Cây sâm Bố Chính con trong bầu cần được tỉa còn một cây mỗi bầu, tưới đều nhưng không sũng, bón rất nhẹ, và quan trọng nhất là được luyện nắng dần trong khoảng một hai tuần cuối trước khi ra ruộng. Cây đủ tiêu chuẩn thường đã có vài lá thật, thân mập, lá xanh, rễ trắng ôm bầu nhưng chưa cuộn đáy. Trồng vào chiều mát hoặc sau một trận mưa, khi đất ruộng đủ ẩm.
Thời gian cây ở bầu chỉ vài tuần, nhưng quyết định cây có "bén đất" nhanh hay không. Cây ươm quá lâu thì rễ cuộn, củ sau này cong vẹo; cây ra ruộng quá non hay chưa quen nắng thì héo rũ, chết dặm nhiều. Bài này đi theo từng giai đoạn của cây con, với những điều chỉnh riêng cho khí hậu và đất đỏ quanh hồ Tà Đùng.
Các giai đoạn của cây con trong bầu
Mốc thời gian dưới đây chỉ là khung tham khảo, thay đổi theo nhiệt độ, giá thể và chất lượng hạt; hãy nhìn cây hơn là nhìn lịch.
| Giai đoạn | Cây trông thế nào | Việc chính |
|---|---|---|
| Nhú mầm | Hai lá mầm tròn mở ra trên mặt bầu | Gỡ lớp phủ, giữ ẩm nhẹ, che mưa to |
| Lá thật đầu tiên | Lá thật tròn hoặc trái xoan, chưa có dáng mũi tên | Tỉa còn một cây mỗi bầu, bắt đầu cho ánh sáng nhiều hơn |
| Hai đến bốn lá thật | Thân mập dần, rễ trắng lan trong bầu | Bón nhẹ nếu cây vàng, giãn bầu, gỡ lưới từng phần |
| Luyện cây | Lá dày hơn, màu xanh đậm, thân cứng | Giảm tưới, bỏ che, để cây chịu nắng trọn ngày |
| Xuất vườn | Cây đứng vững, rễ ôm bầu nhưng chưa cuộn đáy | Chọn ngày ẩm mát để trồng ra ruộng |
Lá sâm con ban đầu thường tròn, chưa có dáng mũi tên rõ như cây trưởng thành; đừng vì thế mà nghĩ nhầm giống. Dáng lá hẹp, có hai thuỳ ở gốc xuất hiện dần ở những lá phía trên khi cây lớn.
Tỉa cây và dặm bầu
Nếu mỗi bầu gieo hai hạt và cả hai cùng mọc, nên tỉa khi cây có lá thật đầu tiên, giữ lại cây mập, thẳng, lá xanh. Đừng nhổ cây bị tỉa, vì rễ hai cây đã đan vào nhau, nhổ lên sẽ làm động rễ cây còn lại; dùng kéo nhỏ cắt sát mặt giá thể. Cây tỉa bỏ nếu còn khoẻ có thể thử cấy sang bầu trống, nhưng cây sâm có rễ cọc, động rễ sớm thường sống kém, nên đừng trông nhiều vào số cây này.
Những bầu không mọc sau khi đa số đã nhú khá lâu nên được dặm bằng hạt đã ủ nứt nanh, hoặc dồn lại thành một khu riêng để cây dặm không bị cây lớn che. Giữ một khu cây đồng đều giúp chăm dễ: cùng lúc tưới, cùng lúc luyện nắng, cùng ngày xuất vườn. Một vườn ươm mà cây lớn cây bé xen lẫn thì lúc nào cũng có một nhóm cây bị chăm sai.
Khi tỉa cũng là lúc nhìn lại cả khu: cây nào lá mầm méo, thân tím sẫm bất thường hay mọc lệch hẳn kiểu cây so với số đông thì loại luôn, vì có thể là hạt lẫn của cây khác hoặc cây yếu từ trong phôi.
