Sả trồng tốt trên các sườn đồi nắng quanh hồ Tà Đùng và hợp với nhà vườn theo ba cách: trồng thành băng theo đường đồng mức để giữ đất cho vườn sâm, cắt lá và thân bán tươi, hoặc cất tinh dầu khi đủ lượng và có thiết bị. Sả ưa nắng, chịu hạn khá, ít sâu bệnh và cắt được nhiều lứa; nhưng không chịu úng và cho ít lá khi bị che bóng.
Tên "sả" gồm nhiều loài trong chi Cymbopogon, họ Lúa. Hai loài hay trồng ở Việt Nam là sả chanh (Cymbopogon citratus), dùng làm gia vị và cất tinh dầu, và sả Java (Cymbopogon winterianus), thường trồng chủ yếu để cất tinh dầu. Hai loài có mùi, thành phần tinh dầu và người mua khác nhau, nên phải xác định trồng sả để làm gì trước khi mua giống.
Trong danh mục này, sả được xếp vào cây dược liệu và cây tinh dầu đi cùng vườn sâm. Bài tập trung vào chuyện trồng ở đồi dốc và sơ chế ở quy mô nhà vườn, không bàn công dụng làm thuốc.
Vì sao sả hợp với đồi dốc quanh hồ
Sả có bộ rễ chùm dày, ăn sâu và đan chặt, lại mọc thành khóm. Trồng thành hàng theo đường đồng mức trên sườn dốc, khóm sả như một hàng rào sống chặn dòng nước chảy tràn trong mùa mưa, giữ lại đất mặt và mùn. Trên đất đỏ bazan dốc ở Tà Đùng, nơi mưa lớn dễ cuốn đi lớp đất tốt nhất, đây là lợi ích lâu dài không kém tiền bán lá.
Để thấy rõ, sau một trận mưa lớn hãy so hai sườn dốc: sườn trống nước chảy đục màu đất đỏ, rãnh xói nhỏ hình thành ngay giữa lô; sườn có băng sả thì nước phía dưới băng trong hơn, đất mịn đọng lại ở chân khóm. Lớp đất mịn đó chính là phần màu mỡ nhất, giữ được nó là giữ được độ phì cho các vụ sâm sau.
Sả cũng chịu được điều kiện mà nhiều cây thuốc khác không chịu nổi: đất nghèo, nắng gắt, gió mùa khô. Cây chỉ sợ hai thứ là úng kéo dài và bóng rợp. Vì vậy chỗ của sả trong vườn là mép trên lô, bờ dốc, dải đất trống nhiều nắng, chứ không phải dưới tán cà phê hay chân dốc.
Một lợi ích khác thường được nhà vườn nhắc là mùi sả xua bớt một số côn trùng. Điều này có cơ sở ở mức tinh dầu sả có tác dụng xua đuổi một số loài, nhưng hàng sả quanh vườn không thay được việc quản lý sâu hại; đừng trông vào sả để bỏ các biện pháp khác.
Sả cũng dễ nhân: một khóm sau một năm đã tách được nhiều tép để trồng tiếp, nên một hộ chỉ cần mua giống một lần cho vài băng đầu, phần còn lại tự nhân từ vườn nhà. Với nhà vườn ít vốn, đây là cây giữ đất rẻ nhất và chắc ăn nhất trên đồi dốc quanh hồ.
Chọn loài và giống theo mục đích
Trước khi mua giống, anh chị trả lời câu hỏi trồng sả để làm gì. Mỗi mục đích dẫn tới loài và cách trồng khác nhau.
- Chỉ để giữ đất, làm băng xanh: loài nào cũng được, ưu tiên giống khoẻ, đẻ nhánh nhiều, dễ kiếm quanh vùng. Lá cắt ra dùng làm vật liệu tủ gốc.
- Bán tươi làm gia vị: sả chanh là chính, người mua chú ý củ sả to, trắng, thơm. Đầu ra là chợ, quán ăn, thương lái rau gia vị.
- Cất tinh dầu: sả Java hoặc sả chanh tuỳ loại tinh dầu người mua cần. Cần lượng lá lớn và đều, có lò cất hoặc có cơ sở cất nhận lá.
- Kết hợp: trồng băng sả chanh quanh vườn, cắt củ bán tươi, phần lá cắt cất tinh dầu hoặc làm vật liệu tủ. Cách này tận dụng tốt nhất nhưng tốn công nhất.
- Nguồn giống: sả trồng bằng tép tách từ khóm. Lấy từ khóm khoẻ, không sâu bệnh, đúng loài. Khi mua với mục đích cất tinh dầu, hỏi rõ giống gì vì hàm lượng và thành phần tinh dầu khác nhau giữa các giống.
Trồng băng sả theo đường đồng mức
Đây là cách trồng hợp nhất với đồi dốc Tà Đùng, vừa giữ đất vừa có lá thu. Trình tự dưới đây là nguyên tắc; khoảng cách cụ thể chỉnh theo độ dốc và loài sả.
