Nhà vườn sâm ở Tà Đùng liên kết lại, dưới hình thức tổ hợp tác hay hợp tác xã, để làm những việc mà từng hộ làm một mình thì đắt hoặc không làm được: mua giống, vật tư chung với giá tốt hơn, dùng chung nhà sấy, kho, áp một quy trình chung để hàng đồng đều, bán chung số lượng lớn cho cơ sở chế biến, và chứng minh nguồn gốc vùng trồng. Tổ hợp tác gọn nhẹ, dựa trên hợp đồng giữa các thành viên; hợp tác xã là tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, chặt chẽ hơn.
Liên kết không tự nhiên mang lại lợi ích. Rất nhiều nhóm nhà vườn ở các vùng nông nghiệp đã thành lập rồi tan sau vài vụ, vì tiền bạc không rõ ràng, vì người quản lý không được tin, hay vì thành viên bán riêng khi giá ngoài cao hơn. Bài này nói những gì một tổ chức nhà vườn sâm có thể làm được, khác biệt giữa hai hình thức, cách bắt đầu từ việc nhỏ, và những nguyên nhân làm nhóm đổ vỡ để tránh từ đầu. Phần pháp lý chỉ nêu nguyên lý; khi thành lập thật, anh chị cần hỏi cơ quan đăng ký và văn bản hiện hành.
Những việc liên kết làm tốt hơn từng hộ
Mua vật tư, giống chung. Mua phân hữu cơ, vôi, ống tưới, lưới, bao bì với số lượng lớn thường được giá tốt hơn và hàng rõ nguồn hơn. Mua giống chung từ một nguồn đã kiểm tra giúp giảm rủi ro giống lẫn cho cả nhóm.
Dùng chung máy móc, nhà sấy, kho. Một lò sấy, một máy thái, một kho khô ráo chia cho nhiều hộ thì hoà vốn nhanh hơn nhiều so với mỗi nhà một cái. Đây thường là lợi ích thấy rõ nhất trong vài vụ đầu.
Áp quy trình chung, chất lượng đều. Khi các thành viên cùng thống nhất cách trồng, không dùng hoá chất cấm, đào đúng tuổi, sơ chế theo cùng tiêu chuẩn, hàng gom lại đồng đều. Người mua lớn cần đúng điều này.
Bán chung, tăng sức thương lượng. Một hộ bán vài chục ký lát khô thì nhận giá thương lái đưa ra. Một nhóm bán số lượng lớn, đều đặn, có thể làm việc trực tiếp với cơ sở chế biến, có hợp đồng, có giá tốt hơn.
Chứng minh nguồn gốc và làm hồ sơ. Nhật ký canh tác thống nhất, kiểm nghiệm mẫu đại diện, mã vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, hồ sơ tham gia các chương trình như OCOP. Những việc này tốn kém và mất thời gian nếu từng hộ tự làm, chia cho cả nhóm thì khả thi hơn.
Học từ nhau. Sổ sách, kinh nghiệm phòng thối củ, cách sấy, thông tin giá của nhiều nhà vườn gộp lại cho một bức tranh rõ hơn nhiều so với một hộ tự mò.
Tổ hợp tác và hợp tác xã khác nhau thế nào
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý. Các quy định cụ thể về số thành viên, vốn, đăng ký có thể thay đổi; anh chị cần kiểm tra văn bản hiện hành trước khi thành lập.
