Với vườn sâm Bố Chính mới mở quanh hồ Tà Đùng, đi đường hạt thường an toàn hơn: một quả cho nhiều hạt, cây con mọc từ hạt không mang theo mầm thối củ của cây mẹ, và nhà vườn chủ động được lượng giống. Trồng bằng củ (đúng hơn là đầu củ còn mầm) cho cây lên nhanh, đồng đều hơn, nhưng tốn củ, hệ số nhân thấp và dễ đem bệnh từ ruộng cũ sang ruộng mới.
Nhiều nhà vườn kết hợp cả hai: năm đầu mua hạt hoặc cây con từ nguồn rõ ràng, tự ươm; từ vụ thứ hai giữ lại một ít đầu củ khoẻ từ chính ruộng mình để dặm và để giữ những dòng cây ưng ý. Bài này so hai cách dưới góc người trồng trên đất đỏ bazan, mùa mưa dài của cao nguyên, và giải thích vì sao lựa chọn ở Tà Đùng có thể khác với vùng cát pha Quảng Bình, nơi cây sâm gốc được trồng lâu đời. Phần nhận dạng cây và lịch sử tên gọi đã có ở trang bochinh.com; ở đây chỉ bàn chuyện giống.
Hai đường nhân giống khác nhau ở chỗ nào
Gieo hạt là nhân giống hữu tính. Hạt hình thành sau khi hoa thụ phấn, mang tổ hợp gen của cả cây mẹ lẫn cây cho phấn. Hoa sâm Bố Chính nở ngoài trời, ong và côn trùng đi lại giữa các cây, nên một luống cây hạt thường có độ chênh: cây cao cây thấp, cây ra hoa sớm cây ra muộn, củ dài củ tròn. Đổi lại, mỗi cây là một khởi đầu sạch, rễ cọc mọc từ đầu, và số lượng có thể nhân rất nhanh vì một cây khoẻ cho nhiều quả, mỗi quả chứa nhiều hạt.
Trồng bằng củ là nhân giống vô tính. Thứ người ta trồng thực chất là phần đầu củ gắn với gốc thân, nơi có mắt mầm ngủ; khúc củ cắt rời không còn mầm thường chỉ thối chứ không mọc. Cây lên từ đầu củ giống cây mẹ gần như y hệt, có sẵn dự trữ tinh bột nên bật chồi mạnh, sớm ra lá. Nhưng cũng chính vì là một phần của cây mẹ, nó mang theo mọi thứ cây mẹ có: nấm, vi khuẩn gây thối trong mô củ, tuyến trùng bám ở rễ, cả những vết thương chưa lành. Mỗi cây mẹ chỉ cho được vài đầu củ giống, nên muốn nhân rộng thì phải hy sinh phần lớn sản lượng củ.
So sánh nhanh hạt và củ trên ruộng vùng hồ
Bảng dưới tóm các điểm nhà vườn quanh hồ hay cân nhắc. Mức "cao, thấp" là so sánh tương đối giữa hai cách, không phải số đo.
| Tiêu chí | Gieo hạt (ươm bầu) | Trồng đầu củ có mầm |
|---|---|---|
| Lượng giống từ một cây mẹ | Nhiều, nhân rộng nhanh | Ít, chỉ vài đầu củ |
| Nguy cơ mang bệnh từ ruộng cũ | Thấp nếu hạt sạch, khô | Cao, đặc biệt thối củ và tuyến trùng |
| Độ đồng đều của cây | Có chênh lệch giữa các cây | Đồng đều, giống cây mẹ |
| Thời gian từ trồng tới ra hoa | Dài hơn, qua giai đoạn cây con | Ngắn hơn nhờ củ có sẵn dự trữ |
| Vận chuyển từ xa | Gọn, nhẹ, giữ được lâu khi khô | Nặng, dễ dập, phải trồng sớm |
| Công sức ban đầu | Cần vườn ươm, công chăm cây con | Ít công ươm, nhiều công chọn và xử lý củ |
| Hợp với | Mở vườn mới, đưa giống từ xa về | Dặm cây, giữ dòng ưng ý trong ruộng sạch bệnh |
Điểm đáng chú ý nhất với Tà Đùng là dòng "vận chuyển từ xa". Giống sâm lên cao nguyên phần lớn phải đi một quãng đường dài từ các vùng trồng miền Trung hoặc từ các vườn ươm nơi khác. Hạt khô đi đường an toàn; củ tươi thì dập, nóng, ẩm trong bao là thối, và một bao củ giống mang bệnh có thể làm hỏng cả lô đất mới khai hoang vốn đang sạch.
