Luống trồng sâm trên đồi bazan cần ba thứ: đủ cao để vùng củ nằm trên mức nước đọng sau mưa dầm, chạy theo đường đồng mức để nước không xé luống, và có hệ rãnh dẫn nước dư về một mương chính có chỗ lắng đất. Đất phải được cày cuốc sâu, nhặt sạch rễ cũ và trộn mùn từ trước, vì củ sâm phình to trong lớp đất tơi; đất chặt vừa làm củ cong vẹo vừa giữ nước quanh củ.
Ở vùng hồ Tà Đùng, nhiều lô rẫy nằm trên sườn đồi dốc, đất đỏ dính khi ướt và rất dễ trôi khi trống cỏ. Làm luống sai hướng có thể biến cả vườn thành rãnh xói sau một mùa mưa. Bài này đi qua từng bước: đánh giá lô, làm đất, cải tạo độ chua, lên luống, đào rãnh và giữ đất khỏi trôi.
Đọc lô đất trước khi đụng cuốc
Việc đầu tiên là đi lô vào một ngày mưa lớn, hoặc ngay sau đó. Nhìn nước chảy theo đường nào, đọng ở đâu, chỗ nào đất sụt, chỗ nào có mạch rỉ. Những vệt cỏ xanh đậm giữa mùa khô thường đánh dấu chỗ đất giữ nước lâu; vệt đó không hợp cho sâm. Ghi lại bằng vài cọc tre là đủ để khi làm luống biết né.
Thứ hai là độ dốc. Trên dốc nhẹ, có thể làm luống dài theo đường đồng mức. Dốc vừa thì luống ngắn hơn, chen băng cỏ giữa các cụm luống. Dốc gắt thì nên làm bậc thang nhỏ hoặc bỏ không trồng sâm, vì mỗi lần làm cỏ, đào củ đều xới đất, và đất bazan trên dốc gắt trôi rất nhanh.
Thứ ba là lịch sử của lô. Đất vừa phá cà phê già, hồ tiêu chết hay đất trồng đậu bắp năm trước cần cảnh giác hơn đất hoang lâu năm, vì có thể còn nấm hại rễ và tuyến trùng. Hỏi lại người làm trước đó cây chết vì gì. Nếu từng có hồ tiêu chết nhanh hàng loạt, nên cho đất nghỉ hoặc luân canh trước khi trồng sâm.
Làm đất và cải tạo độ chua
Làm đất nên xong trước mùa mưa vài tuần để vôi kịp phản ứng và đất kịp lắng.
- Phát dọn cỏ, gom rễ cây cũ, đặc biệt rễ cà phê, rễ tiêu và gốc cây chết. Rễ mục trong đất là nơi trú của nấm hại.
- Cày hoặc cuốc sâu, sâu hơn tầng củ dự kiến. Nếu dưới tầng mặt có lớp đất chặt do xe cày đi nhiều năm, phá lớp đó để nước thấm xuống thay vì đọng lại.
- Lấy mẫu đất ở vài điểm trong lô, trộn đều, mang đi đo độ chua tại cơ sở phân tích đất hoặc dùng bộ đo đơn giản. Kết quả này quyết định có rải vôi hay không và rải bao nhiêu.
- Rải vôi bột hoặc vôi dolomite đều mặt đất rồi xới trộn. Để đất nghỉ một thời gian, có mưa thì càng tốt.
- Sau đó mới trộn phân chuồng đã ủ hoai hoặc phân hữu cơ, có thể ủ kèm chế phẩm nấm đối kháng Trichoderma. Không trộn vôi và phân chuồng cùng lúc, vì vôi làm phân mất đạm bay hơi.
- Bừa lại cho tơi, nhặt đá, nhặt rễ còn sót, rồi mới lên luống.
Đất bazan khi ướt rất dẻo, cày lúc đất quá ướt sẽ tạo thành những tảng chặt, khô lại thì cứng như gạch. Nên làm đất khi nắm đất trong tay bóp lại rồi bung ra được, không dính bết lòng bàn tay.
Nếu lô vừa phá cà phê hay hồ tiêu già, nên đào vài hố kiểm tra rễ cũ trước khi làm đất cả lô. Rễ có nhiều nốt sưng nhỏ là dấu hiệu tuyến trùng; rễ thâm đen, vỏ tuột là dấu hiệu nấm hại. Gặp các dấu hiệu này thì nên cho đất nghỉ, luân canh hoặc hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi trồng sâm.
Luống cao bao nhiêu là đủ
Đủ cao để vùng củ không ngập. Củ sâm thường phát triển trong lớp đất trên cùng, nên mặt luống phải cao hơn mức nước đọng ở rãnh sau mưa lớn. Lô càng hay đọng nước thì luống càng phải cao. Cách tự kiểm: sau một trận mưa dầm, chọc que xuống giữa luống xem đất ở độ sâu tầng củ còn sũng nước hay đã ráo.