- Xác định đường đồng mức trên sườn dốc: những điểm cùng độ cao nối với nhau thành đường. Có thể dùng thước chữ A tự làm hoặc ống nước trong suốt để dò, cắm cọc đánh dấu.
- Dọc theo đường đã đánh dấu, cuốc rãnh nông, bón lót phân hữu cơ hoai.
- Tách tép sả từ khóm mẹ, cắt bớt lá và rễ già, trồng thành hàng dày dọc rãnh để sau vài tháng các khóm khép lại thành băng liền.
- Khoảng cách giữa các băng tuỳ độ dốc: dốc càng nhiều thì băng càng gần nhau. Phần đất giữa hai băng dùng trồng cây chính như sâm, gừng, nghệ.
- Trồng đầu mùa mưa để đỡ công tưới. Những tháng đầu làm cỏ quanh khóm để sả không bị lấn.
- Sau mỗi mùa mưa, xem băng có chỗ hở, bị nước xói qua không, trồng dặm ngay.
Cắt lứa, chăm và làm mới khóm
Lứa đầu: sau vài tháng trồng, khóm đủ lớn thì cắt. Cắt lá cách gốc một đoạn để khóm đâm lại; cắt củ thì nhổ hoặc cắt sát gốc một số tép, chừa tép nhỏ lại.
Các lứa sau: cách nhau theo tốc độ sả mọc lại, nhanh trong mùa mưa, chậm trong mùa khô. Sau mỗi lứa bón thúc nhẹ phân hữu cơ hoai, làm cỏ.
Mùa khô: sả chịu hạn nhưng lá cắt ít đi. Nếu cần lá đều cho cất tinh dầu, tưới bổ sung ở mức vừa phải.
Sâu bệnh: sả ít bị hại nặng. Đôi khi gặp nấm gây đốm, gỉ lá khi khóm quá dày và ẩm. Cắt bỏ lá bệnh, giữ khóm thông thoáng. Hầu như không cần phun thuốc, đó là điểm cộng cho cây làm dược liệu, tinh dầu.
Làm mới: sau vài năm, khóm già, giữa khóm chết khô, lá ít. Lúc đó đào khóm, tách tép non trồng lại, phần già băm làm phân. Làm mới luân phiên từng đoạn băng để băng không bị hở cùng lúc.
Cất tinh dầu ở quy mô nhỏ: làm được tới đâu
Tinh dầu sả thường được lấy bằng cách chưng cất lôi cuốn hơi nước: lá sả cho vào nồi cất, hơi nước đi qua lá kéo theo tinh dầu, sau đó ngưng tụ và tách tinh dầu ra khỏi nước. Nguyên lý đơn giản, nhưng để có lượng tinh dầu đáng kể cần rất nhiều lá, vì hàm lượng tinh dầu trong lá chỉ ở mức thấp.
Với một hộ ở Tà Đùng, có hai hướng. Hướng thứ nhất là bán lá cho cơ sở có lò cất, nếu quanh vùng có. Hướng thứ hai là nhiều hộ chung nhau một lò cất nhỏ, gom lá theo lịch. Tự mua lò riêng chỉ hợp khi có diện tích sả đủ lớn và có người mua tinh dầu ổn định.
Cất tinh dầu có rủi ro thật: nồi hơi, nhiệt độ cao, củi lửa, và tinh dầu là chất dễ cháy. Thiết bị phải có van an toàn, đặt ở chỗ thoáng, xa nhà ở và kho, người vận hành phải được hướng dẫn. Không tự chế nồi áp suất từ thùng phuy. Tinh dầu bán làm nguyên liệu mỹ phẩm, thực phẩm còn phải đáp ứng yêu cầu chất lượng của người mua; nên hỏi cụ thể trước khi đầu tư.
Bã lá sau khi cất không phải bỏ đi. Bã còn ẩm, đã qua hơi nóng, có thể ủ làm phân hữu cơ hoặc phơi khô làm vật liệu tủ gốc. Nước ngưng tụ còn lại sau khi tách tinh dầu có mùi sả, một số nơi tận dụng, nhưng nếu đem bán cũng phải biết người mua cần gì và đáp ứng yêu cầu ra sao. Tận dụng được phụ phẩm giúp phép tính của lò cất nhỏ bớt thiệt, nhưng không làm một lò thiếu nguyên liệu trở nên có lời.
Sả trong vườn sâm: những điều nên tránh
Băng sả và vườn sâm hợp nhau ở chỗ sả giữ đất cho luống sâm phía dưới, lá sả cắt ra làm vật liệu tủ luống. Nhưng có vài điều cần tránh. Thứ nhất, đừng trồng sả sát mép luống sâm: rễ sả rất mạnh, tranh nước và dinh dưỡng; để một lối đi giữa băng sả và luống sâm. Thứ hai, sả cao và dày có thể che nắng sâm vào buổi chiều nếu băng nằm phía tây luống; tính hướng nắng trước khi trồng.
