Không có một khoảng cách trồng sâm Bố Chính đúng cho mọi vườn; khoảng cách được chọn để mỗi cây đủ nắng, tán lá khô nhanh sau mưa, và người chăm đi lại được mà không giẫm lên luống. Trên đất đỏ bazan giàu ẩm ở vùng hồ Tà Đùng, nên trồng thưa hơn một chút so với vùng cát khô, vì tán dày giữ ẩm lâu là điều kiện cho nấm bệnh. Trồng để lấy hạt giống cần thưa hơn trồng để lấy củ.
Bài này giải thích các yếu tố quyết định mật độ, đưa ra một phép tính số cây cho một lô theo ví dụ giả định, và chỉ cách tự thử mật độ trên vườn nhà để rút ra con số hợp với đất của mình. Bên mình không đưa một con số "chuẩn", vì các nguồn ghi khác nhau và cây trên đất bazan cao nguyên chưa có nhiều số liệu công bố.
Mật độ ảnh hưởng tới củ và bệnh như thế nào
Cây sâm Bố Chính ở thời kỳ sung sức có tán rộng, lá to xẻ thùy, thân có thể cao ngang hông người. Khi trồng dày, lá các cây chạm nhau, ánh nắng chỉ tới phần ngọn, thân bên dưới thiếu sáng nên vươn cao, yếu, dễ đổ khi gió mùa khô thổi mạnh. Cây vươn thì dồn sức nuôi thân, củ nhỏ và dài hơn.
Tán dày còn giữ hơi ẩm sau mưa hay sau tưới phun. Lá ướt lâu, mặt đất dưới tán không khô, là môi trường cho nấm gây đốm lá và thối gốc. Một cây bệnh trong hàng dày lây sang cây bên cạnh nhanh hơn nhiều so với hàng thưa. Ở vùng hồ mùa mưa ẩm kéo dài, rủi ro này rõ hơn ở vùng cát khô.
Ngược lại, trồng quá thưa thì đất trống nhiều, cỏ mọc kín khoảng giữa, công làm cỏ tăng và đất trống dễ trôi. Diện tích đã làm luống, đã bón phân mà để trống là phí. Mật độ hợp lý nằm ở giữa: tán vừa khép lại khi cây ở thời kỳ lớn nhất, nhưng vẫn có khe để gió lùa và nắng chiếu xuống mặt luống. Nhìn từ đầu luống vào buổi trưa, nếu còn thấy những vệt nắng lốm đốm trên mặt đất giữa các cây là mật độ đang ở mức an toàn.
Năm yếu tố để chọn khoảng cách
Mục đích trồng. Lấy củ là chính thì có thể trồng dày hơn và tỉa bớt hoa. Để cây làm giống lấy hạt cần thưa hơn, cho cây phân cành, ra nhiều hoa, quả chín đều và dễ hái. Nhiều vườn tách hẳn vài luống làm giống, trồng thưa riêng.
Độ màu mỡ của đất. Đất nhiều mùn, bón hữu cơ đầy đủ thì cây lớn, tán rộng, nên để khoảng cách rộng hơn. Đất nghèo, cây nhỏ thì có thể trồng gần hơn một chút. Đây là lý do cùng một con số khoảng cách nhưng hai vườn cho kết quả khác nhau.
Mức độ nắng. Lô đầy nắng cho cây thấp, tán gọn. Lô bị che một phần bởi cây cà phê, sầu riêng thì cây vươn, nên trồng thưa để giảm cạnh tranh ánh sáng giữa chính các cây sâm.
Cách tưới. Tưới phun mưa làm ướt lá, nên cần hàng thưa để lá khô nhanh. Tưới nhỏ giọt dọc hàng thì có thể trồng theo hàng đôi sát ống tưới, khoảng giữa luống để trống làm lối.
Sức người chăm. Khoảng cách phải để tay và chân làm việc được: làm cỏ, nhổ cây bệnh, bấm hoa, đào củ. Một vườn quá dày khiến người chăm bỏ qua những cây ở giữa, và chính những cây đó thường bệnh đầu tiên.
Phép tính số cây cho một lô (ví dụ giả định)
Các con số dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính, không phải khuyến cáo. Anh chị thay bằng kích thước luống và khoảng cách của vườn mình.
| Bước tính | Ví dụ giả định | Kết quả |
|---|---|---|
| Bề rộng mặt luống + rãnh | Luống 1,2 m, rãnh 0,4 m | Mỗi luống chiếm 1,6 m bề ngang |
| Chiều dài luống trên 1.000 m² | 1.000 m² chia 1,6 m | Khoảng 625 m luống |
| Số hàng trên mỗi luống | Trồng hàng đôi | 625 m × 2 = 1.250 m hàng |
| Khoảng cách cây trên hàng | Cây cách cây 0,35 m | 1.250 chia 0,35 ≈ 3.570 cây |
| Trừ đầu luống, mương, lối đi | Bớt khoảng 10% | Khoảng 3.200 cây |
| Cộng cây dặm | Thêm khoảng 5–10% cây con dự phòng | Chuẩn bị khoảng 3.400–3.500 cây con |
Cách tính này giúp anh chị biết cần ươm hay mua bao nhiêu cây con, và ước lượng công trồng. Khi đổi bề rộng luống, đổi số hàng hay khoảng cách cây, kết quả thay đổi rất nhanh; vì vậy nên tính lại cho từng lô thay vì dùng một con số truyền miệng.
