Với sâm Bố Chính trên đất đỏ bazan quanh hồ Tà Đùng, nguyên tắc bón phân là nhiều mùn, ít đạm, đủ kali: bón lót thật đủ phân hữu cơ đã ủ hoai từ trước khi trồng, hạ độ chua bằng vôi tách riêng, rồi bón thúc nhẹ theo sức cây, nghiêng về kali khi cây bắt đầu tích củ. Bón dư đạm làm cây xanh um nhưng củ nhỏ, nhiều nước và dễ thối, đúng thứ người trồng sâm không muốn.
Bài này không đưa liều lượng phân cụ thể, vì liều phụ thuộc kết quả phân tích đất và độ mùn của từng lô, và các nguồn ghi khác nhau. Thay vào đó, bên mình giải thích cây cần gì ở từng giai đoạn, loại phân hữu cơ sẵn có quanh vùng hồ dùng thế nào, và vì sao trồng dược liệu thì nên đi theo hướng hữu cơ, ít phân hoá học.
Cây lấy củ cần dinh dưỡng khác cây lấy lá
Củ sâm là kho chứa tinh bột và chất nhầy. Cây tạo chất đó ở lá rồi chuyển xuống rễ. Giai đoạn đầu, cây cần đạm để ra lá, lập bộ máy quang hợp; giai đoạn sau, khi củ bắt đầu phình, cây cần kali để vận chuyển đường bột xuống củ và để vách tế bào chắc. Lân giúp rễ phát triển từ sớm. Cả ba đều cần, nhưng tỷ lệ thay đổi theo tuổi cây.
Sai lầm hay gặp ở người quen trồng rau ăn lá hoặc cà phê kinh doanh là bón đạm đều tay suốt vụ. Với cây lấy củ, đạm dư ở giai đoạn sau làm cây tiếp tục ra lá non thay vì dồn sức nuôi củ. Củ phát triển trong điều kiện đó thường xốp, nhiều nước, kém chắc khi phơi khô và dễ bị nấm bệnh xâm nhập.
Ngoài đa lượng, đất bazan chua thường kém canxi và magie, có khi thiếu bo, kẽm. Thiếu canxi làm vách tế bào củ yếu; thiếu bo có thể làm củ nứt, ruột rỗng ở nhiều cây lấy củ. Bên mình nêu như nguyên lý chung của cây lấy củ; muốn biết đất mình thiếu gì, cách chắc chắn là phân tích đất, không đoán theo hàng xóm. Mỗi lô, kể cả hai lô liền kề, có thể có lịch sử bón phân rất khác nhau.
Vì sao trồng sâm nên đi theo hướng hữu cơ
Củ là phần dùng. Với rau ăn lá hay cà phê, phần thu hoạch nằm trên cao hoặc qua nhiều bước chế biến. Với sâm, chính phần nằm trong đất được rửa, thái lát, phơi rồi dùng. Đất sạch, ít tồn dư là điều kiện để củ sạch.
Đất bazan cần mùn. Đất đỏ trồng cà phê nhiều năm thường đã giảm mùn đáng kể, đất chặt dần, nước thấm kém. Phân hữu cơ trả lại cấu trúc tơi xốp, giúp thoát nước tốt hơn trong mùa mưa và giữ ẩm tốt hơn trong mùa khô, hai điều cây sâm cần nhất.
Vi sinh vật có ích ức chế bệnh. Đất nhiều mùn nuôi được quần thể vi sinh vật đa dạng, trong đó có các loài đối kháng với nấm gây thối rễ. Đất nghèo mùn, chỉ bón phân hoá học, thường có hệ vi sinh nghèo và mầm bệnh dễ chiếm ưu thế.
Người mua hỏi. Dược liệu ngày càng được kiểm tra dư lượng và hỏi về cách canh tác. Một vườn ghi được rằng mình bón phân hữu cơ ủ tại chỗ, dùng phân hoá học ở mức thấp và có ghi chép, có lợi thế khi bán cho cơ sở chế biến hay chuỗi có truy xuất.
Ủ phân hữu cơ từ nguyên liệu sẵn có quanh hồ
Vùng hồ Tà Đùng có sẵn nhiều phụ phẩm nông nghiệp: vỏ cà phê sau mùa thu hoạch, phân bò, phân gà, rơm, cỏ, lá cây che bóng. Một quy trình ủ đơn giản:
- Chọn chỗ ủ cao ráo, có mái che hoặc phủ bạt để mưa không rửa trôi dinh dưỡng, cách xa nguồn nước sinh hoạt.
- Xếp lớp xen kẽ: một lớp vỏ cà phê hoặc rơm cỏ, một lớp phân chuồng, rắc chế phẩm vi sinh như nấm Trichoderma theo hướng dẫn trên bao bì.
- Tưới ẩm vừa đủ, sao cho bóp một nắm thấy ẩm tay nhưng không chảy nước.
- Phủ kín, sau vài tuần đảo đống để thông khí, bổ sung nước nếu khô.
- Ủ tới khi đống phân hết nóng, có màu nâu sẫm, mùi đất, không còn nhận ra nguyên liệu ban đầu.