Vì sao đất đỏ bazan và mùa mưa dài nghiêng cán cân về phía hạt
Đất đỏ bazan quanh hồ Tà Đùng tơi, sâu, giữ ẩm tốt, khác hẳn đất cát pha khô nhanh ở vùng Bố Chính gốc. Cái lợi là củ có chỗ phình to; cái hại là mùa mưa cao nguyên kéo dài nhiều tháng, đất ẩm liên tục, mầm bệnh thối củ có điều kiện sống dai trong đất. Trồng bằng củ nghĩa là đặt xuống đất một vết cắt hoặc một khối mô nhiều tinh bột, đúng thứ nấm và vi khuẩn ưa. Một đầu củ giống khoẻ ở vùng cát có thể sống tốt, nhưng cùng đầu củ ấy vùi vào đất bazan ẩm giữa mùa mưa thì nguy cơ cao hơn hẳn.
Cây con từ hạt, nếu ươm trong bầu và đem trồng khi đã có bộ rễ khoẻ, đi vào đất mà không mang vết thương. Rễ cọc mọc thẳng xuống, phình dần thành củ trong lòng đất tơi. Nhiều nhà vườn ở các vùng đất đỏ cũng quen ươm bầu với cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, nên kỹ thuật vườn ươm không xa lạ. Điều cần nhớ là cây hạt cần thời gian để lớn, nên phải gieo ươm sớm so với lúc mưa đều để cây kịp ra ruộng đầu mùa mưa, như bài về thời vụ trong mục này phân tích.
Khi nào trồng bằng củ vẫn là lựa chọn hợp lý
Khi ruộng của chính mình đã sạch bệnh qua ít nhất một vụ. Đầu củ lấy tại chỗ, không đi đường, không trộn nguồn lạ, và anh chị biết rõ lịch sử ruộng. Đây là trường hợp củ giống ít rủi ro nhất.
Khi muốn giữ một dòng cây ưng ý. Có những cây củ đẹp, chắc, ít xơ, hoa đều. Gieo hạt của cây đó thì con cái phân ly, không giữ trọn đặc điểm. Tách đầu củ là cách giữ nguyên cây mẹ để nhân dần.
Khi cần dặm gấp chỗ cây chết. Giữa vụ, chỗ trống trên luống mà dặm cây hạt thì cây nhỏ bị cây lớn che lấp. Đầu củ lên nhanh, đuổi kịp hàng.
Khi gieo hạt nhiều lần thất bại vì hạt kém. Nếu nguồn hạt tại chỗ không ổn, vài chục đầu củ khoẻ đủ để dựng một luống cây mẹ, từ đó tự lấy hạt cho các vụ sau.
Những trường hợp không nên dùng củ giống
Ngược lại, có mấy tình huống nhà vườn có kinh nghiệm thường tránh hẳn củ giống:
- Củ mua từ nơi xa, không rõ ruộng, không rõ đã đào bao lâu, trong bao còn mùi chua hoặc có củ mềm nhũn.
- Ruộng lấy giống từng có cây héo rũ dù đất ẩm, rễ có u sưng, hoặc củ thối từ trong ra trong vụ trước.
- Đất định trồng là đất mới khai hoang chưa từng trồng sâm: đây là tài sản sạch, đừng đánh đổi bằng một bao củ không rõ nguồn.