Trồng hàng đơn, hàng đôi hay trồng nanh sấu
Hàng đơn giữa luống dễ chăm, cây nhận nắng đều, nhưng tốn diện tích luống và rãnh. Hàng đôi là cách phổ biến với luống rộng vừa: hai hàng chạy song song gần hai mép luống, ở giữa để trống một khoảng cho ống tưới hoặc để tay luồn vào làm cỏ. Như vậy mỗi cây vẫn có một phía nhìn ra rãnh thoáng.
Trồng nanh sấu, tức cây hàng này so le với cây hàng kia, giúp tận dụng khoảng trống, tán các cây ít chồng lên nhau hơn so với trồng thẳng hàng đối diện. Cách này hợp với luống rộng và lô đầy nắng. Nhược điểm là đào củ khó định vị hơn một chút, và khi có cây bệnh thì khó nhổ mà không chạm vào cây bên cạnh.
Với lô trồng xen trong hàng cà phê non, thường chỉ trồng được một hoặc hai hàng sâm ở giữa hai hàng cà phê, chừa khoảng cách đủ xa gốc cà phê để không tranh rễ và không bị ảnh hưởng khi bón phân, phun thuốc cho cà phê. Trường hợp này mật độ sâm trên diện tích tổng thấp hơn nhiều so với vườn chuyên.
Tự thử mật độ trên vườn nhà
Vì số liệu về sâm Bố Chính trên đất bazan còn ít, cách chắc nhất là tự thử trên chính lô của mình trong vụ đầu.
- Chọn một luống dài, đất đồng đều, cùng chế độ phân và tưới.
- Chia luống thành ba đoạn, mỗi đoạn trồng một khoảng cách khác nhau: dày, trung bình, thưa.
- Cắm cọc đánh dấu và ghi ngày trồng, khoảng cách từng đoạn vào sổ.
- Trong vụ, ghi số cây chết, cây đổ, cây bệnh ở mỗi đoạn, nhất là sau các đợt mưa dầm.
- Khi đào củ, cân riêng củ của từng đoạn, ghi cả cỡ củ và số củ thối.
- So sánh tổng khối lượng củ đạt chuẩn trên mỗi mét luống, không chỉ khối lượng mỗi cây.
Đoạn trồng dày thường cho củ nhỏ hơn trên mỗi cây nhưng có khi tổng khối lượng trên mét luống vẫn cao; đoạn trồng thưa cho củ to nhưng ít cây. Con số cuối cùng phụ thuộc vào việc đầu ra trả giá theo cỡ củ hay theo khối lượng, nên kết quả thử nên đọc cùng với cách bán.
Trồng dặm và giữ đều mật độ trong vụ
Sau khi trồng vài tuần, luôn có một số cây con chết vì bị đứt rễ khi trồng, bị sâu xám cắn ngang gốc, hoặc bị úng ở chỗ luống thấp. Trồng dặm sớm bằng cây con dự phòng cùng tuổi giúp vườn đồng đều. Dặm quá muộn thì cây dặm bị cây xung quanh che, mọc yếu và chín không cùng lúc.
Khi phát hiện cây bệnh thối gốc giữa vụ, nhổ bỏ cả cây và đất bám quanh củ, mang ra xa vườn tiêu huỷ, không vứt xuống rãnh. Chỗ trống đó không nên trồng dặm ngay, vì mầm bệnh còn trong đất; có thể rắc vôi bột hoặc chế phẩm sinh học vào hố và để trống tới vụ sau.
Nếu thấy cả một đoạn luống cây vươn cao, đổ nghiêng, đó là dấu hiệu mật độ quá dày hoặc thiếu nắng. Có thể tỉa bớt vài cây yếu để những cây còn lại có chỗ phát triển. Ghi lại để vụ sau điều chỉnh khoảng cách ngay từ đầu.
Mật độ và gió mùa khô trên đồi trống
Vào mùa khô, gió trên cao nguyên thổi mạnh và kéo dài nhiều ngày, nhất là ở những sườn đồi trống nhìn ra mặt hồ. Cây sâm thân mảnh, lá to, đón gió như một cánh buồm nhỏ. Trồng thưa ở lô lộng gió khiến từng cây phải tự chịu gió, dễ nghiêng gốc, lá rách và mất nước nhanh. Trồng quá dày thì cây vươn yếu, đổ cả mảng.
