhân lên theo diện tích, bỏ qua phần củ thối, củ nhỏ, chỗ đất xấu. Lệch thứ hai là giá. Giá được nhắc thường là giá cao nhất từng nghe, có khi là giá bán lẻ từng gói nhỏ chứ không phải giá bán buôn cả vụ cho thương lái. Lệch thứ ba là chi phí: người kể ít khi trừ công nhà, khấu hao giàn phơi, tiền sấy những tuần trời âm u.
Thêm một chỗ ít người để ý: so với cà phê là so hai thứ khác loại. Cà phê là cây lâu năm, đã có thị trường lớn, sàn giao dịch, hàng trăm đầu mối mua, giá biết được mỗi ngày. Sâm Bố Chính là dược liệu ngách, thị trường hẹp, ít người mua, giá không công khai. Một cây có thị trường mỏng thì giá dao động mạnh hơn nhiều. Lãi tính theo năm tốt của cây thị trường mỏng không thể đặt cạnh lãi trung bình của cây thị trường dày rồi kết luận cái nào hơn.
Vậy nên khi nghe một con số, anh chị hỏi lại ba câu: năng suất đó là của bao nhiêu diện tích và đã trừ củ hỏng chưa; giá đó là giá bán buôn hay bán lẻ, bán năm nào, cho ai; chi phí đã gồm công nhà và tiền sấy chưa. Thiếu một trong ba câu trả lời thì con số chỉ để tham khảo cho vui.
Một phép tính mẫu: cùng một lô, ba kịch bản
Bảng dưới là ví dụ giả định, dùng chỉ số tương đối thay cho tiền thật để thấy lãi lỗ nhạy với giá và năng suất ra sao. Doanh thu kịch bản tốt đặt bằng 100; chi phí tiền mặt cả vụ giả định bằng 45 và công nhà quy ra bằng 20, giữ nguyên ở cả ba kịch bản.
| Khoản | Kịch bản tốt | Kịch bản trung bình | Kịch bản xấu |
|---|---|---|---|
| Lát khô bán được (so với kỳ vọng) | 100% | 80% | 55% |
| Giá bán (so với giá kỳ vọng) | 100% | 85% | 65% |
| Doanh thu (chỉ số) | 100 | 68 | 36 |
| Trừ chi phí tiền mặt (45) | 55 | 23 | -9 |
| Trừ thêm công nhà (20) | 35 | 3 | -29 |
Điều đáng chú ý không phải con số cụ thể, mà là hình dạng: chỉ cần năng suất và giá cùng giảm vừa phải, phần lãi sau khi tính công nhà gần như biến mất; năm xấu thì mất cả tiền mặt đã bỏ ra. Năng suất và giá thường không độc lập: năm cả vùng được mùa, nhiều hàng, giá dễ xuống. Anh chị nên làm bảng này với số của mình, và đặt câu hỏi: kịch bản xấu xảy ra thì nhà mình lấy tiền đâu trả nợ vật tư, có cầm cự được tới vụ sau không.
Điều kiện phải có trước khi nghĩ tới lãi
Nhiều vụ lỗ được quyết định từ trước khi xuống giống, vì thiếu một trong những điều kiện dưới đây. Nếu chưa đủ, nên bổ sung trước hoặc làm thật nhỏ:
- Lô đất thoát nước tốt qua mùa mưa. Thối củ là cách mất trắng nhanh nhất. Chỗ trũng, chân dốc đọng nước, đất nén chặt thì đừng đưa vào tính toán.
- Nguồn nước tưới trong mùa khô. Cây sống qua mùa khô nhờ tưới; thiếu nước thì củ nhỏ, lô không đều.
- Chỗ sơ chế, phơi, và phương án sấy khi trời âm u. Không có chỗ phơi đủ rộng thì buộc phải bán củ tươi ngay, mất quyền chọn lúc bán.
- Ít nhất một người mua đã hỏi chuyện trước. Biết họ cần lát khô hay củ tươi, phân loại thế nào, mua khoảng bao nhiêu. Trồng xong mới đi tìm người mua là đặt cả vụ vào may rủi.