- Lúc đang giữa đợt mưa dầm, đất sũng nước: vết cắt khó khô, đầu củ dễ thối trước khi kịp mọc rễ mới.
- Khi cần chứng minh nguồn gốc giống cho hồ sơ vùng trồng theo hướng thực hành tốt: củ mua lẻ không giấy tờ khó ghi chép.
Không có quy tắc nào cấm dùng củ. Nhưng ở vùng đất mới như Tà Đùng, một lần đem bệnh vào ruộng có thể kéo theo nhiều năm khó trồng lại sâm trên chính mảnh đất đó.
Một phép tính giống cho luống một nghìn cây
Để thấy chênh lệch giữa hai cách, thử làm một phép tính với số liệu giả định. Giả sử anh chị muốn có một nghìn cây trên ruộng. Đi đường hạt: nếu lô hạt nảy mầm khoảng sáu phần mười, và trong vườn ươm hao thêm chừng một phần năm cây con vì chết rạp, cây còi, thì cần gieo khoảng hai nghìn một trăm hạt. Con số này nghe nhiều, nhưng hạt sâm nhỏ, một ít quả từ vài chục cây mẹ là đủ. Tất cả đều là ví dụ giả định; tỉ lệ thật phải đo bằng cách gieo thử lô hạt của chính mình.
Đi đường củ: giả sử mỗi cây mẹ khi đào cho trung bình hai đến ba đầu củ đủ khoẻ để làm giống, và một phần mười đầu củ hỏng khi trồng. Muốn có một nghìn cây thì cần đào khoảng bốn đến năm trăm cây mẹ, tức là một luống lớn bị dùng hết vào việc làm giống, củ của những cây đó không còn bán được trọn vẹn. Phép tính giả định này giải thích vì sao ở các vùng trồng, củ giống thường chỉ dùng để dặm và giữ dòng, còn mở rộng diện tích thì dựa vào hạt.
Phép tính cũng cho thấy chỗ cần đầu tư khi đi đường hạt: tỉ lệ nảy mầm và tỉ lệ sống của cây con. Mỗi phần mười tăng thêm ở hai khâu này tiết kiệm được hàng trăm hạt và nhiều ngày công. Vì vậy các bài về xử lý hạt và vườn ươm trong mục này đáng đọc kỹ hơn cả.
Vùng cát Bố Chính làm thế nào, và điều gì không mang lên cao nguyên được
Ở vùng gốc phía bắc Quảng Bình cũ, các tài liệu dược liệu và báo chí đưa tin đều mô tả gieo hạt là cách phổ biến, củ nhỏ hoặc đầu củ còn mầm được để lại khi đào để trồng tiếp. Đất cát pha thoát nước rất nhanh, mùa gieo rơi vào đầu xuân khi đất còn ẩm, và mùa mưa bão đến muộn hơn trong năm. Trong điều kiện ấy, một đầu củ vùi xuống đất cát ít khi bị ngâm ướt lâu, nên trồng bằng củ ít rủi ro hơn.
Lên Tà Đùng, ba điều đổi khác. Lịch mưa của cao nguyên lệch hẳn so với miền Trung: mùa mưa bắt đầu khoảng giữa năm và kéo dài nhiều tháng, mùa khô rơi vào cuối năm đến đầu năm sau. Đất đỏ bazan giữ ẩm hơn đất cát nhiều. Và quan trọng nhất, phần lớn giống phải đi đường xa. Những gì mang được từ vùng gốc là kinh nghiệm chọn cây, hái quả, phơi hạt; còn lịch gieo và cách xử lý củ giống phải tính lại theo khí hậu, thổ nhưỡng vùng hồ. Mang nguyên lịch "gieo đầu xuân" lên Tà Đùng mà không tưới là gieo vào giữa mùa khô, cây con chết khát.