Ở lô lộng gió, một mức trồng trung bình, hàng đôi so le, giúp các cây che chắn lẫn nhau mà không quá ẩm. Kết hợp một hàng rào chắn gió ở phía gió thổi tới, bằng cây bụi hoặc hàng cây phân xanh, giảm sức gió đáng kể cho cả lô. Nhiều vườn cà phê trong vùng đã có hàng cây che bóng, chắn gió sẵn; vườn sâm đặt bên trong vùng được che có lợi thế.
Khi thấy cây bắt đầu nghiêng, vun thêm đất vào gốc là cách đầu tiên. Với luống làm giống, cây để lâu, ra nhiều hoa quả, có thể cắm cọc thấp dọc hàng và căng dây cho cây tựa vào. Cây đổ rạp nằm trên mặt luống ẩm dễ thối thân, nên dựng lại sớm.
Cỡ cây con và cách trồng quyết định tỷ lệ sống
Mật độ tính trên giấy chỉ có ý nghĩa nếu cây trồng xuống sống được. Cây con ươm trong bầu, có vài lá thật, thân cứng, rễ trắng đầy bầu là cỡ dễ sống nhất. Cây quá non thì yếu trước nắng và gió; cây để trong bầu quá lâu thì rễ cuộn tròn, ra luống chậm bén.
Trước khi trồng vài ngày, đưa khay cây con ra chỗ nắng hơn để cây quen dần với điều kiện ngoài vườn. Trồng vào chiều mát hoặc ngày râm, đặt bầu sao cho mặt bầu ngang với mặt luống, không vùi sâu thân, nén nhẹ đất quanh bầu rồi tưới đẫm. Xé bỏ túi nilon bầu, đừng chôn cả túi.
Những ngày đầu sau trồng, nếu nắng gắt, có thể che tạm bằng lá hoặc lưới thưa trong vài ngày. Đếm số cây chết sau hai tuần: tỷ lệ chết cao ở một đoạn luống thường chỉ ra vấn đề ở chỗ đó, như đất úng, sâu xám hay cây con kém, hơn là do mật độ.
Một chi tiết nhỏ nhưng hay bị bỏ qua là chuyển cây con từ vườn ươm ra lô. Xếp khay cẩn thận, che nắng trên đường đi, không để bầu khô trắng. Cây con héo trước khi xuống luống thường bén rễ chậm vài ngày, và chính vài ngày đó là lúc sâu xám, kiến và nắng gắt dễ làm cây chết nhất. Trồng xong lô nào tưới lô đó, đừng để trồng cả buổi rồi mới tưới.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm Bố Chính dày có cho năng suất cao hơn không?
Không hẳn. Trồng dày có nhiều cây hơn nhưng mỗi cây ít nắng, củ nhỏ hơn, và vườn dễ bệnh hơn khi mưa ẩm kéo dài. Tổng khối lượng củ tốt trên mỗi mét luống mới là con số cần so, và nó phụ thuộc vào đất, nắng, cách chăm của từng vườn.
Một sào đất trồng được bao nhiêu cây sâm?
Còn tuỳ bề rộng luống, rãnh, số hàng và khoảng cách cây. Anh chị đo kích thước luống thật, tính chiều dài luống trên diện tích, nhân số hàng rồi chia khoảng cách cây, sau đó trừ phần mương và lối đi. Các con số truyền miệng thường không khớp với lô cụ thể của mình.
Cây để lấy hạt giống có cần trồng riêng không?
Nên trồng riêng vài luống làm giống với khoảng cách thưa hơn, chọn từ cây khoẻ, đúng đặc điểm. Cây giống cần để hoa và quả chín, trong khi luống lấy củ thường tỉa bớt hoa. Tách riêng giúp chăm đúng mục đích và tránh lẫn cây yếu vào nguồn giống.
Có nên trồng hai cây một hố cho chắc ăn không?
Trồng hai cây một hố làm hai cây tranh nhau dinh dưỡng và chỗ cho củ phình, củ dễ dính nhau, khó đào. Tốt hơn là trồng một cây mỗi hố và chuẩn bị cây con dự phòng để dặm sớm những chỗ cây chết sau khi trồng.
Khoảng cách trồng sâm xen trong cà phê là bao nhiêu?
Phụ thuộc tuổi và tán cà phê. Nguyên tắc là trồng ở giữa hàng, đủ xa gốc cà phê để không tranh rễ và không dính phân, thuốc bón cho cà phê. Vườn cà phê tán đã khép thì nắng xuống ít, sâm khó cho củ tốt, nên hạn chế trồng xen ở đó.