Dưới tán vườn cây lâu năm ở Tà Đùng, cây thuốc hợp nhất là những cây chịu bóng nhẹ đến bóng bán phần như gừng, nghệ, đinh lăng; còn sả, cà gai leo cần nắng thì để ở mép vườn và lô trống. Muốn trồng thành công phải đọc đúng độ bóng của từng khoảnh vườn và giữ cho cây thuốc không tranh nước, tranh phân với cây chính vào mùa khô.
Trồng dược liệu dưới tán là một dạng nông lâm kết hợp: tận dụng không gian và ánh sáng còn thừa trong vườn cây lâu năm để có thêm một tầng cây ngắn ngày hoặc cây bụi. Nhiều tài liệu khuyến nông trong nước đã nói về mô hình này cho vùng đồi núi; ở Tà Đùng, nơi cà phê, sầu riêng, mắc ca, bơ phủ phần lớn đất vườn, đây là cách mở rộng dược liệu mà không cần khai hoang thêm.
Bài này không lặp chuyện trồng sâm dưới tán, đã có bài riêng trong danh mục kỹ thuật trồng và chăm. Ở đây bàn cho các cây thuốc khác và cách tổ chức cả tầng dưới của vườn.
Đọc độ bóng của vườn trước khi chọn cây
Không có "dưới tán" chung chung. Một vườn cà phê vừa tỉa cành sau thu hoạch có nhiều nắng lọt xuống, cùng vườn đó vào giữa mùa mưa khi cành lá rậm lại tối hơn hẳn. Vườn sầu riêng ba bốn năm tuổi còn thưa, vườn mười năm tuổi gần như kín tán. Mắc ca, bơ có tán dày, bóng đậm. Cây thuốc chọn đúng ở vườn này có thể sai ở vườn bên cạnh.
Cách đơn giản để đọc bóng là đi vườn vào giữa trưa một ngày nắng, nhìn mặt đất. Nếu nắng lọt xuống thành nhiều mảng sáng xen bóng, đó là bóng thưa. Nếu chỉ còn vài đốm sáng nhỏ, đó là bóng dày. Ghi lại cho từng khoảnh, lặp lại vào mùa khô và mùa mưa vì độ bóng thay đổi theo mùa và theo đợt tỉa cành.
Ai muốn đo kỹ hơn có thể dùng ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại hoặc máy đo cường độ sáng cầm tay, so số đo dưới tán với số đo ngoài trời trống cùng lúc. Tỉ lệ giữa hai số cho biết khoảnh đó nhận khoảng bao nhiêu phần ánh sáng. Không cần chính xác tuyệt đối; cái cần là so được các khoảnh với nhau và theo mùa.
Một quy tắc thô: gừng, nghệ, đinh lăng sống được dưới bóng thưa đến bán phần; dưới bóng dày thì gần như mọi cây lấy củ đều cho củ nhỏ, không đáng công. Sả, cà gai leo cần nắng gần như trọn ngày, không đưa vào dưới tán. Sâm Bố Chính cần nắng nhẹ, chịu bóng thưa nhưng không chịu bóng dày.
Xếp cây theo độ bóng
Bảng dưới gợi ý chỗ đặt cây trong một vườn cây lâu năm điển hình. Đây là nguyên tắc chung, cần thử ở chính vườn mình.
| Khoảnh vườn | Độ bóng thường gặp | Cây thuốc hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mép vườn, bờ lô hướng nắng | Nắng nhiều | Sả, cà gai leo | Giữ khoảng cách với hàng cây chính đầu tiên |
| Giữa hàng cà phê đã tỉa thưa | Bóng thưa | Gừng, nghệ, sâm Bố Chính | Không xới sát gốc cà phê |
| Vườn sầu riêng, bơ còn non | Bóng thưa, giảm dần theo năm | Gừng, nghệ, đinh lăng | Tính trước vài năm nữa tán sẽ khép |
| Vườn mắc ca, sầu riêng đã khép tán | Bóng dày | Hạn chế trồng cây lấy củ | Chỉ trồng ở khoảng trống, mép lô |
| Ven đường lô, quanh nhà kho | Thay đổi | Đinh lăng làm hàng rào | Không trồng chỗ đọng nước |
Điểm hay bị bỏ qua là vườn non sẽ lớn. Gừng nghệ trồng dưới sầu riêng ba năm tuổi rất tốt, nhưng vài năm sau tán khép thì phải chuyển ra chỗ khác. Lập kế hoạch tầng dưới theo tuổi cây chính, không chỉ theo hiện trạng.
Tránh tranh chấp với cây chính
Nước mùa khô: đây là lúc tranh chấp gay gắt nhất. Cây thuốc tầng dưới cũng cần nước đúng lúc cà phê, sầu riêng đang cần tưới. Nếu nguồn nước hạn chế, ưu tiên cây chính, chỉ trồng tầng dưới ở mức tưới được cho cả hai.