Mô hình kết hợp nhiều vườn quanh hồ đang làm
Cách làm hay gặp ở các vùng trồng dược liệu mới là tách vườn thành hai phần. Một phần nhỏ, đất tốt, thoát nước tốt, làm "luống cây mẹ": trồng cây từ hạt có nguồn rõ, chăm kỹ, không đào củ sớm, để lấy hạt và chọn cây ưng ý. Phần lớn còn lại là ruộng sản xuất, trồng bằng cây con ươm từ hạt của luống cây mẹ. Đầu củ chỉ lấy từ luống cây mẹ hoặc từ ruộng sản xuất đã qua một vụ không bệnh, dùng để dặm.
Cách chia này giúp anh chị tự chủ giống sau một hai vụ, khỏi phụ thuộc người bán, và có sổ sách để biết cây nào từ đâu ra. Nó cũng là nền để sau này làm hồ sơ chứng minh sâm "trồng ở Tà Đùng", vì nguồn giống là một trong những điều đầu tiên người kiểm tra hỏi tới. Luống cây mẹ cần được ghi chép riêng: ngày gieo, nguồn hạt, cây nào cho củ đẹp. Các bài sau trong mục này đi chi tiết từng khâu: chọn cây mẹ, thu và cất hạt, xử lý hạt, vườn ươm, cây con, nhân bằng củ, thời vụ, giống lẫn và chuyện mua giống.
Câu hỏi thường gặp
Cây sâm trồng từ hạt có cho củ nhỏ hơn cây trồng từ củ không?
Không hẳn. Cây hạt cần thêm thời gian ở giai đoạn cây con nên cùng thời điểm đào, củ có thể nhỏ hơn cây từ đầu củ. Nếu để đủ tuổi và đất tơi, củ cây hạt thường có rễ cọc thẳng, dáng gọn. Độ chênh giữa các cây hạt là chuyện bình thường của nhân giống hữu tính.
Có thể gieo hạt thẳng xuống luống thay vì ươm bầu không?
Có thể, nhiều nơi vẫn gieo thẳng. Ở Tà Đùng, mưa to đầu mùa dễ làm trôi hạt và vùi cây mới nhú, còn cỏ dại mọc rất nhanh trên đất bazan ẩm. Ươm bầu tốn công hơn nhưng chọn được cây khoẻ và chủ động thời điểm ra ruộng, nên hợp với vườn mới.
Một quả sâm có khoảng bao nhiêu hạt?
Các tài liệu và nhà vườn đều mô tả quả sâm chứa nhiều hạt nhỏ hình thận, nhưng số hạt mỗi quả thay đổi theo cây, theo độ to của quả và mức thụ phấn. Thay vì dựa vào một con số, anh chị nên đếm thử trên vài quả của chính luống mình để ước lượng cần giữ bao nhiêu quả.
Đưa củ giống từ Quảng Bình lên Tà Đùng có được không?
Được nếu củ khoẻ, đào chưa lâu, vận chuyển thoáng và trồng ngay. Rủi ro là củ dập, nóng trong bao và mang bệnh từ ruộng gốc. Đường xa như vậy, hạt khô hoặc cây con trong bầu thường an toàn hơn; nếu dùng củ, nên trồng thử một luống cách ly trước.
Cây mọc từ củ có cần chọn lọc gì thêm không?
Có. Cây từ củ giống cây mẹ, nên lỗi của cây mẹ cũng được nhân lên. Nên đánh dấu cây khoẻ, không bệnh, củ đẹp để lấy đầu củ cho vụ sau, và loại hẳn những khóm có dấu hiệu héo rũ hay thối gốc, dù khóm đó đang cho củ to.
Làm sao để biết nguồn hạt đúng là sâm Bố Chính?
Tốt nhất là thấy tận mắt cây mẹ đang có hoa đỏ, lá ngọn hình mũi tên, quả có lông. Nếu mua qua người khác, hãy hỏi ruộng ở đâu, thu hạt vụ nào và xin vài cây con gieo thử trước khi mua số lượng lớn. Bài về giống lẫn trong mục này đi kỹ hơn.