| Tiêu chí | Tổ hợp tác | Hợp tác xã |
|---|---|---|
| Bản chất | Nhóm hợp tác dựa trên hợp đồng hợp tác giữa các thành viên | Tổ chức kinh tế tập thể có tư cách pháp nhân |
| Căn cứ pháp lý chính | Bộ luật Dân sự và nghị định về tổ hợp tác | Luật Hợp tác xã năm 2023 và văn bản hướng dẫn |
| Thủ tục | Gọn: lập hợp đồng hợp tác, thông báo với chính quyền cấp xã | Đăng ký thành lập, có điều lệ, bộ máy quản lý |
| Số thành viên | Ít, thường vài hộ | Theo luật, có số thành viên tối thiểu |
| Tài sản, tài chính | Tài sản chung theo hợp đồng, sổ sách đơn giản | Vốn góp, sổ kế toán, nghĩa vụ thuế của tổ chức |
| Ký hợp đồng với doanh nghiệp | Được, nhưng trách nhiệm thuộc các thành viên | Nhân danh hợp tác xã, dễ được đối tác tin hơn |
| Hợp với | Nhóm mới bắt đầu, thử làm chung vài việc | Nhóm đã làm chung ổn định, muốn mở rộng |
Luật Hợp tác xã năm 2023 có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2024 và thay luật năm 2012, có nhiều điểm mới về thành viên, tài sản chung, phân phối thu nhập. Khi tìm hiểu, nên đọc chính văn bản luật và các nghị định hướng dẫn, hoặc hỏi bộ phận phụ trách kinh tế tập thể của xã, tỉnh, thay vì dựa vào thông tin truyền miệng.
Bắt đầu từ một việc nhỏ làm chung
Kinh nghiệm ở nhiều vùng cho thấy nhóm bền nhất thường không bắt đầu bằng thành lập hợp tác xã, mà bằng một việc nhỏ cụ thể, làm chung vài vụ cho quen. Trình tự gợi ý:
- Tìm vài hộ trồng sâm gần nhau, tin nhau, có cùng mong muốn. Ba đến năm hộ là đủ để bắt đầu.
- Chọn một việc làm chung có lợi rõ ràng và ít tranh cãi: mua chung phân hữu cơ, hoặc thuê chung một chuyến xe chở hàng, hoặc dùng chung một máy thái.
- Ghi chép rõ ràng: ai góp bao nhiêu, dùng bao nhiêu, chia chi phí thế nào. Công khai sổ cho mọi người xem.
- Sau một vụ, ngồi lại đánh giá: lợi được gì, vướng ở đâu, ai có thể đứng ra quản lý việc chung.
- Mở rộng sang việc thứ hai: thống nhất quy trình trồng, sơ chế, rồi gom hàng bán chung một phần.
- Khi đã làm chung ổn định vài vụ và cần ký hợp đồng lớn, vay vốn, hay làm hồ sơ chứng nhận, mới tính tới đăng ký thành tổ hợp tác hoặc hợp tác xã.
Đi từng bước như vậy giúp các thành viên hiểu nhau, thấy được ai làm được việc gì, và tạo nền tin cậy trước khi có tiền chung lớn. Lập tổ chức trước rồi mới tìm việc để làm thường là con đường ngắn nhất tới tan rã.
Vì sao nhiều nhóm nhà vườn tan sau vài vụ
Tiền chung không minh bạch. Không có sổ sách rõ ràng, chỉ một người giữ tiền, thành viên không được xem. Chỉ cần một lần nghi ngờ là lòng tin sụp. Mọi khoản thu chi chung phải ghi, công khai định kỳ, có ít nhất hai người cùng kiểm.
Thành viên bán riêng khi giá ngoài cao. Nhóm đã hứa giao hàng cho một cơ sở, đúng lúc thương lái trả cao hơn thì một số người bán riêng, nhóm không đủ hàng giao, mất uy tín với người mua. Quy chế phải nói rõ phần hàng cam kết bán chung và cách xử lý khi vi phạm.
Chất lượng không đều, người làm kỹ chịu thiệt. Khi hàng gom chung mà không phân loại theo từng hộ, người sơ chế ẩu được hưởng giá như người làm kỹ. Người làm kỹ nản và rời đi. Cần ghi nhận hàng theo từng hộ, phân loại trước khi gom, trả giá theo loại.