Phân bón: cây thuốc tầng dưới lấy dinh dưỡng từ cùng tầng đất. Bón bổ sung cho cây thuốc, không lấy phân của cây chính chia ra. Phân hữu cơ hoai là lựa chọn tốt vì cải tạo đất cho cả hai.
Rễ cây chính: rễ hút của cà phê, sầu riêng nằm khá nông. Xới đất, lên luống, đào củ sát gốc làm đứt rễ cây chính, mở đường cho nấm bệnh vào. Giữ một vành không xới quanh gốc.
Thuốc bảo vệ thực vật: phun thuốc cho cây chính sẽ rơi xuống cây thuốc tầng dưới. Nếu cây thuốc dùng làm dược liệu, việc này có thể làm dư lượng vượt mức. Phải biết lịch phun của cây chính và tính thời gian cách ly cho cả cây thuốc.
Công lao động: mùa hái cà phê, mùa thu sầu riêng là lúc bận nhất. Cây thuốc tầng dưới không nên có lịch thu trùng đúng những đợt này.
Lợi ích thật của tầng dưới, không thổi phồng
Trồng dược liệu dưới tán có những lợi ích có thật, nhưng cũng cần nói đúng mức.
- Dùng đất và ánh sáng còn thừa: không mất thêm đất, chi phí chủ yếu là giống, phân, công.
- Che phủ mặt đất: tầng cây thấp giảm cỏ dại, giảm xói mòn mặt đất trong mùa mưa, giữ ẩm mùa khô.
- Đa dạng nguồn thu: khi giá cà phê hay sầu riêng xuống, có thêm khoản thu từ cây thuốc. Nhưng khoản này thường nhỏ, không thay thế thu nhập cây chính.
- Đa dạng sinh học trong vườn: nhiều tầng cây thu hút thiên địch, nhưng cũng có thể là nơi trú của một số sâu hại; phải theo dõi.
- Không phải lúc nào cũng tăng thu nhập: nếu không có người mua, cây thuốc tầng dưới chỉ thêm công. Đánh giá theo tiền bán được thực tế, không theo năng suất ước tính.
Một mô hình gợi ý cho vườn cà phê ở Tà Đùng
Giả sử một vườn cà phê vối đã nhiều năm tuổi, vừa tỉa cành, có đường lô dọc dốc và rãnh thoát ở chân. Đây là một ví dụ giả định để thấy cách xếp, không phải công thức chung. Mép trên lô hướng nắng trồng một băng sả theo đường đồng mức để giữ đất. Hai bên đường lô trồng hàng đinh lăng làm rào, lấy lá thường xuyên và để một đoạn chờ lấy rễ.
Giữa các hàng cà phê ở phần giữa dốc, nơi bóng thưa và đất thoát nước tốt, lên luống nhỏ trồng gừng hoặc nghệ, cách gốc cà phê một khoảng. Khoảnh có nắng hơn, đất cao, dành cho vài luống sâm Bố Chính. Chân dốc gần rãnh thoát nước để trống hoặc trồng cây phân xanh, không trồng cây lấy củ.
Lịch trong năm được xếp để gừng nghệ đào sau mùa hái cà phê hoặc trước đó vài tuần, đinh lăng cắt tỉa rải rác, sả cắt lứa theo mùa mưa, sâm đào vào mùa khô. Mỗi lô ghi sổ riêng. Sau một hai năm, so tiền bán từng cây với công bỏ ra để giữ lại cây có lãi, bỏ cây chỉ tốn công.
Khi nào không nên trồng tầng dưới
Có những vườn không nên cố trồng thêm tầng dưới. Vườn đã khép tán dày, mặt đất gần như không có nắng, cây thuốc sẽ còi cọc. Vườn đang bị bệnh rễ, tuyến trùng hay nấm hại nặng, xới đất trồng thêm có thể làm bệnh lan nhanh hơn. Vườn mà nguồn nước mùa khô chỉ đủ cho cây chính, trồng thêm tức là bớt nước của cây đang nuôi cả nhà.
Cũng không nên trồng tầng dưới khi cây chính đang được phun thuốc thường xuyên, vì cây thuốc tầng dưới sẽ nhận dư lượng mà mình khó kiểm soát. Và nếu gia đình không có thời gian, đừng thêm cây; vườn cà phê được chăm tốt có giá trị hơn vườn cà phê kèm ba loại cây thuốc chăm dở dang.
Trong các trường hợp đó, hợp hơn là dành một lô riêng, có thể nhỏ, cho cây thuốc với điều kiện phù hợp, hơn là ép chúng vào dưới tán.
Gom lại các tiêu chí: tầng dưới chỉ nên trồng khi có đủ nắng lọt xuống, đủ nước cho cả hai tầng trong mùa khô, cây chính khoẻ và ít phải phun thuốc, gia đình có thời gian chăm, và quan trọng nhất là đã có người mua cho cây thuốc. Thiếu một trong các điều kiện đó, hãy cân nhắc kỹ trước khi xuống giống.