- Chỉ dùng phân đã hoai cho vườn sâm; phân chưa hoai giữ lại cho cây khác hoặc ủ tiếp.
Phân chuồng tươi bón thẳng cho sâm là rủi ro lớn: phân còn nóng làm hại rễ non, mang hạt cỏ dại và mầm bệnh, khi phân huỷ trong đất lại hút đạm và tạo khí có hại cho rễ. Thời gian ủ phụ thuộc nguyên liệu và thời tiết, vỏ cà phê thường lâu hoai hơn rơm.
Bón vôi đúng cách trên đất đỏ
Đất đỏ bazan trồng cà phê lâu năm, bón nhiều phân đạm gốc amoni, thường chua dần. Đất chua làm rễ khó hút lân, canxi, magie, đồng thời tạo điều kiện cho một số nấm gây thối rễ. Vôi giúp hạ độ chua và bổ sung canxi; vôi dolomite có thêm magie. Bón vôi là một phần của việc bón phân chứ không phải việc riêng.
Liều vôi phụ thuộc độ chua thực tế và kết cấu đất. Nên đo độ chua trước. Rải vôi đều mặt đất khi làm đất, xới trộn, chờ một thời gian rồi mới bón phân chuồng và phân hoá học; không trộn chung vôi với phân chuồng hay phân đạm. Trong vụ, nếu thấy đất chua trở lại có thể rắc thêm vôi giữa hai hàng, tránh rắc sát gốc cây non.
Vôi quá liều cũng gây hại: đất trở nên kiềm, cây khó hút sắt, mangan, kẽm, lá vàng giữa gân. Đây là lý do cần đo đất thay vì rải theo thói quen. Một số cơ sở trong tỉnh nhận phân tích mẫu đất; cán bộ khuyến nông xã thường biết chỗ gửi mẫu.
Nhu cầu dinh dưỡng theo giai đoạn cây
Bảng dưới đây là nguyên lý chung cho cây lấy củ, áp vào sâm Bố Chính; không phải công thức bón.
| Giai đoạn | Cây cần gì nhất | Cách bón theo hướng hữu cơ |
|---|---|---|
| Trước trồng | Đất tơi, đủ mùn, bớt chua | Vôi trước, sau đó phân hữu cơ hoai trộn đều tầng củ |
| Cây con mới bén rễ | Rễ phát triển, ít phân | Không bón thêm, chỉ giữ ẩm; có thể tưới dịch vi sinh loãng |
| Cây vươn thân, ra lá | Đạm vừa phải, lân | Bón thúc nhẹ phân hữu cơ, có thể bổ sung ít đạm nếu cây vàng |
| Ra nụ, bắt đầu tích củ | Kali, canxi | Phân hữu cơ có tro, phân kali, giảm đạm |
| Củ phình to | Kali, nước đều | Ngưng đạm, giữ ẩm đều, tủ gốc |
| Trước thu hoạch | Không cần thêm phân | Ngưng bón vài tháng trước khi đào |
Dấu hiệu dư đạm dễ nhận ra: lá to, xanh đậm, thân mập mọng nước, cây đổ sau gió, sâu ăn lá và rệp kéo đến nhiều. Gặp các dấu hiệu này thì ngưng đạm, tăng kali và giữ thoáng.
Bón thúc: ít mà đúng lúc
Bón thúc cho sâm nên chia nhỏ nhiều lần thay vì dồn một lần lớn. Phân hữu cơ hoai rải dọc hàng, cách gốc một khoảng, rồi vun nhẹ đất hoặc phủ lớp tủ lên. Bón ngay trước một đợt mưa nhẹ hoặc tưới sau khi bón để phân thấm xuống. Tránh bón khi đất đang sũng nước giữa mùa mưa vì rễ đang yếu và phân dễ trôi theo rãnh.
Nếu dùng phân hoá học bổ sung, chọn loại có tỷ lệ kali cao ở giai đoạn tích củ, bón lượng nhỏ, cách xa gốc, không để phân dính lá. Phân bón lá có thể dùng để bổ sung vi lượng khi có dấu hiệu thiếu, nhưng không thay được phân bón gốc. Mọi loại phân đều nên đọc kỹ hướng dẫn và chỉ dùng loại được phép lưu hành.
Tro bếp và tro từ đốt cành cà phê là nguồn kali tại chỗ, nhưng tro có tính kiềm mạnh; rắc mỏng, trộn vào phân ủ thay vì rải đống sát gốc. Nước giải chuồng, nước ngâm phân chỉ dùng khi đã pha loãng và ủ đủ lâu, tưới vào đất chứ không tưới lên lá, và không dùng trong vài tháng cuối trước khi đào củ.
Phân xanh và luân canh để giữ đất lâu dài
Một vụ sâm lấy đi khỏi đất cả phần củ lẫn phần lớn rễ, và đào củ làm xáo trộn tầng đất mặt. Sau vụ, đất cần được trả lại mùn. Gieo một vụ cây phân xanh như các loại cây họ đậu phủ đất, rồi cắt vùi khi cây ra hoa, là cách nhiều vùng làm để phục hồi đất. Cây phân xanh còn che đất khỏi trôi trong mùa mưa.
