Nhân giống sâm Bố Chính bằng củ thực chất là trồng phần đầu củ gắn với gốc thân, nơi có mắt mầm ngủ; khúc củ cắt rời không có mầm thường không mọc. Muốn làm tốt, cần chọn củ từ cây khoẻ ở ruộng sạch bệnh, tách bằng dao sạch, hong cho vết cắt se khô trong râm trước khi trồng, và trồng trên luống cao, đất ẩm nhưng không sũng. Trên đất đỏ bazan mùa mưa dài như Tà Đùng, khâu hong vết cắt và chọn ruộng lấy giống quyết định phần lớn thành bại.
Cách này hợp để dặm cây và giữ những dòng cây ưng ý, như bài so sánh hạt và củ trong mục này đã phân tích; còn mở vườn mới thì hạt vẫn an toàn hơn. Bài dưới đây đi từng bước, từ lúc chọn cây lấy củ tới khi đầu củ bật mầm trên luống, kèm những điều cần tránh để không đem bệnh từ ruộng này sang ruộng khác.
Củ giống thực chất là gì
Củ sâm Bố Chính là rễ phình to tích tinh bột và chất nhầy, không phải thân ngầm như củ khoai tây hay củ gừng. Khác biệt này quan trọng khi làm giống. Củ khoai tây có mắt mầm rải khắp mặt củ, cắt miếng nào có mắt là miếng đó mọc. Rễ củ thì thường không có mắt mầm trên thân củ; chồi mới mọc từ phần cổ rễ, chỗ nối giữa củ và gốc thân, nơi còn sót những mầm ngủ sau khi thân lá trên mặt đất tàn.
Vì vậy "củ giống" mà nhà vườn nói đến thường là một trong hai dạng: củ nhỏ còn nguyên cổ rễ và gốc thân, để lại khi đào; hoặc phần đầu củ to được cắt ra, giữ lại đoạn cổ rễ có mầm cùng một khúc củ ngắn làm dự trữ. Phần thân củ phía dưới không mang mầm thì đem sơ chế hoặc bán. Nhìn kỹ cổ rễ một củ sâm vừa đào, anh chị sẽ thấy những chấm nhú nhỏ, có khi đã hơi nhô lên vào cuối mùa khô: đó là mầm. Đầu củ không thấy mầm nào thì không nên dùng làm giống, dù củ to đẹp.
Lấy củ giống lúc nào ở Tà Đùng
Củ sâm thường được đào vào mùa khô, khi thân lá tàn bớt và củ đã tích đủ tinh bột. Ở vùng hồ Tà Đùng, mùa khô rơi vào khoảng cuối năm đến đầu năm sau, trong khi thời điểm trồng thuận nhất lại là đầu mùa mưa, khoảng giữa năm. Giữa hai mốc đó có một khoảng trống vài tháng. Đây là chỗ khác với vùng cát Bố Chính, nơi người ta có thể đào xong là trồng lại ngay khi đất còn ẩm đầu xuân.
Có hai cách xử lý khoảng trống này. Cách thứ nhất là giữ cây giống ngay trên luống: khi đào củ đại trà, chừa lại những khóm đã chọn làm giống, không đào, để chúng qua mùa khô trong đất. Gần đầu mùa mưa, khi mầm ở cổ rễ bắt đầu nhú, mới đào những khóm này, tách đầu củ và trồng ngay. Củ nằm trong đất được bảo quản tự nhiên, ít hao hơn cất trong nhà. Cách thứ hai là đào xong cất đầu củ ngắn ngày rồi trồng sớm có tưới. Cách này tốn công tưới suốt mùa khô và đầu củ cất lâu dễ hao, nên ít vườn quanh hồ chọn. Dù theo cách nào, khóm giữ lại làm giống phải được đánh dấu rõ từ trước để không bị đào nhầm.
Củ giống nên giữ và nên loại
Đầu củ tốt mọc khoẻ và ít mang bệnh. Một vài tiêu chí nhìn bằng mắt, sờ bằng tay ngay lúc đào:
| Tiêu chí | Nên giữ làm giống | Nên loại |
|---|---|---|
| Nguồn ruộng | Ruộng đã qua vụ không có cây héo rũ, thối củ | Ruộng từng có cây chết rải rác, củ thối trong vụ |
| Cổ rễ | Có mầm nhú rõ, chắc, không thâm | Không thấy mầm, cổ rễ mềm, thâm đen hoặc rỗng |
| Vỏ củ | Vàng nâu nhạt, lành lặn, không nứt | Có vết đen, lỗ sâu đục, vết dập do cuốc |
| Rễ con | Ít, sạch, không có u sưng | Có nhiều nốt u sưng nhỏ trên rễ con |
| Ruột (khi cắt) | Trắng ngà, nhựa nhầy ứa đều, không mùi lạ | Có vòng nâu, sọc thâm, lõi xốp, mùi chua |
| Kích cỡ | Vừa phải, cân đối | Quá nhỏ teo hoặc quá to mà ruột xốp |
Dòng rễ con có u sưng đáng để ý: những nốt sần nhỏ dọc rễ là dấu hiệu quen thuộc của tuyến trùng gây u sưng rễ, loại hay gặp trên nhiều cây trồng, kể cả các cây họ Bông như đậu bắp. Củ mang tuyến trùng đem sang ruộng mới là đem luôn tuyến trùng sang đất mới.