Mặt luống hơi khum. Mặt phẳng hoặc lõm giữa sẽ giữ nước mưa trên luống. Khum nhẹ để nước chảy ra hai bên rãnh. Tránh khum quá dốc vì mùa khô nước tưới sẽ chảy tuột, không thấm.
Rộng vừa tầm tay. Luống nên rộng sao cho đứng ở rãnh với tay tới giữa luống để làm cỏ, nhổ cây bệnh mà không phải giẫm lên luống. Giẫm lên làm đất nén chặt và dễ làm gãy củ.
Rãnh đủ rộng và sâu. Rãnh giữa hai luống vừa là lối đi vừa là đường thoát nước. Rãnh hẹp, nông thì đầy đất nhanh sau vài trận mưa, mất tác dụng. Sau mỗi đợt mưa lớn nên đi lại các rãnh và vét chỗ bị lấp.
Luống theo đường đồng mức và đường đi của nước
Trên đồi, nếu luống chạy thẳng từ đỉnh xuống chân dốc, nước mưa sẽ dồn vào các rãnh như vào máng, chảy nhanh, cuốn theo đất và xé chân luống. Luống chạy ngang dốc theo đường đồng mức thì mỗi rãnh giữ nước chậm lại, đất ít trôi hơn. Nhưng rãnh ngang tuyệt đối phẳng lại làm nước đọng. Cách làm hay gặp là cho rãnh hơi nghiêng nhẹ về một phía để nước chảy chậm về mương dẫn chính.
Mương dẫn chính chạy dọc theo dốc ở mép lô hoặc giữa lô, lòng mương có thể lót đá, cỏ hoặc làm bậc nhỏ để giảm tốc nước. Cuối mương nên có hố lắng, nơi nước chậm lại để đất lắng xuống trước khi chảy ra ngoài. Đất vét từ hố lắng sau mùa mưa là đất mặt màu mỡ, đem trả lại luống.
Với lô sát mép hồ hoặc gần suối, cần chú ý nước thoát ra không mang theo phân, vôi hay thuốc xuống nguồn nước chung. Một dải cỏ hoặc cây bụi giữa vườn sâm và mép nước vừa giữ đất vừa lọc bớt nước chảy tràn. Đây là chuyện giữ hồ cho cả vùng chứ không riêng một vườn.
Giữ đất khỏi trôi trong mùa mưa
Đất đỏ trống trải là đất dễ mất nhất. Ngay sau khi lên luống, mặt luống nên được tủ một lớp mỏng rơm, cỏ khô hoặc vỏ cà phê đã ủ, để hạt mưa không đập trực tiếp làm đất bết và trôi. Lớp tủ để cách gốc cây một khoảng nhỏ cho cổ rễ thoáng, tránh ẩm mốc quanh thân.
Giữa các cụm luống trên dốc vừa, nhiều vùng ở Tây Nguyên trồng băng cỏ chống xói như cỏ vetiver hoặc để lại dải cỏ tự nhiên được cắt thấp. Băng cỏ giữ đất ở lại, nước đi chậm. Cần chọn loại cỏ không lan vào luống, và cắt thường xuyên để không tranh nắng với sâm.
Bờ luống bị sạt là chuyện thường sau mưa lớn. Sửa ngay bằng cách vun lại đất từ rãnh, không để chỗ sạt thành lỗ hổng dẫn nước vào giữa luống. Đi kiểm tra vườn ngay sau trận mưa lớn đầu tiên của mùa là việc nên làm, vì đó là lúc lộ ra mọi chỗ làm chưa kỹ.
Kiểu luống theo từng loại lô
Bảng dưới đây gợi ý cách chọn kiểu luống theo điều kiện thường gặp quanh hồ. Kích thước cụ thể nên điều chỉnh theo đất và sức người làm.
| Loại lô | Kiểu luống gợi ý | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Đất gần bằng, thoát nước khá | Luống cao vừa, dài, rãnh thẳng | Vẫn cần mương chính, tránh chỗ trũng giữa lô |
| Dốc nhẹ | Luống theo đường đồng mức, rãnh nghiêng nhẹ | Hố lắng cuối mương, tủ mặt luống |
| Dốc vừa | Cụm luống ngắn xen băng cỏ | Không xới đất ở băng cỏ, sửa bờ sau mưa |
| Đất hay đọng nước | Luống rất cao hoặc bỏ không trồng sâm | Thử thoát nước một mùa trước khi trồng |
| Đất vừa phá cà phê, tiêu già | Luống cao, đất được nghỉ và cải tạo trước | Kiểm tra tuyến trùng, nấm rễ trước khi trồng |
Ở lô dốc gắt, chi phí làm bậc thang và rủi ro trôi đất thường lớn hơn giá trị một vụ sâm. Phần đất đó để cây lâu năm hoặc cây phủ đất thì hợp hơn.