Luân canh với cây khác họ, như ngô hay cây lấy hạt, giúp cắt vòng đời của mầm bệnh và sâu hại đặc trưng cho cây họ Bông. Không trồng sâm liên tiếp nhiều vụ trên cùng một luống. Nếu đất ít, có thể chia lô thành nhiều phần và quay vòng: phần này trồng sâm thì phần kia trồng phân xanh hoặc cây khác.
Ghi lại lịch sử từng lô trong sổ nhật ký, kể cả cây phân xanh và loại phân đã bón, để vụ sau biết lô nào đã nghỉ đủ. Chi tiết về các cây dược liệu khác trồng quanh hồ có ở chuyên mục cây dược liệu vùng hồ của trang.
Dấu hiệu bón sai và cách sửa trong vụ
Cây xanh um, thân mọng, đổ ngã. Thường là dư đạm, có khi kèm thiếu nắng. Ngưng mọi loại phân có đạm, kể cả nước phân ủ; tăng kali bằng tro trộn phân ủ hoặc phân kali lượng nhỏ; tỉa bớt lá già sát gốc cho thoáng. Cây sẽ không thấp lại, nhưng phần lá mới ra cứng hơn và củ bắt đầu chắc lại.
Lá non vàng nhạt, gân còn xanh. Có thể do đất quá kiềm sau khi bón vôi quá tay, rễ khó hút sắt và mangan, hoặc do úng làm rễ hỏng. Đào thử rễ trước: rễ trắng khoẻ thì xem lại lượng vôi, rễ thâm đen thì vấn đề nằm ở thoát nước, bón thêm phân chỉ làm nặng thêm.
Mép lá già cháy nâu. Hay gặp khi thiếu kali hoặc khi phân bón dính sát gốc gây xót rễ. Kiểm tra lại cách bón: phân phải rải cách gốc, vùi nhẹ hoặc phủ tủ, tưới sau khi bón. Bổ sung kali dần dần, không dồn một lần.
Cây còi, chậm lớn dù đã bón. Đất có thể quá chua, quá chặt, hoặc có tuyến trùng hại rễ. Nhổ một cây xem rễ: rễ có nhiều nốt sưng là dấu hiệu tuyến trùng, cần hỏi cán bộ bảo vệ thực vật. Bón thêm phân trong trường hợp này phần lớn là phí.
Câu hỏi thường gặp
Bón phân NPK cho sâm Bố Chính có được không?
Được, nhưng nên coi là phần bổ sung chứ không phải nền chính. Nền chính là phân hữu cơ hoai và đất được cải tạo. Nếu dùng NPK, bón lượng nhỏ, chia nhiều lần, giảm đạm và tăng kali khi cây tích củ, ngưng bón vài tháng trước khi đào và ghi lại vào sổ nhật ký.
Vỏ cà phê có dùng làm phân cho sâm được không?
Được, khi đã ủ hoai. Vỏ cà phê là nguồn hữu cơ dồi dào quanh hồ Tà Đùng, có kali, giúp đất tơi. Vỏ tươi bón thẳng sẽ lên men nóng, hút đạm và dễ sinh mốc quanh gốc, nên phải ủ cùng phân chuồng và chế phẩm vi sinh tới khi hoai mục.
Làm sao biết cây sâm đang thiếu phân?
Cây thiếu đạm thường vàng đều từ lá già, sinh trưởng chậm. Thiếu kali hay cháy mép lá già. Thiếu magie vàng giữa gân lá già. Tuy vậy, triệu chứng dễ lẫn với úng rễ hay bệnh, nên đào thử rễ xem có thối không trước khi kết luận thiếu phân và bón thêm.
Trichoderma có tác dụng gì với vườn sâm?
Trichoderma là nhóm nấm có ích sống trong đất, thường được dùng để ủ phân nhanh hoai và cạnh tranh với một số nấm gây thối rễ. Đây là biện pháp hỗ trợ, không thay được thoát nước và luân canh. Chọn chế phẩm có đăng ký lưu hành, dùng theo hướng dẫn trên bao bì.
Có nên bón phân cho sâm khi đang mưa dầm không?
Không nên. Khi đất sũng nước, rễ hoạt động kém, phân dễ trôi theo rãnh xuống nguồn nước và có thể làm tổn thương rễ đang yếu. Chờ đất ráo bớt, bón lượng nhỏ, phủ lớp tủ lên. Giữa mùa mưa, việc ưu tiên là khơi rãnh thoát nước chứ không phải bón thêm.
Ngưng bón phân trước khi đào củ bao lâu?
Không có con số chung cho mọi vườn, nhưng nguyên tắc là ngưng đạm từ khá sớm để củ chắc và ngưng mọi loại phân hoá học vài tháng trước khi đào. Ghi rõ ngày bón cuối cùng vào sổ, vì người thu mua hoặc cơ sở chế biến có thể hỏi.