Tách đầu củ giống từng bước
Làm vào ngày khô ráo, trong nhà hoặc dưới mái che, chuẩn bị sẵn dao sắc, thớt sạch và nia hay tấm bạt sạch để hong:
- Rũ bớt đất bám, không rửa nước toàn bộ củ nếu chưa cần; củ ướt lâu khô vết cắt hơn.
- Lau dao bằng cồn hoặc nhúng nước sôi trước khi bắt đầu, và lau lại sau mỗi lần cắt phải củ nghi bệnh.
- Cắt ngang thân củ, giữ phần cổ rễ có mầm cùng một khúc củ ngắn bên dưới làm dự trữ cho mầm lúc mới mọc.
- Nhìn mặt cắt ngay: ruột lành thì giữ; thấy vòng nâu, chấm đen thì bỏ cả đầu củ ấy và lau dao.
- Củ nhỏ còn nguyên cổ rễ thì không cần cắt, chỉ cắt bỏ rễ con dài và phần thân khô.
- Xếp đầu củ một lớp trên nia, mặt cắt hướng lên hoặc hướng ngang, không chồng lên nhau.
- Ghi lại nguồn khóm, luống của mỗi nhóm đầu củ nếu định theo dõi dòng.
Phần thân củ cắt ra vẫn dùng được để sơ chế như củ thường, miễn là ruột lành. Đó cũng là lý do nhiều vườn chỉ lấy giống từ củ đã chọn kỹ: mỗi lần tách là một lần kiểm tra luôn chất lượng củ.
Hong vết cắt và cất ngắn ngày
Mặt cắt của củ sâm ứa nhựa nhầy, nhiều tinh bột và nước, là món ăn sẵn cho nấm và vi khuẩn trong đất ẩm. Hong vết cắt là để mặt cắt khô se lại thành một lớp màng bảo vệ trước khi vùi xuống đất. Đặt nia đầu củ ở chỗ râm, thoáng gió, không nắng chiếu thẳng, từ vài giờ đến khoảng một ngày tuỳ độ ẩm không khí, đến khi sờ mặt cắt thấy khô, không còn dính tay. Mùa mưa ở vùng hồ, không khí ẩm nên hong lâu hơn; có thể dùng quạt cho thoáng nhưng không hơ lửa.
Một số nhà vườn chấm mặt cắt vào tro bếp nguội hoặc một chút vôi bột theo kinh nghiệm dân gian để mặt cắt khô nhanh hơn. Đây là cách làm truyền miệng, chưa có nghiên cứu riêng cho sâm Bố Chính; nếu dùng thì chỉ chấm lớp mỏng. Các chế phẩm sinh học xử lý củ giống có bán ở đại lý vật tư nông nghiệp; hỏi khuyến nông trước khi dùng cho cây dược liệu.
Nếu chưa trồng được ngay, cất đầu củ đã hong trong thùng hay sọt có lót cát sạch hơi ẩm hoặc mùn cưa khô, xếp một lớp củ một lớp cát, để nơi mát tối. Mỗi vài ngày kiểm tra, nhặt bỏ ngay củ mềm, có mùi. Cất càng ngắn càng tốt; đầu củ để lâu sẽ mất nước, teo, hoặc mầm mọc dài yếu ớt trong bóng tối.
Trồng đầu củ trên luống đất đỏ
Luống cho đầu củ nên cao, đất đã làm tơi, có rãnh thoát nước, và tốt nhất là trồng sau một trận mưa đủ thấm khi đất ẩm đều nhưng không sũng. Đặt đầu củ vào hố, mầm hướng lên, khúc củ dự trữ hướng xuống, lấp đất sao cho mầm nằm dưới mặt đất một lớp mỏng; vùi quá sâu thì mầm phải đội lớp đất dày, mất sức và dễ thối. Nén đất nhẹ quanh củ để không còn khoảng hở, vì khoảng hở đọng nước là nơi thối bắt đầu.
Không tưới đẫm ngay sau khi trồng như khi trồng cây con. Đất đã ẩm sẵn là đủ; tưới đẫm lên mặt cắt vừa se có thể làm nó mềm lại. Phủ một lớp rơm, cỏ khô sạch giữ ẩm, chống mưa to bắn đất. Vài tuần đầu là giai đoạn nhạy cảm: đầu củ phải mọc rễ mới trước khi chồi lên nhiều lá. Thấy chỗ nào đất lún, có mùi chua hay chồi mọc rồi héo, bới nhẹ kiểm tra; củ thối thì bỏ cả đất quanh đó ra khỏi ruộng, không vùi lại tại chỗ.