- Vốn chịu được một vụ hỏng. Tiền bỏ vào vụ sâm nên là tiền mà nếu mất, gia đình vẫn sinh hoạt và lo được vụ cà phê, sầu riêng.
- Người làm và thời gian. Ai làm cỏ, ai tưới, ai đào, ai trông giàn phơi. Mùa đào sâm có thể trùng mùa hái cà phê; phần này có bài riêng trong danh mục.
Vốn nằm trong đất bao lâu: dòng tiền của một vụ
Một vụ sâm Bố Chính trên cao nguyên thường kéo dài khoảng một năm, có vườn để tới mười lăm, mười tám tháng. Trong suốt thời gian đó, tiền chỉ đi ra: giống và làm đất đầu mùa mưa, phân bón và công làm cỏ giữa mùa, tưới và giữ ẩm trong mùa khô, rồi một đợt chi lớn vào lúc đào, rửa, thái, phơi sấy. Tiền vào dồn một lần, sau khi lát đã khô và bán được.
Hình dạng dòng tiền này khác cà phê đã cho trái, nơi mỗi năm có một mùa thu tiền đều đặn. Nó cũng khác sầu riêng, nơi phải chờ nhiều năm nhưng khi cho trái thì thu nhiều vụ. Với sâm, rủi ro tập trung: một vụ hỏng là mất gần như toàn bộ phần đã chi cho lô đó. Ngược lại, vòng quay ngắn giúp anh chị học nhanh, chỉnh nhanh, và có thể dừng sau một vụ nếu thấy không hợp.
Hệ quả thực tế là nên lập lịch chi theo tháng trước khi trồng. Khi nhìn thấy những tháng phải chi mà chưa có nguồn thu, anh chị biết mình cần chuẩn bị bao nhiêu tiền mặt, có phải mua chịu vật tư không, và nếu mua chịu thì cửa hàng vật tư sẽ đòi vào lúc nào. Nhiều nhà vườn bị ép bán lát khô với giá thấp chỉ vì đến hạn trả nợ vật tư đúng lúc cả vùng đang bán. Biết trước điểm này thì có thể sắp xếp thời hạn nợ lùi về sau mùa đào vài tháng, hoặc để dành một khoản để không phải bán ngay.
Khi nào không nên trồng sâm, dù nghe nói có lãi
Khi phải vay nóng để trồng. Lãi suất cao cộng với rủi ro tập trung của một vụ sâm là tổ hợp nguy hiểm. Một năm giá xấu là nợ đẻ ra nợ. Nếu bắt buộc phải vay, chỉ vay ở nguồn chính thức, với thời hạn trả dài hơn vụ.
Khi đất chỉ có chỗ trũng, chỗ dễ úng. Không có kỹ thuật nào biến đất đọng nước mùa mưa thành chỗ an toàn cho củ. Thà trồng cây khác hợp đất hơn.
Khi chưa có ai trong nhà rảnh vào mùa đào. Củ đào lên phải sơ chế ngay trong ngày. Nếu đúng mùa đó cả nhà đang hái cà phê, sâm sẽ bị đào trễ hoặc sơ chế ẩu, chất lượng và giá đều giảm.
Khi định trồng vì thấy hàng xóm ai cũng trồng. Đó chính là lúc nguy cơ dư cung cao nhất. Khi mọi người cùng trồng một năm, năm sau cùng đào, cùng bán, giá thường xuống. Đi ngược đám đông một chút thường an toàn hơn đi theo.
Khi người bán giống hứa bao tiêu mà không có hợp đồng rõ. Lời hứa mua lại toàn bộ với giá cao, kèm điều kiện mua giống của chính họ với giá cao, là mô hình cần cảnh giác. Bài về hợp đồng bao tiêu trong danh mục này nói kỹ các điều khoản cần đọc.
Bắt đầu nhỏ để mua bài học với giá rẻ
Cách an toàn nhất để biết sâm có hợp vườn mình hay không là trồng thử một vụ ở quy mô mà nếu hỏng hoàn toàn, gia đình vẫn không bị ảnh hưởng đáng kể. Trình tự gợi ý:
- Chọn một phần nhỏ của vườn, chỗ đất cao ráo nhất, gần nguồn nước, dễ trông coi. Ghi rõ diện tích.
