Gừng và nghệ trồng tốt trên đất đỏ bazan quanh hồ Tà Đùng: đất tơi cho củ phát triển, cây chịu bóng nhẹ nên xen được dưới vườn cây lâu năm, và thường thu trong vòng khoảng tám đến mười tháng sau trồng. Hai rủi ro lớn nhất là củ giống mang bệnh và đất úng trong mùa mưa; gừng còn đặc biệt nhạy với bệnh héo xanh do vi khuẩn, nên không trồng lại liền vụ trên cùng chỗ.
Gừng (Zingiber officinale) và nghệ vàng (Curcuma longa) cùng họ Gừng, đều trồng bằng thân rễ mà ta quen gọi là củ. Ngoài dùng làm gia vị, cả hai được dùng trong y học cổ truyền và là nguyên liệu của nhiều sản phẩm có nguồn gốc dược liệu, nên đầu ra rộng hơn nhiều cây thuốc khác.
Bài này viết cho nhà vườn muốn trồng gừng, nghệ thành lô hàng hoá nhỏ, không phải vài khóm sau bếp. Cách trồng vài khóm trong vườn nhà đã có ở trang làm vườn của nhóm Tà Đùng.
Gừng, nghệ cần gì và vùng hồ có gì
Hai cây này ưa đất tơi xốp, giàu mùn, thoát nước tốt, độ ẩm đều. Đất đỏ bazan đáp ứng tốt yêu cầu tơi xốp và tầng dày; chỗ thiếu thường là mùn và độ chua. Đất cà phê cũ hay chua, nên trước khi trồng cần bón vôi và nhiều phân hữu cơ hoai.
Về ánh sáng, gừng ưa bóng nhẹ, nắng gắt cả ngày làm lá cháy mép, củ nhỏ. Nghệ chịu nắng tốt hơn gừng nhưng vẫn sống được dưới bóng thưa. Chính vì vậy, gừng nghệ là nhóm cây hợp nhất để tận dụng khoảng đất giữa hàng cà phê đã tỉa, vườn sầu riêng, bơ còn non chưa giao tán.
Về nước, hai cây cần ẩm đều trong giai đoạn đâm mầm và nuôi củ. Mùa mưa Tây Nguyên cung cấp đủ nước, nhưng cũng là lúc nguy hiểm nhất nếu đất đọng nước. Ở đầu mùa khô, khi củ đang lớn, nếu thiếu nước kéo dài củ sẽ nhỏ và xơ. Lô trồng gừng nghệ ở Tà Đùng vì thế phải vừa thoát nước tốt vừa có nguồn tưới bổ sung.
Một điểm nữa là gió. Mùa khô ở vùng cao nguyên có những đợt gió mạnh làm lá gừng rách, khô mép, đất mặt luống mất ẩm nhanh. Trồng gừng nghệ trong vườn có cây lâu năm hoặc sau hàng rào đinh lăng, hàng sả sẽ được che gió tốt hơn so với lô trống giữa đồi. Tủ gốc dày cũng giảm mất ẩm trong những tuần gió nhiều.
Chọn củ giống: bước quyết định cả vụ
Với gừng, nghệ, bệnh thường vào vườn qua củ giống. Bỏ công ở bước này rẻ hơn rất nhiều so với chữa bệnh về sau.
- Lấy từ ruộng sạch bệnh: hỏi rõ ruộng giống vụ trước có cây héo rũ, thối củ không. Mua của người bán rong không rõ ruộng là rủi ro lớn nhất.
- Củ già, chắc: chọn củ đã thu đủ tuổi, vỏ căng, không teo, không vết thâm mềm. Bẻ thử thấy ruột tươi, không có vòng nâu hay mùi lạ.
- Có mầm mắt khoẻ: mỗi miếng giống có vài mắt mầm. Củ to bẻ thành miếng vừa, để vết bẻ khô se trước khi trồng.
- Không dùng củ chợ đã qua xử lý: củ bán làm gia vị có thể đã rửa, phơi, xử lý cho đẹp, mầm yếu hoặc mang bệnh từ nơi khác.
- Cất giống nơi thoáng mát: nếu chưa trồng ngay, để nơi khô thoáng, không chất đống ẩm, kiểm tra loại bỏ củ thối định kỳ.
- Ghi nguồn giống: ghi người bán, ngày mua, lượng mua. Khi có bệnh, biết nguồn để tránh lần sau và báo cho hàng xóm.
Làm đất, lên luống và trồng
Trên đất dốc Tà Đùng, luống là thứ cứu vụ gừng nghệ trong mùa mưa. Trình tự dưới đây theo nguyên tắc chung, khoảng cách cụ thể tuỳ giống và cách thu.
- Dọn sạch cỏ, cày xới sâu, nhặt rễ cây cũ. Rải vôi trước khi trồng vài tuần nếu đất chua.