Thứ ba, lá sả dùng tủ luống phải khô và không mang nấm bệnh; lá sả bị đốm, gỉ nhiều thì đừng đem tủ sâm. Thứ tư, khi làm mới băng sả bằng cách đào khóm, đất xới tơi ở đúng mùa mưa có thể bị xói; làm vào cuối mùa khô và từng đoạn ngắn.
Nếu làm đúng, băng sả là một phần của hệ thống giữ đất lâu dài cho vườn sâm trên đồi. Sau vài năm, đất phía trên mỗi băng sẽ được giữ lại, tạo thành các bậc thoai thoải tự nhiên, giảm công lên luống và giảm thối củ do nước dồn. Đó là lợi ích mà tiền bán lá sả không đo được.
Khi bắt đầu, có thể làm thử một hai băng ở đoạn dốc hay bị xói nhất của vườn, quan sát qua một mùa mưa rồi mới nhân rộng ra cả sườn đồi. Tép giống cho các băng sau lấy ngay từ những khóm đã trồng, nên chi phí mở rộng chủ yếu là công. Ghi lại vị trí từng băng, năm trồng, lần làm mới để quản lý lâu dài.
Bán sả tươi: chuẩn bị gì để giữ được mối
Sả bán tươi đi chợ, đi quán là đầu ra dễ nhất nhưng cũng cạnh tranh nhất, vì sả trồng được ở hầu hết mọi nơi. Muốn giữ được người mua, điều quan trọng không phải là trồng nhiều mà là giao đều và đúng yêu cầu. Quán ăn cần củ sả to, trắng, cắt bỏ lá, bó gọn; thương lái gom rau gia vị có thể cần cả cây; cơ sở làm sả cây đông lạnh hay sả băm có yêu cầu riêng về kích cỡ.
Ở Tà Đùng, đường từ vườn ra chợ hay ra điểm gom có khi xa, nên tính kỹ chuyện chở. Sả tươi khá bền so với rau lá, nhưng cắt xong nên giữ nơi râm mát, không chất đống dưới nắng, giao trong ngày hoặc ngày hôm sau. Củ sả đẹp nhất khi khóm được bón đủ, tưới đủ và không quá già.
Nếu vườn đã có băng sả để giữ đất, phần củ bán tươi là thu nhập phụ, không nên vì muốn bán nhiều mà nhổ trơ khóm làm hở băng. Luôn chừa lại tép non trong mỗi khóm để băng vẫn kín, tiếp tục làm nhiệm vụ chính là giữ đất cho vườn sâm.
Câu hỏi thường gặp
Sả chanh và sả Java khác nhau thế nào khi trồng ở Tà Đùng?
Cả hai đều trồng được trên đồi nắng. Sả chanh thường dùng làm gia vị và cũng được cất tinh dầu; sả Java thường trồng chủ yếu để cất tinh dầu, mùi và thành phần tinh dầu khác sả chanh. Chọn loài theo người mua: bán củ tươi thì sả chanh, bán lá cho lò cất thì hỏi lò cần loài nào.
Trồng sả có làm đất bạc màu không?
Sả cắt nhiều lứa lấy đi nhiều dinh dưỡng, nếu không bón bù thì đất nghèo dần. Bón phân hữu cơ sau mỗi vài lứa, trả lại một phần lá cắt làm vật liệu tủ. Trồng thành băng chống xói thì nhìn chung lại giữ đất tốt hơn là để sườn dốc trống.
Băng sả nên cách nhau bao xa trên đất dốc?
Tuỳ độ dốc: dốc càng lớn, các băng càng gần nhau. Không có một con số chung cho mọi lô. Nguyên tắc là sao cho nước chảy giữa hai băng chưa kịp tạo rãnh xói. Cán bộ khuyến nông có thể giúp đo dốc và gợi ý khoảng cách cho từng lô.
Một hộ nhỏ có nên tự mua lò cất tinh dầu sả không?
Thường chưa nên. Hàm lượng tinh dầu trong lá thấp, cần rất nhiều lá mới ra lượng đáng kể, và lò cất có rủi ro nhiệt, áp suất, cháy nổ. Hợp hơn là bán lá cho cơ sở có lò hoặc chung nhau một lò nhỏ, khi đã có người mua tinh dầu chắc chắn.
Lá sả có dùng tủ luống sâm được không?
Được, nếu lá khô, sạch, không bị nấm bệnh. Lá sả phân huỷ chậm, giữ ẩm tốt, giảm cỏ. Không dùng lá sả tươi phủ quá dày sát gốc sâm trong mùa mưa vì giữ ẩm quá mức dễ gây thối gốc.
Trồng sả quanh vườn có đuổi được sâu hại không?
Mùi sả có thể xua bớt một số côn trùng, nhưng hàng sả quanh vườn không thay được việc theo dõi và quản lý sâu hại. Hãy xem sả là lợi ích phụ, còn phòng sâu bệnh vẫn dựa vào chọn giống sạch, luân canh, vệ sinh vườn và thăm vườn thường xuyên.