Tưới và bón cho cây con
Tưới theo bầu, không theo lịch. Mỗi sáng nhấc thử vài bầu ở các vị trí khác nhau, khô thì tưới. Bầu ở rìa luống, chỗ gió lùa khô nhanh hơn bầu ở giữa; tưới bổ sung riêng những chỗ đó thay vì tưới đẫm cả vườn.
Giá thể tốt thì ít cần bón. Nếu giá thể đã trộn đủ phân hữu cơ hoai, cây con trong vài tuần ươm thường không cần bón thêm. Bón nhiều lúc này dễ làm cháy rễ non hoặc làm cây vống.
Cây vàng đều mới tính chuyện bón nhẹ. Khi cả khu cây có lá vàng nhạt đều, lớn chậm, có thể tưới phân hữu cơ hoà loãng hoặc phân bón lá dịu theo đúng hướng dẫn, cách nhiều ngày một lần. Vàng từng cây, gốc thâm thì không phải thiếu ăn mà là bệnh: nhổ bỏ.
Không bón đạm nhiều trước khi trồng. Đạm làm lá mềm, mọng, cây cao vọt, ra ruộng gặp nắng gió dễ héo và sâu bệnh. Cây con tốt là cây mập, chắc, không phải cây cao.
Tưới phân xong rửa lá. Nếu dùng dung dịch tưới lên cây, tưới lại nước sạch nhẹ cho trôi phần dính lá, tránh lá non bị cháy dưới nắng.
Luyện cây: bước hay bị bỏ qua nhất
Cây con lớn trong vườn ươm có lưới che, tưới đều, kín gió là cây được nuông chiều. Ruộng sâm quanh hồ thì ngược lại: nắng gắt giữa trưa, gió từ mặt hồ, đất có lúc khô có lúc sũng. Đưa thẳng cây từ vườn ươm ra ruộng giống như đưa người ở phòng máy lạnh ra nắng trưa: lá héo rũ, cháy mép, cây đứng im nhiều ngày rồi mới hồi, cây yếu thì chết.
Luyện cây là cho cây quen dần với điều kiện ruộng trong khoảng một hai tuần cuối. Những ngày đầu, mở lưới che cả buổi sáng; sau đó mở trọn ngày, chỉ che khi mưa to. Giảm dần lượng tưới, để bầu hơi khô mặt rồi mới tưới, cây sẽ ra rễ sâu hơn và lá dày lên. Giãn bầu ra để gió lùa qua. Đến cuối giai đoạn, cây phải đứng được dưới nắng trọn ngày mà không héo đến chiều. Nếu cây vẫn héo rũ giữa trưa dù bầu đủ ẩm, cần thêm vài ngày luyện, hoặc kiểm tra rễ xem có bị thối. Luyện cây cũng là lúc lọc cây lần cuối: những cây chịu không nổi nắng trọn ngày sau cả tuần luyện thường cũng là những cây yếu nhất khi ra ruộng, giữ lại làm cây dặm sau cùng hoặc bỏ.
Cây con đủ tiêu chuẩn đem trồng trông ra sao
Bảng so sánh giúp anh chị loại cây ngay tại vườn ươm, trước khi tốn công chở ra ruộng. Không có tiêu chuẩn cây giống được công bố riêng cho sâm Bố Chính; đây là các tiêu chí chung cho cây con thân thảo có rễ cọc.