- Lên luống cao, mặt luống rộng vừa tầm với tay, rãnh giữa luống đủ sâu để nước thoát xuống rãnh chính. Luống chạy theo hướng giúp nước thoát nhưng không xói, trên dốc thì chạy gần theo đường đồng mức và có rãnh dẫn nước.
- Bón lót phân hữu cơ hoai trộn đều vào mặt luống. Không dùng phân tươi chưa ủ vì dễ mang mầm bệnh và làm thối củ giống.
- Đặt miếng củ giống mầm hướng lên, lấp đất vừa phải. Trồng vào đầu mùa mưa khi đất đã đủ ẩm là thời điểm phổ biến ở Tây Nguyên.
- Tủ mặt luống bằng rơm, cỏ khô hoặc vỏ cà phê để giữ ẩm, giữ đất không bị mưa đập chai và hạn chế cỏ.
- Đánh dấu từng lô theo nguồn giống, ghi ngày trồng vào sổ.
Bệnh héo xanh và thối củ: phòng là chính
Nhận biết héo xanh ở gừng: lá còn xanh nhưng cây héo rũ đột ngột, thường bắt đầu từ một vài khóm rồi lan theo dòng nước. Cắt ngang thân giả hoặc củ có thể thấy dịch đục rỉ ra. Đây là bệnh do vi khuẩn sống trong đất và lan qua nước, dụng cụ, củ giống.
Khi phát hiện: nhổ bỏ cả khóm bệnh và đất quanh gốc, đem ra xa vườn tiêu huỷ, không vứt xuống rãnh nước. Không tưới tràn từ chỗ bệnh sang chỗ lành. Rửa dụng cụ trước khi sang luống khác.
Luân canh: ruộng đã bị héo xanh nên nghỉ trồng gừng nhiều năm, chuyển sang cây khác họ như ngô, cây họ đậu. Không trồng gừng liền vụ trên cùng chỗ, kể cả khi vụ trước không thấy bệnh rõ ràng.
Thối củ do úng: gặp ở cả gừng và nghệ khi luống thấp, rãnh tắc. Củ mềm, có mùi hôi, lá vàng từ dưới. Phòng bằng luống cao, rãnh thông, không để nước đọng sau mưa to.
Về thuốc: gừng, nghệ bán làm dược liệu hay gia vị đều có thể bị kiểm dư lượng. Hạn chế thuốc, chỉ dùng thuốc được phép cho cây, theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật và để đủ thời gian cách ly trước khi đào.
Đào củ, sơ chế và bán
Gừng và nghệ thường đào khi lá đã chuyển vàng và lụi dần, tức là củ đã già. Ở Tà Đùng, thời điểm này rơi vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô với vụ trồng đầu mùa mưa, rất thuận vì đất bắt đầu khô, củ ra sạch. Gừng non có thể đào sớm hơn để bán tươi nếu có người mua, nhưng củ non không giữ được lâu.
Đào bằng cuốc hoặc xẻng, đào rộng để không chém vào củ. Củ đào lên để ráo, giũ đất, phân loại củ to bán thương phẩm, củ đẹp giữ làm giống, củ dập xước dùng sớm hoặc sơ chế ngay. Củ bị thối, có vết bệnh loại riêng, không để lẫn vào lô giống.
Bán tươi là cách đơn giản nhất. Nếu muốn bán khô, củ được rửa, thái lát, phơi hoặc sấy; riêng nghệ thường được luộc hoặc hấp trước khi phơi để khô đều và giữ màu, theo cách làm phổ biến ở các vùng trồng nghệ. Cơ sở thu mua mỗi nơi yêu cầu một kiểu, nên hỏi trước khi làm cả mẻ lớn.
Củ giữ làm giống cho vụ sau cần cất riêng ngay từ lúc đào: chọn từ những khóm khoẻ nhất, không có cây héo trong cùng luống, để ráo, không rửa nước, cất nơi khô thoáng và kiểm tra định kỳ. Đừng lấy củ thừa sau khi bán làm giống, vì đó thường là củ nhỏ, xước, dễ thối. Tự chủ được giống sạch là cách giảm rủi ro bệnh lâu dài cho cả vùng.
Gừng nghệ trong vườn có sâm
Trong một vườn có sâm Bố Chính, gừng và nghệ hợp làm cây xen vì khác họ, lịch thu khác nhau và cùng ưa đất tơi thoát nước. Tuy vậy không nên trồng gừng nghệ ngay sát luống sâm, vì cùng là cây lấy củ, cùng cần phân và nước trong mùa khô, lại cùng chịu rủi ro úng; đặt sát nhau dễ thành ổ bệnh chung. Để một khoảng cách, mỗi cây một luống riêng, rãnh thoát riêng.
Một cách làm hợp lý là xoay vòng theo lô: lô năm nay trồng gừng nghệ, năm sau trồng cây phân xanh hoặc ngô, rồi mới tính trồng sâm. Như vậy đất được nghỉ, mầm bệnh đặc thù của từng cây giảm bớt. Cách luân canh với vườn sâm đã có bài riêng trong danh mục vùng trồng và thổ nhưỡng.
