Giá thành một ký sâm lát khô là tổng chi phí của cả vụ, gồm cả khấu hao và công người nhà, chia cho số ký lát khô thực sự bán được sau khi đã loại bỏ hàng hỏng. Viết gọn: giá thành = tổng chi phí ÷ (củ tươi × tỉ lệ ra khô × phần không bị loại). Biết con số này, anh chị biết mức giá nào thì bán còn lãi, mức nào thì bán là lỗ.
Rất nhiều nhà vườn bán sâm mà không biết giá thành của mình. Họ chỉ biết cả vụ thu được bao nhiêu tiền và đã chi khoảng bao nhiêu, nhưng không tách được khoản nào, nên khi thương lái trả giá thấp, không biết nên giữ hay nên bán. Bài này đi qua từng khoản chi của một vụ sâm ở vùng hồ Tà Đùng, những khoản hay bị quên, cách tính khấu hao giàn phơi và nhà sấy, cách quy công nhà, rồi đặt tất cả vào một công thức có ví dụ giả định để anh chị tự thay số của mình.
Các khoản chi của một vụ sâm và chỗ hay bị quên
Chia chi phí theo khâu giúp dễ ghi và dễ so sánh giữa các vụ. Cột cuối là những khoản thực tế hay bị bỏ sót khi nhà vườn tự cộng.
| Khâu | Khoản chi chính | Hay bị quên |
|---|---|---|
| Chuẩn bị đất | Cày xới, lên luống, vôi, phân lót | Công đào rãnh thoát nước, công dọn cỏ trước khi làm đất |
| Giống | Hạt hoặc củ giống, bầu ươm | Cây chết phải trồng dặm, giá thể, lưới che vườn ươm |
| Chăm sóc | Phân thúc, công làm cỏ, tủ gốc | Rơm, vỏ cà phê làm tủ gốc nếu phải mua; công bấm ngọn, tỉa hoa |
| Nước | Điện bơm, ống, béc tưới | Sửa máy bơm, ống vỡ, nước mua thêm năm hạn |
| Bảo vệ cây | Chế phẩm sinh học, bẫy, thuốc khi cần | Công nhổ cây bệnh, vôi rắc chỗ thối |
| Thu hoạch | Công đào, chở về | Tiền ăn trưa, nước uống cho thợ; bao, sọt bị rách |
| Sơ chế | Công rửa, cạo, thái; củi hoặc điện sấy | Dao, nong nia hỏng; nước rửa; điện chiếu sáng làm đêm |
| Bán hàng | Bao bì, vận chuyển | Hàng mẫu biếu người mua, phí gửi, hao hụt khi cân lại |
Những khoản trong cột cuối thường nhỏ khi đứng riêng, nhưng cộng lại có thể là một phần đáng kể của tổng chi phí. Cách chắc nhất để không quên là ghi ngay khi chi, mỗi khoản một dòng, kèm ngày và khâu.
Khấu hao: giàn phơi, nhà sấy, hệ thống tưới không phải chi một lần cho một vụ
Có những khoản chi phục vụ nhiều vụ: hệ thống ống tưới, máy bơm, giàn phơi, nhà phơi mái che, lò sấy. Nếu dồn hết vào vụ đầu, vụ đầu trông lỗ nặng và các vụ sau trông lãi giả. Nếu quên hẳn, anh chị tưởng mình có lãi trong khi thật ra đang ăn dần vào vốn đã bỏ ra.
Cách tính khấu hao đơn giản nhất cho nhà vườn là chia đều: lấy số tiền đầu tư chia cho số vụ mà thứ đó dùng được. Ví dụ giả định: một nhà phơi mái che dùng được khoảng năm vụ, thì mỗi vụ gánh một phần năm số tiền làm nhà phơi. Nếu nhà phơi dùng chung cho cả sâm và nông sản khác như cà phê, có thể chia thêm theo số tuần sử dụng cho từng loại.
Một chỗ hay sai là ước số vụ dùng được quá lạc quan. Ống tưới phơi nắng cao nguyên nhanh giòn, lưới che rách sau vài mùa gió, khung tre gỗ của giàn phơi mục nhanh trong khí hậu ẩm. Nên ước thấp một chút, để giá thành phản ánh đúng chi phí thay thế sau này. Nếu thứ gì dùng lâu hơn dự kiến, đó là phần lãi thêm ở cuối, dễ chịu hơn nhiều so với việc phát hiện thiếu tiền đúng lúc phải sửa lò sấy.
Đất cũng có chi phí, dù là đất nhà. Nếu lô đó không trồng sâm thì có thể trồng cà phê, rau, hoặc cho thuê. Phần thu nhập bỏ lỡ đó là chi phí cơ hội. Không bắt buộc đưa vào giá thành, nhưng nên ghi bên lề để khi so sâm với cây khác, anh chị so trên cùng một mặt bằng.