Một người ôm hết việc. Người đứng đầu nhiệt tình làm hết, đến lúc mệt hoặc bận việc nhà thì cả nhóm đứng. Việc chung nên chia cho nhiều người, có người dự phòng.
Kỳ vọng sai từ đầu. Thành lập vì nghe nói sẽ có hỗ trợ, có dự án, chứ không vì việc làm chung có lợi thật. Khi hỗ trợ không đến hoặc hết, nhóm không còn lý do để tồn tại.
Quy chế tối thiểu nhóm nên thống nhất bằng văn bản
Dù chỉ là nhóm nhỏ làm chung vài việc, những điểm dưới đây nên được viết ra và các thành viên cùng ký:
- Mục đích làm chung, những việc nhóm làm và không làm.
- Thành viên: ai được vào, điều kiện, cách rút ra, xử lý phần góp khi rút.
- Góp vốn, góp công, góp hàng: mỗi người góp gì, bao nhiêu, khi nào.
- Quy trình kỹ thuật chung tối thiểu: không dùng chất cấm, cách sơ chế, tiêu chuẩn hàng.
- Cách gom hàng, phân loại, ghi nhận theo từng hộ, trả tiền cho từng hộ.
- Chia chi phí chung, chia lãi hoặc lỗ của các hoạt động chung.
- Người quản lý, người giữ sổ, người kiểm tra; nhiệm kỳ và cách thay người.
- Xử lý vi phạm: bán riêng hàng đã cam kết, giao hàng kém chất lượng, không góp đúng hẹn.
Văn bản không cần dài hay dùng từ pháp lý. Cần rõ ràng, ai đọc cũng hiểu như nhau. Khi chuyển lên hợp tác xã, những nội dung này là nền để soạn điều lệ.
Quản lý việc chung: sổ sách, người giữ tiền và họp định kỳ
Phần lớn chuyện tan rã của các nhóm nhà vườn không đến từ kỹ thuật hay thị trường, mà từ cách quản lý việc chung. Vì vậy ngay từ lúc nhóm mới làm chung một việc nhỏ, nên tách rõ ba vai: người lo việc (đặt hàng, liên hệ người mua, sắp lịch máy sấy), người giữ tiền, và người kiểm sổ. Ba vai không nên dồn vào một người, kể cả khi người đó được mọi người tin.
Sổ chung nên ghi theo từng hoạt động: mua chung vật tư thì ghi ai đặt bao nhiêu, đã trả chưa; dùng chung nhà sấy thì ghi hộ nào sấy mẻ nào, bao nhiêu ký, chi phí điện củi chia thế nào; bán chung thì ghi hàng của từng hộ, loại, số ký, giá, ngày nhận tiền, ngày trả cho hộ. Mọi chứng từ như hoá đơn, phiếu cân giữ lại, kẹp theo tháng.
Họp định kỳ, ví dụ mỗi tháng một lần trong mùa đào, mỗi quý một lần lúc nhàn, để đọc sổ công khai và bàn việc sắp tới. Họp ngắn, có ghi biên bản vài dòng: đã quyết gì, ai làm, hạn khi nào. Những cuộc họp như vậy tốn ít thời gian nhưng giữ được lòng tin, vì mọi người thấy tiền chung đi đâu và có tiếng nói trong việc chung.
Khi nhóm lớn lên thành hợp tác xã, yêu cầu về kế toán, báo cáo tài chính, thuế của tổ chức trở nên chặt chẽ hơn và thường cần người có chuyên môn. Thói quen ghi chép minh bạch từ thời còn là nhóm nhỏ giúp bước chuyển này nhẹ nhàng hơn nhiều.