Với hộ nhỏ, gừng nghệ còn là nguồn tiền về trong năm, giúp đỡ áp lực dòng tiền trong lúc chờ sâm. Nhưng nên trồng vừa sức sơ chế: một lô gừng nghệ đào cùng lúc cần nhiều người và chỗ phơi, đừng để trùng đúng đợt bận nhất của vườn sâm hay mùa hái cà phê.
Tính trước một lô gừng nghệ: công, giống và chỗ phơi
Nhiều hộ thất bại với gừng nghệ không phải vì cây không lên mà vì tính thiếu công và chỗ sơ chế. Trước khi trồng, nên ước lượng ba thứ. Thứ nhất là lượng củ giống: gừng nghệ trồng bằng củ nên lượng giống cần cho một lô không nhỏ, và phải để riêng một phần củ của vụ này làm giống vụ sau nếu muốn tự chủ giống. Thứ hai là công: lên luống, trồng, tủ gốc, làm cỏ nhiều lần trong mùa mưa và đào củ đều tốn công tay. Thứ ba là chỗ phơi, sấy và kho nếu định bán khô.
Một ví dụ giả định để thấy cách tính: một hộ định trồng một lô nhỏ xen giữa các hàng cà phê. Họ ghi ra lượng củ giống cần mua, số ngày công để lên luống và trồng, số lần làm cỏ dự kiến, số người cần để đào trong hai ba ngày, và diện tích sân phơi cần nếu bán khô. Sau đó so với thời gian rảnh của gia đình trong năm: nếu đợt đào gừng trùng đúng mùa hái cà phê thì phải thuê thêm người hoặc thu gọn lô lại.
Bước tiếp theo là hỏi trước người mua. Hỏi họ nhận gừng tươi hay khô, củ cỡ nào, có kiểm dư lượng không, trả tiền khi nào. Có người mua chắc thì mới trồng theo lượng đó, không trồng theo ý thích rồi mới đi tìm chỗ bán. Với nghệ, hỏi thêm người mua cần nghệ củ, nghệ lát hay nghệ đã luộc phơi, vì mỗi kiểu một cách sơ chế.
Cuối cùng là ghi chép. Sổ ghi nguồn giống, ngày trồng, phân bón, thuốc đã dùng và sản lượng từng lô là cơ sở để vụ sau tính chính xác hơn, và là thứ cần đưa ra khi người mua hỏi về quá trình trồng.
Câu hỏi thường gặp
Gừng, nghệ trồng bao lâu thì đào được?
Thường khoảng tám đến mười tháng sau trồng, khi lá chuyển vàng và lụi, củ đã già. Gừng có thể đào non sớm hơn để bán tươi nhưng củ non không để lâu được. Thời gian thực tế tuỳ giống, đất và thời tiết từng năm.
Vì sao gừng trồng năm thứ hai trên cùng chỗ hay chết nhiều?
Thường do mầm bệnh tích tụ trong đất, nhất là vi khuẩn gây héo xanh và nấm gây thối củ. Trồng liền vụ là nuôi mầm bệnh. Nên luân canh với cây khác họ nhiều năm; ruộng đã bị héo xanh càng phải nghỉ lâu hơn.
Có thể lấy gừng mua ở chợ về làm giống không?
Không nên. Củ bán làm gia vị không rõ ruộng nào, có thể mang bệnh hoặc đã qua xử lý làm mầm yếu. Nên mua củ giống từ ruộng biết rõ, không có cây héo rũ hay thối củ vụ trước, và hỏi người bán cách họ cất giống.
Trồng nghệ dưới tán sầu riêng có được không?
Được nếu tán còn thưa, đất cao và thoát nước. Nghệ chịu bóng nhẹ, nhưng dưới tán dày củ sẽ nhỏ. Chú ý không xới đất sát gốc sầu riêng làm tổn thương rễ cây chính, và bón bổ sung vì hai cây cùng cần phân.
Gừng bị héo rũ mà lá vẫn xanh thì làm gì?
Đó có thể là bệnh héo xanh do vi khuẩn. Nhổ bỏ cả khóm và đất quanh gốc, mang ra xa vườn tiêu huỷ, không tưới tràn sang chỗ khác, rửa dụng cụ. Báo cán bộ bảo vệ thực vật của xã để được xác định bệnh và hướng dẫn xử lý.
Nên bán gừng, nghệ tươi hay khô?
Bán tươi đỡ công, đỡ rủi ro sấy hỏng trong mùa mưa nhưng phải bán ngay và chịu giá lúc thu hoạch rộ. Bán khô giữ được lâu, chở xa được, nhưng cần công sơ chế và chỗ sấy. Hỏi người mua yêu cầu dạng nào, độ khô bao nhiêu trước khi đào.