| Bộ phận | Cây đạt | Cây nên loại hoặc giữ lại thêm |
|---|---|---|
| Lá | Vài lá thật, xanh đậm, dày, không đốm | Lá vàng, có đốm nâu, mặt dưới có rệp |
| Thân | Mập, thẳng, cứng, gốc không thâm | Mảnh, cao vống, gốc thắt hoặc mọng nước |
| Rễ | Rễ trắng ôm bầu, rễ cọc thẳng xuống | Rễ nâu, có mùi chua, hoặc cuộn tròn dày đặc ở đáy bầu |
| Độ đồng đều | Cùng cỡ với đa số cây trong khu | Nhỏ hẳn so với cây cùng đợt |
| Sức chịu nắng | Không héo dưới nắng trọn ngày | Héo rũ giữa trưa dù bầu ẩm |
Cây nhỏ nhưng khoẻ có thể giữ thêm ít ngày rồi trồng đợt sau. Cây có dấu hiệu bệnh ở gốc hay rễ thì bỏ hẳn: đem cây bệnh ra ruộng là gieo bệnh vào đất mới.
Đưa cây ra ruộng và trồng
Ngày trồng nên chọn khi đất ruộng đã đủ ẩm, tốt nhất là sau một trận mưa đầu mùa đủ thấm, trời râm hoặc chiều mát:
- Tưới đẫm khay bầu từ chiều hôm trước để bầu chắc, không vỡ khi vận chuyển.
- Xếp bầu vào thùng hoặc sọt đứng thẳng, che mát khi chở, không chất chồng lên nhau.
- Đào hố trên luống đã lên sẵn, sâu hơn chiều cao bầu một chút; nếu có bón lót thì phân phải hoai và trộn đều với đất, không để rễ chạm trực tiếp vào phân.
- Rạch bỏ túi bầu nhẹ nhàng, giữ nguyên khối giá thể ôm rễ; nếu rễ hơi cuộn ở đáy thì gỡ nhẹ cho rễ hướng xuống.
- Đặt cây vào hố, mặt bầu ngang hoặc hơi thấp hơn mặt luống, lấp đất và nén nhẹ xung quanh, không nén lên gốc.
- Tưới nhẹ ngay sau khi trồng cho đất ôm lấy bầu, rồi phủ gốc bằng rơm hay cỏ khô sạch.
- Thu gom túi bầu đã rạch, không để lại trên ruộng.
Vài ngày đầu sau trồng, đi thăm ruộng mỗi ngày. Cây hơi rũ trưa ngày đầu là bình thường; sau ba bốn ngày vẫn rũ thì xem lại độ ẩm và gốc cây. Cây chết thì dặm bằng cây dự phòng cùng đợt còn giữ trong vườn ươm.
Mua cây con ươm sẵn: kiểm tra gì khi nhận
Không phải vườn nào cũng tự ươm. Nhiều hộ mới trồng thử chọn mua cây con trong bầu từ một vườn ươm khác cho nhanh. Khi đó, bảng tiêu chuẩn ở trên vẫn dùng được, chỉ thêm vài điều. Trước hết, hỏi rõ cây gieo từ hạt hay tách từ củ, hạt lấy từ đâu, gieo ngày nào; vườn ươm làm bài bản thường trả lời được và có ghi chép. Thứ hai, xin rạch thử một hai bầu ngẫu nhiên ngay lúc nhận để nhìn rễ: rễ trắng, thơm mùi đất là tốt; rễ nâu, có mùi chua hay cuộn dày ở đáy là cây ươm quá lâu hoặc đã có bệnh.
Thứ ba, hỏi cây đã được luyện nắng chưa. Cây lấy thẳng từ dưới lưới che dày, lá mỏng và xanh nhạt, mang về phải luyện thêm vài ngày ở nhà rồi mới trồng. Thứ tư, khi chở cây từ nơi xa về Tà Đùng, che mát, chở đứng, không để xe nắng nóng cả buổi. Nhận cây xong nên đặt ở chỗ râm, tưới nhẹ, để cây nghỉ một hai ngày trước khi ra ruộng. Cuối cùng, tách riêng lô cây mua về với cây của vườn mình ít nhất trong vài tuần đầu; nếu lô mua có bệnh, nó không lây sang khu cây nhà.