Quy công người nhà thành tiền: ba cách và nên chọn cách nào
Không tính công nhà. Cách này cho biết vụ sâm mang lại bao nhiêu tiền mặt cho gia đình. Dùng được để xem dòng tiền, nhưng không cho biết công sức bỏ ra có đáng không. Hai vụ cùng mang về một khoản tiền như nhau, một vụ mất gấp đôi ngày công, rõ ràng không bằng nhau.
Tính theo mức công thuê ở địa phương. Mỗi ngày người nhà làm vườn sâm được quy bằng tiền công thuê một người làm cùng việc trong vùng. Đây là cách bên mình khuyên dùng khi tính giá thành, vì nó trả lời câu hỏi: nếu thuê hết thì vụ này còn lãi không. Khoản lãi còn lại sau khi trừ công là phần thu nhập thật từ việc chọn trồng sâm.
Tính theo thu nhập bỏ lỡ. Nếu người nhà vì làm sâm mà bỏ một việc khác có thu nhập, ví dụ đi hái cà phê thuê đúng mùa đào, thì công nhà nên quy theo khoản thu nhập bỏ lỡ đó. Cách này sát thực tế nhất nhưng khó ghi hơn.
Ghi ngày công thế nào cho đủ. Dán một tờ giấy ở chỗ để dụng cụ, mỗi lần ai ra vườn sâm thì ghi tên, nửa ngày hay cả ngày, làm việc gì. Cuối tháng cộng một lần. Nhiều nhà vườn ngạc nhiên khi thấy khâu sơ chế lát ăn nhiều công hơn khâu chăm sóc cả mùa.
Công thức giá thành với ví dụ giả định
Bảng dưới là một ví dụ giả định cho một lô, dùng đơn vị tiền "đơn vị" thay cho đồng để không ai nhầm là số thật. Anh chị thay bằng số của vườn mình.
| Bước | Cách tính | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| 1. Tổng chi phí tiền mặt | Cộng mọi khoản đã chi trong vụ | 300 đơn vị |
| 2. Khấu hao trong vụ | Đầu tư ÷ số vụ dùng được | 60 đơn vị |
| 3. Công nhà quy tiền | Số ngày công × mức công thuê | 140 đơn vị |
| 4. Tổng chi phí đầy đủ | (1) + (2) + (3) | 500 đơn vị |
| 5. Củ tươi đào được | Cân sau khi rũ đất, cắt thân | 1.000 kg |
| 6. Tỉ lệ ra khô | Đo trên mẻ phơi thật của lô | 1/5 (giả định) |
| 7. Phần lát bị loại | Lát mốc, vụn, cháy khi sấy | 10% |
| 8. Lát khô bán được | (5) × (6) × (1 − (7)) | 180 kg |
| 9. Giá thành một ký | (4) ÷ (8) | khoảng 2,8 đơn vị/kg |
Nếu chỉ tính tiền mặt, giá thành trong ví dụ là 300 ÷ 180, khoảng 1,7 đơn vị một ký. Khoảng cách giữa 1,7 và 2,8 chính là phần khấu hao và công nhà. Giá bán dưới 1,7 là lỗ cả tiền mặt; giữa 1,7 và 2,8 là còn tiền mặt nhưng chưa trả đủ công; trên 2,8 mới thật sự có lãi. Ba ngưỡng này giúp anh chị quyết định nhanh khi người mua đưa giá.
Sổ thu chi tối thiểu cho một lô sâm
Không cần phần mềm kế toán; một cuốn vở và thói quen ghi ngay là đủ. Mỗi lô một sổ hoặc một phần riêng trong sổ, gồm:
- Thông tin lô: vị trí, diện tích, ngày trồng, nguồn giống, số cây.
- Trang chi: ngày, khâu, nội dung, số lượng, đơn giá, thành tiền, mua ở đâu. Hoá đơn, phiếu mua vật tư kẹp vào cuối sổ.
- Trang ngày công: ngày, ai làm, bao lâu, việc gì; công thuê ghi riêng với tiền trả.
- Trang thu hoạch: ngày đào từng phần lô, kg củ tươi, kg lát khô từng mẻ, kg loại bỏ và lý do.
- Trang bán: ngày, người mua, số kg, loại hàng, giá, đã nhận tiền hay còn nợ.
- Trang tổng kết vụ: điền vào công thức giá thành, ghi ba điều làm tốt và ba điều cần sửa vụ sau.
Sổ này còn có ích ngoài chuyện tiền. Khi muốn tham gia hợp tác xã, làm truy xuất nguồn gốc hay thương lượng với doanh nghiệp, nhật ký canh tác và thu hoạch là bằng chứng rằng hàng của anh chị trồng ở đâu, khi nào, bằng cách nào.
Những sai lệch hay gặp khi tự tính giá thành
Chia cho củ tươi thay vì lát khô. Chi phí trên một ký củ tươi trông rất thấp, dễ khiến người trồng chấp nhận giá lát khô quá rẻ. Hàng bán là lát khô thì phải chia cho lát khô.
Dùng tỉ lệ ra khô nghe người khác nói. Tỉ lệ này khác nhau theo tuổi củ, đất, cách sơ chế. Dùng số của người khác có thể làm giá thành lệch đáng kể. Đo trên mẻ thật của mình, ít nhất hai ba mẻ rồi lấy trung bình.