- Mua giống ở nguồn rõ ràng, ghi lại nguồn, ngày trồng, số cây. Trồng đúng thời vụ đầu mùa mưa.
- Mở một cuốn sổ riêng cho lô thử: mọi khoản chi, mọi ngày công của người nhà, mọi đợt mưa lớn, sâu bệnh.
- Trong vụ, đi hỏi ít nhất hai ba người mua khác nhau về yêu cầu hàng và cách họ phân loại, để biết đầu ra trước khi đào.
- Khi đào, cân củ tươi, cân lát khô, đếm phần bỏ đi, tính giá thành một ký lát khô theo bài riêng trong danh mục.
- So giá thành với các mức giá người mua đưa ra. Nếu ở mức giá thấp mà anh chị vẫn không lỗ tiền mặt, có thể mở rộng từ từ; nếu chỉ có lãi ở mức giá cao, nên làm thêm một vụ thử nữa để cải thiện năng suất trước khi tăng diện tích.
Một vụ thử nhỏ thường cho ra con số thật đầu tiên của vườn mình, đáng giá hơn mọi lời kể. Nó cũng cho anh chị biết mình có thích làm sâm hay không, vì đây là cây đòi hỏi tỉ mỉ ở khâu sơ chế mà không phải ai cũng muốn theo.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm Bố Chính bao lâu thì hoàn vốn?
Nếu mọi việc thuận lợi, vụ đầu tiên đã có thể thu lại tiền mặt bỏ ra, vì một vụ chỉ khoảng một năm. Nhưng nếu tính cả khoản đầu tư ban đầu như hệ thống tưới, giàn phơi, nhà sấy thì thường cần vài vụ mới thu hồi. Hoàn vốn nhanh hay chậm tuỳ năng suất và giá của chính những vụ đó.
Một sào sâm cho bao nhiêu ký lát khô?
Bên mình không đưa con số chung vì chưa có số liệu công bố đáng tin cho vùng hồ Tà Đùng, và năng suất khác nhau rất xa giữa các vườn. Cách đúng là trồng thử, cân củ tươi và lát khô của chính lô mình, rồi dùng con số đó cho các vụ sau.
Có nên trồng sâm trên toàn bộ diện tích vườn để tối đa lãi?
Không nên, nhất là trong vài vụ đầu. Rủi ro của sâm tập trung vào một lần thu, thị trường lại hẹp. Giữ cây chính như cà phê, sầu riêng làm nền thu nhập, dùng một phần diện tích cho sâm, rồi mở rộng dần khi đã có số liệu và đầu ra ổn định.
Giá sâm năm nay cao, năm sau trồng có chắc lãi không?
Không chắc, thậm chí ngược lại. Giá cao năm nay khiến nhiều người cùng trồng, sang năm cùng đào, lượng hàng tăng và giá dễ giảm. Khi tính toán, anh chị nên dùng mức giá thận trọng thấp hơn giá hiện tại, và xem mình có chịu được nếu giá giảm sâu không.
Tính công nhà vào chi phí có cần thiết không?
Cần, ít nhất là để biết thật sự vườn sâm trả công cho mình bao nhiêu mỗi ngày làm. Nếu sau khi trừ công nhà theo mức công thuê ở địa phương mà vẫn còn lãi, sâm đang hiệu quả. Nếu chỉ có lãi khi không tính công, sâm chỉ là cách tạo việc làm, không hơn cây khác.
Ai có thể giúp tính toán cụ thể cho vườn mình?
Cán bộ khuyến nông của xã, những nhà vườn đã trồng vài vụ và chịu chia sẻ sổ sách, và các hợp tác xã nông nghiệp trong vùng là những nơi nên hỏi. Mang theo diện tích, chi phí dự kiến và câu hỏi cụ thể sẽ được trả lời sát hơn là hỏi chung trồng sâm có lãi không.