Một trường hợp nữa là vườn đang chuẩn bị tái canh hoặc chuyển đổi cây chính trong một hai năm tới. Trồng tầng dưới lúc này dễ bị bỏ dở khi phải phá cây cũ, làm đất lại. Hợp hơn là đợi vườn mới ổn định, rồi lập kế hoạch tầng dưới theo tuổi và khoảng cách của cây chính mới ngay từ đầu.
Ghi chép và đánh giá sau một hai năm
Tầng dưới chỉ có ý nghĩa khi nó mang lại lợi ích rõ, nên cần cách đánh giá cụ thể. Ở mỗi khoảnh vườn, ghi lại cây gì, trồng ngày nào, bao nhiêu giống, bón gì, công làm mấy ngày, thu bao nhiêu và bán cho ai. Đồng thời theo dõi cây chính ở khoảnh đó: năng suất cà phê, sầu riêng có giảm so với khoảnh không trồng xen không.
Một cách so sánh đơn giản là để lại một vài hàng cây chính không trồng xen làm đối chứng. Sau một hai vụ, đặt hai cột số cạnh nhau: tiền thu thêm từ cây thuốc trừ chi phí giống, phân, công, và mức chênh năng suất của cây chính giữa phần có xen và phần đối chứng. Phép so này không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần đủ để thấy có lời hay không.
Ngoài tiền, ghi thêm những thay đổi khó đo: đất có tơi hơn không, cỏ có ít đi không, mùa mưa có ít xói hơn không, sâu bệnh có thay đổi gì không. Những quan sát này giúp quyết định giữ, mở rộng hay bỏ một cây. Ghi chép cũng là nền để làm hồ sơ khi bán dược liệu cho người mua cần nguồn gốc rõ ràng.
Nên chọn thời điểm đánh giá cố định mỗi năm, ví dụ ngay sau mùa hái cà phê, khi mọi khoản thu của năm đã rõ. Ngồi lại với cả nhà, xem sổ, quyết định năm sau giữ cây nào, bỏ cây nào, thử thêm gì. Việc này mất một buổi nhưng tránh được tình trạng năm nào cũng trồng theo thói quen mà không biết cây nào thật sự đáng công.
Câu hỏi thường gặp
Trồng gừng dưới tán cà phê có làm cà phê kém trái không?
Có thể có nếu gừng tranh nước và phân vào mùa khô hoặc xới đất làm đứt rễ cà phê. Giữ khoảng cách với gốc, không xới vành quanh gốc, bón bổ sung riêng cho gừng và chỉ trồng ở khoảnh bóng thưa thì ảnh hưởng thường nhỏ. Nên thử vài hàng trước.
Vườn sầu riêng bao nhiêu tuổi thì không trồng xen được nữa?
Không có tuổi cố định, phụ thuộc mật độ trồng, giống và cách tỉa. Dấu hiệu là mặt đất giữa trưa chỉ còn vài đốm nắng nhỏ. Khi đó cây lấy củ cho củ nhỏ, không đáng công; chuyển cây thuốc ra mép vườn hoặc lô khác.
Trồng dược liệu dưới tán có cần bón phân riêng không?
Cần. Cây thuốc tầng dưới lấy dinh dưỡng từ cùng tầng đất với cây chính. Không bón riêng thì hoặc cây thuốc còi, hoặc cây chính bị thiếu. Phân hữu cơ hoai là lựa chọn tốt vì cải tạo đất cho cả hai tầng.
Phun thuốc cho cà phê có ảnh hưởng tới cây thuốc bên dưới không?
Có. Thuốc phun cho cây chính rơi xuống tầng dưới và có thể làm dư lượng trên cây thuốc vượt mức cho phép. Phải biết lịch phun, loại thuốc, thời gian cách ly và chỉ thu cây thuốc khi đã đủ thời gian. Hạn chế thuốc cho cả vườn là cách tốt nhất.
Cây thuốc nào không nên trồng dưới tán?
Những cây ưa nắng trọn ngày như sả, cà gai leo. Dưới tán chúng vươn dài, ít lá, dễ bệnh. Sâm Bố Chính chịu bóng thưa nhưng không chịu bóng dày. Gừng, nghệ, đinh lăng là nhóm chịu bóng tốt hơn cả trong số cây đã nêu ở danh mục này.
Nông lâm kết hợp có được nhà nước hỗ trợ không?
Một số chương trình nông nghiệp, lâm nghiệp và phát triển vùng có nội dung khuyến khích nông lâm kết hợp, trồng dược liệu. Mức và điều kiện hỗ trợ thay đổi theo từng giai đoạn, từng địa phương. Hỏi cán bộ nông nghiệp xã Tà Đùng hoặc cơ quan nông nghiệp tỉnh Lâm Đồng để biết chương trình hiện hành.