Liên kết với doanh nghiệp và chính quyền: tổ chức nhà vườn đứng ở đâu
Một tổ chức nhà vườn có quy củ là đối tác mà doanh nghiệp chế biến muốn làm việc, vì giảm cho họ việc phải đi gom từng hộ, kiểm từng lô. Nhà nước cũng có chính sách khuyến khích liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ nông sản, trong đó tổ chức đại diện nông dân như hợp tác xã là một bên của chuỗi liên kết. Các chính sách cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ và từng địa phương; nên hỏi phòng phụ trách kinh tế, nông nghiệp của xã và các sở ngành tỉnh Lâm Đồng.
Điều cần giữ là sự độc lập trong thương lượng. Một nhóm nhà vườn mạnh là nhóm có nhiều người mua quan tâm, có sổ sách, có chất lượng, chứ không phải nhóm phụ thuộc vào một doanh nghiệp hay một chương trình hỗ trợ. Hỗ trợ đến thì tốt, nhưng mô hình phải sống được khi không có hỗ trợ.
Ở quy mô vùng hồ, một tổ chức nhà vườn sâm còn có thể đóng góp vào việc giữ uy tín chung của tên gọi sâm Tà Đùng: thống nhất cách mô tả sản phẩm trung thực, không quảng cáo công dụng chữa bệnh, và cùng nhau tìm hiểu các hình thức bảo hộ tên vùng như nhãn hiệu tập thể, phần này có bài riêng trong danh mục giới thiệu sâm Tà Đùng của trang.
Câu hỏi thường gặp
Thành lập hợp tác xã cần ít nhất bao nhiêu thành viên?
Theo Luật Hợp tác xã năm 2023, hợp tác xã cần một số lượng thành viên chính thức tối thiểu, theo hiểu biết của bên mình là năm thành viên. Quy định chi tiết về loại thành viên và điều kiện có thể có hướng dẫn riêng; anh chị nên kiểm tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan đăng ký.
Tổ hợp tác có phải đăng ký kinh doanh không?
Tổ hợp tác được hình thành trên cơ sở hợp đồng hợp tác và thường chỉ cần thông báo với chính quyền cấp xã theo quy định. Tổ hợp tác không có tư cách pháp nhân như hợp tác xã. Khi hoạt động kinh doanh có quy mô, cần tìm hiểu thêm nghĩa vụ thuế và đăng ký theo quy định hiện hành.
Vào hợp tác xã có phải bán toàn bộ sâm qua hợp tác xã không?
Tuỳ điều lệ và thoả thuận của từng hợp tác xã. Nhiều nơi quy định thành viên cam kết bán một phần sản lượng qua tổ chức, phần còn lại tự bán. Điều quan trọng là quy định rõ từ đầu và mọi người tuân thủ, để hợp tác xã giao đủ hàng cho các hợp đồng đã ký.
Hợp tác xã có được vay vốn ưu đãi không?
Có những chương trình tín dụng, quỹ hỗ trợ dành cho kinh tế tập thể và nông nghiệp, nhưng điều kiện, mức vay, lãi suất thay đổi theo từng thời kỳ. Hỏi trực tiếp ngân hàng chính sách, các quỹ hỗ trợ phát triển hợp tác xã và cơ quan nông nghiệp địa phương để có thông tin hiện hành.
Nếu một thành viên giao hàng kém chất lượng thì xử lý thế nào?
Cách bền nhất là ghi nhận và phân loại hàng theo từng hộ trước khi gom, trả tiền theo loại. Hàng kém bị hạ loại hoặc trả lại, không để ảnh hưởng tới cả lô. Vi phạm lặp lại thì xử lý theo quy chế đã thống nhất, có thể tới mức cho rút khỏi nhóm.
Nhóm nhỏ vài hộ có làm được việc gì đáng kể không?
Có. Mua chung vật tư, dùng chung máy thái, thuê chung xe chở hàng, chia sẻ thông tin giá đều mang lại lợi ích ngay cả với ba bốn hộ. Nhóm nhỏ làm tốt vài vụ còn là nền vững nhất để sau này mở rộng thành tổ chức lớn hơn.