Những lỗi làm cây con chết dặm nhiều
Lỗi hay gặp nhất ở vùng hồ là trồng quá sớm, khi mới có vài cơn mưa rải rác đầu mùa, đất mặt ẩm nhưng lớp dưới còn khô. Cây ra ruộng gặp tiếp một đợt nắng hanh, rễ chưa kịp đâm xuống, chết hàng loạt. Đợi tới khi mưa đã đều, đất thấm sâu, hoặc chuẩn bị sẵn nguồn tưới cho những tuần đầu. Lỗi ngược lại là trồng muộn khi mưa dầm đã ngập luống: cây non trên luống thấp dễ thối gốc ngay.
Lỗi thứ hai là giữ cây quá lâu trong bầu vì chờ đất, chờ người. Rễ cọc chạm đáy bầu sẽ cuộn tròn, và dù đem trồng sau đó, củ hình thành từ rễ đã cuộn hay bị cong, phân nhánh, dáng xấu. Nếu biết sẽ phải chờ, hãy gieo muộn hơn hoặc dùng bầu sâu hơn ngay từ đầu. Lỗi thứ ba là làm vỡ bầu khi trồng: rễ non đứt nhiều, cây phải mất thời gian hồi, và vết thương ở rễ là cửa ngõ cho nấm trong đất ẩm. Tưới bầu từ hôm trước và cầm bầu từ đáy, đừng nhấc cây bằng thân, giúp giảm đáng kể lỗi này.
Câu hỏi thường gặp
Cây sâm con ở bầu bao lâu thì đem trồng được?
Tuỳ nhiệt độ, giá thể và chất lượng hạt, nên không có số ngày cố định. Hãy nhìn cây: có vài lá thật, thân mập, rễ trắng ôm bầu nhưng chưa cuộn đáy, và đã qua luyện nắng. Nếu cây đủ tiêu chuẩn mà đất ruộng chưa đủ ẩm, có thể giữ thêm ít ngày, nhưng đừng để quá lâu.
Lá cây sâm con tròn, không có hình mũi tên, có phải nhầm giống không?
Chưa hẳn. Lá đầu tiên của sâm Bố Chính con thường tròn hoặc trái xoan. Dáng mũi tên rõ dần ở các lá phía trên khi cây lớn. Nếu đến khi cây có nhiều lá mà vẫn không thấy lá ngọn hẹp, kèm hoa vàng khi trổ, mới cần nghi giống lẫn.
Có thể trồng cây con vào mùa khô nếu có tưới không?
Có thể nếu có nguồn nước chủ động, tưới đều và che bớt nắng những ngày đầu. Tuy vậy trồng mùa khô tốn nước, tốn công, và gốc cây còn non phải chịu nắng gió mạnh. Đa số vườn quanh hồ chọn trồng đầu mùa mưa để cây bén rễ nhờ mưa.
Có cần cắt bớt lá trước khi trồng không?
Với cây con đã luyện tốt thì thường không cần. Nếu cây hơi cao, nhiều lá mà phải trồng vào ngày nắng, cắt bớt một phần lá già phía dưới giúp giảm thoát hơi nước. Không cắt ngọn, vì đó là điểm sinh trưởng chính của cây non.
Cây con bị vống thì cứu thế nào?
Cây vống do thiếu sáng hoặc bón nhiều đạm. Gỡ bớt lưới che, giãn bầu, giảm tưới và ngừng bón đạm; cây sẽ cứng dần sau vài ngày. Khi trồng, có thể đặt cây sâu hơn một chút để phần thân dưới được đất đỡ, nhưng không vùi lá.
Nên giữ lại bao nhiêu cây dự phòng để dặm?
Nhiều nhà vườn giữ lại một phần nhỏ cây cùng đợt trong vườn ươm, khoảng một phần mười số cây trồng là mức hay gặp, để dặm trong vài tuần đầu. Con số thực tế tuỳ kinh nghiệm chết dặm của chính vườn mình, nên ghi sổ để điều chỉnh vụ sau.