Quên phần hàng bị loại. Lát mốc, lát cháy, lát vụn không bán được, hoặc chỉ bán giá rất thấp. Nếu không trừ, giá thành bị đánh giá thấp hơn thật.
Gộp chi phí của sâm với cây khác. Phân bón mua chung cho cả cà phê và sâm, công làm cỏ cả vườn. Nên chia theo tỉ lệ hợp lý, ví dụ theo diện tích hoặc theo số bao phân thực dùng, thay vì dồn hết sang một cây.
Tính một lần rồi dùng mãi. Giá vật tư, công thuê, năng suất thay đổi theo từng vụ. Giá thành phải tính lại mỗi vụ; so sánh giữa các vụ chính là cách thấy vườn mình đang tiến bộ hay đi xuống.
Dùng giá thành để quyết định bán, giữ hay đổi cách làm
Khi đã có giá thành, mỗi lời trả giá của người mua trở thành một phép so sánh rõ ràng. Giá dưới ngưỡng tiền mặt: nếu lát khô còn giữ được, kho khô ráo, không có nợ đến hạn, nên cân nhắc giữ lại chờ thêm; nếu phải bán, ít nhất anh chị biết mình đang lỗ bao nhiêu và vì sao. Giá giữa hai ngưỡng: bán được để thu tiền mặt, nhưng nên ghi nhận rằng vụ này chưa trả đủ công. Giá trên ngưỡng đầy đủ: bán, và ghi lại người mua này cho các vụ sau.
Giữ hàng cũng có chi phí. Lát khô nằm kho qua mùa mưa có nguy cơ hút ẩm, mốc, mọt; bao bì chống ẩm và kiểm tra định kỳ đều tốn công. Tiền chưa bán là tiền chưa dùng được, có khi phải vay chỗ khác. Vì vậy giữ hàng chờ giá chỉ nên làm với phần hàng đã khô đạt, kho tốt, và trong khoảng thời gian có giới hạn.
Về lâu dài, giá thành chỉ ra chỗ cần sửa. Nếu khoản công sơ chế chiếm phần lớn, có thể đầu tư máy thái hoặc tổ chức làm theo mẻ gọn hơn. Nếu phần hàng loại cao, vấn đề nằm ở khâu sấy hoặc ở tuổi củ khi đào. Nếu năng suất thấp, quay lại đất, giống, mật độ. Mỗi vụ sửa một hai chỗ, giá thành hạ dần, và vườn sâm có sức chịu đựng tốt hơn trước những năm giá xuống.
Câu hỏi thường gặp
Có cần tính lãi tiền vay vào giá thành không?
Có, nếu vụ sâm dùng tiền vay. Lãi phải trả trong suốt thời gian vụ là chi phí thật. Nếu dùng tiền nhà, có thể ghi thêm chi phí cơ hội của khoản tiền đó bên lề, nhưng không bắt buộc đưa vào giá thành khi so với giá bán.
Giá thành của vụ đầu cao hơn các vụ sau có bình thường không?
Bình thường. Vụ đầu thường gánh nhiều chi phí học việc, cây chết phải trồng dặm, sơ chế chưa quen nên hao hụt cao. Điều quan trọng là theo dõi giá thành giảm dần qua các vụ; nếu sau hai ba vụ vẫn không giảm, cần xem lại cách làm hoặc lô đất.
Bán củ tươi thì tính giá thành thế nào?
Cũng dùng công thức đó nhưng bỏ phần sơ chế, sấy và chia cho số ký củ tươi bán được sau khi đã loại củ dập, thối, nhỏ. Chi phí phân loại, đóng thùng, giữ tươi và vận chuyển phải cộng vào, vì củ tươi đòi hỏi bán nhanh.
Có nên thuê người tính giúp không?
Với quy mô nhà vườn, tự ghi chép và tính theo công thức là đủ. Khi tham gia hợp tác xã hoặc làm việc với doanh nghiệp, hợp tác xã thường có người làm kế toán và có thể hướng dẫn mẫu sổ thống nhất, giúp các thành viên so sánh được với nhau.
Làm sao biết mức công thuê ở địa phương để quy công nhà?
Hỏi những người hay đi làm thuê trong vùng hoặc các chủ vườn thường thuê công vào mùa làm cỏ, mùa hái cà phê. Mức công thay đổi theo mùa và theo việc, nên ghi rõ mình dùng mức nào và giữ nguyên trong cả vụ để các vụ so sánh được với nhau.
Giá thành thấp hơn giá thương lái trả có nghĩa là chắc chắn lãi không?
Có lãi trên vụ đó, nếu sổ sách đủ và công thức tính đúng. Nhưng nên kiểm tra lại các khoản hay bị quên, phần hàng loại bỏ và tỉ lệ ra khô. Ngoài ra, lãi một vụ chưa phản ánh rủi ro những vụ xấu; nên giữ lại một phần lãi làm dự phòng.