Đặt đường ống tưới ngay khi lên luống
Mùa khô ở vùng hồ kéo dài nhiều tháng, nên vườn sâm gần như chắc chắn phải tưới. Đường ống chính nên đặt dọc mép lô hoặc dọc mương dẫn ngay lúc làm luống, khi đất còn trống, thay vì chờ cây lớn mới kéo ống qua luống và giẫm lên cây. Ống nhánh chạy dọc từng luống, với tưới nhỏ giọt thì nằm giữa hai hàng cây.
Hướng luống theo đường đồng mức cũng có lợi cho tưới: dọc mỗi luống độ cao gần như không đổi, áp lực nước trên ống nhánh đều hơn, cây đầu luống và cuối luống nhận lượng nước gần bằng nhau. Nếu luống chạy dọc dốc, cây ở chân dốc thường bị thừa nước còn cây ở đỉnh bị thiếu.
Nguồn nước quanh hồ có thể là giếng, suối, ao trữ hay bơm từ mặt hồ. Việc lấy nước từ hồ thủy điện, suối chung hay khoan giếng có quy định riêng của địa phương; anh chị nên hỏi xã trước khi đầu tư máy bơm lớn. Chi tiết cách tưới và giữ ẩm mùa khô có bài riêng trong chuyên mục.
Kiểm tra luống sau trận mưa lớn đầu mùa
Trận mưa lớn đầu tiên của mùa mưa là phép thử thật cho mọi khâu làm đất. Ngay khi mưa ngớt, nên đi một vòng vườn và để ý bốn điều. Thứ nhất, rãnh nào còn đọng nước sau vài giờ: đó là chỗ rãnh quá phẳng hoặc bị đất lấp. Thứ hai, bờ luống nào bị sạt hay có vết nước xé ngang. Thứ ba, mương chính có tràn bờ không, hố lắng có đầy không. Thứ tư, nước chảy ra khỏi vườn có màu đỏ đục nhiều không, dấu hiệu đất mặt đang trôi.
Mỗi dấu hiệu có cách xử lý đơn giản: vét và tạo dốc lại cho rãnh đọng, vun bờ sạt, mở rộng mương hoặc thêm bậc giảm tốc, tủ thêm mặt luống ở chỗ đất trôi. Làm ngay trong vài ngày đầu thì công ít; để tới giữa mùa, khi cây đã lớn và đất đã bão hoà, sửa sẽ khó hơn nhiều và cây ở chỗ úng có thể đã bắt đầu thối.
Nên chụp ảnh những chỗ có vấn đề và ghi vào sổ. Vụ sau, khi làm đất, anh chị biết trước chỗ nào cần luống cao hơn, chỗ nào cần thêm rãnh, chỗ nào nên bỏ trống không trồng sâm.
Câu hỏi thường gặp
Luống trồng sâm trên đất đỏ nên cao khoảng bao nhiêu?
Không có con số cố định vì còn tuỳ lô đọng nước nhiều hay ít. Nguyên tắc là mặt luống phải cao hơn hẳn mức nước còn đọng trong rãnh sau một trận mưa dầm, để tầng củ luôn ráo. Lô thấp, hay úng thì làm cao hơn lô trên dốc thoát nước tốt.
Có nên dùng máy xới để làm đất trồng sâm không?
Máy xới giúp nhanh và đất tơi đều, nhưng nên xới khi đất có độ ẩm vừa phải. Xới lúc đất quá ướt sẽ tạo lớp đất chặt bên dưới, đúng chỗ củ sâm cần tơi. Trên dốc gắt thì máy khó đi và dễ làm trôi đất, nên làm thủ công hoặc làm bậc trước.
Bón vôi và bón phân chuồng cách nhau bao lâu?
Thường người ta rải vôi trước, xới trộn, để đất nghỉ một thời gian rồi mới bón phân chuồng hoai. Không trộn vôi với phân chuồng hay phân đạm cùng lúc vì dễ làm mất đạm. Khoảng cách cụ thể tuỳ loại vôi và độ ẩm đất, cán bộ khuyến nông có thể hướng dẫn thêm.
Làm luống theo chiều dốc cho dễ thoát nước có được không?
Luống dọc dốc thoát nước nhanh nhưng biến rãnh thành máng dẫn nước, đất trôi nhiều, chân luống dễ bị xé. Trên đồi bazan nên làm luống ngang theo đường đồng mức, cho rãnh nghiêng nhẹ về mương dẫn chính. Như vậy vừa thoát được nước vừa giữ được đất.
Tủ gốc bằng vỏ cà phê tươi có được không?
Vỏ cà phê tươi khi ẩm sẽ lên men, nóng và có thể làm hại gốc cây non, lại dễ sinh mốc. Nên ủ vỏ cà phê cho hoai trước rồi mới dùng tủ luống hoặc trộn vào đất. Rơm, cỏ khô phơi héo cũng là vật liệu tủ an toàn và dễ kiếm quanh vùng hồ.