Giữ một dòng cây ưng ý bằng củ qua nhiều vụ
Lý do đáng giá nhất để nhân bằng củ là giữ nguyên một cây đặc biệt: củ chắc, dáng gọn, ít rễ con, chịu được mùa mưa tốt hơn hẳn cây xung quanh. Gieo hạt của cây đó, con cái phân ly, chỉ một phần giữ được ưu điểm. Tách đầu củ thì cây con là bản sao của cây mẹ. Từ một khóm, vụ sau có vài khóm, vụ sau nữa có vài chục, đủ dựng một luống riêng mang "tên" của vườn mình.
Để việc này có ý nghĩa, mỗi dòng cần một mã riêng trong sổ và một chỗ trồng riêng, không lẫn với ruộng chung. Mỗi vụ ghi lại dòng ấy có còn giữ ưu điểm không: củ có chắc như cũ, có cây nào bệnh không. Một dòng nhân vô tính có điểm yếu chung: mọi cây giống hệt nhau nên nếu gặp một loại bệnh hợp với nó, cả dòng cùng ngã. Vì thế đừng dồn cả vườn vào một dòng, dù đẹp đến đâu; giữ song song luống cây hạt để vườn luôn có độ đa dạng phòng thân. Và như đã nói ở bài chọn cây mẹ, giữ dòng để vườn tự chủ giống, không phải để đặt tên bán như một giống mới; việc công nhận giống cây trồng có quy trình riêng theo pháp luật.
Giới hạn rủi ro bệnh khi dùng củ giống
Luống cách ly cho củ mới. Đầu củ từ nguồn mới, kể cả nguồn quen, nên trồng thử một luống riêng ở rìa vườn trong vụ đầu, xa ruộng chính, để bệnh nếu có không lan.
Không lấy giống từ ruộng có bệnh. Ruộng đã có cây héo rũ, thối củ thì củ nhìn lành vẫn có thể mang mầm bệnh. Ruộng đó dùng để sơ chế, không làm giống.
Xen vụ hạt để "rửa" giống. Nhân bằng củ nhiều đời liên tiếp, bệnh tích dần theo củ. Định kỳ quay về cây gieo từ hạt sạch cho luống cây mẹ là cách giữ giống khoẻ.
Dụng cụ sạch. Dao, cuốc, sọt đi từ ruộng này sang ruộng khác là đường lây bệnh âm thầm. Rửa sạch, phơi nắng dụng cụ giữa các ruộng.
Ghi chép để lần ra gốc. Nếu một luống trồng bằng củ bị bệnh, sổ ghi nguồn đầu củ giúp biết ngay khóm mẹ nào, ruộng nào để loại khỏi nguồn giống.
Câu hỏi thường gặp
Có thể cắt một củ to thành nhiều miếng để trồng không?
Thường không, vì củ sâm là rễ phình, mầm chỉ nằm ở phần cổ rễ. Cắt thân củ thành nhiều khúc thì các khúc không có mầm hầu như chỉ thối. Một củ to chỉ cho một đầu củ giống, trừ khi cổ rễ có nhiều cụm mầm tách được rõ ràng.
Có thể giâm cành sâm thay vì trồng củ không?
Một số người thử giâm đoạn thân hoặc ngọn của các cây họ Bông. Với sâm Bố Chính, chưa có số liệu đáng tin về tỉ lệ sống và chất lượng củ từ cây giâm. Nếu muốn thử, hãy làm số lượng nhỏ, so sánh với cây hạt trên cùng luống trước khi làm rộng.
Đầu củ cất bao lâu thì vẫn trồng được?
Không có con số chuẩn. Đầu củ cất nơi mát trong cát hơi ẩm có thể giữ được một thời gian ngắn, nhưng càng lâu càng hao nước và dễ thối. Nhiều vườn quanh hồ chọn để cây giống qua mùa khô ngay trong đất, gần mùa mưa mới đào tách, để khỏi phải cất.
Cây trồng từ củ có ra hoa lấy hạt được không?
Có. Cây từ đầu củ phát triển như cây bình thường, thậm chí thường ra hoa sớm hơn cây hạt vì có sẵn dự trữ. Hạt của cây này vẫn là hạt hữu tính, con cái có thể khác cây mẹ. Muốn giữ nguyên dòng thì tiếp tục nhân bằng củ.
Có nên ngâm củ giống vào thuốc trước khi trồng không?
Không nên tự ngâm thuốc hoá học khi không có hướng dẫn cho cây này, nhất là cây dùng làm dược liệu. Củ khoẻ, ruộng sạch, hong vết cắt kỹ và luống thoát nước tốt là nền phòng bệnh chính. Nếu vườn có bệnh thối củ, hỏi khuyến nông về chế phẩm được phép.
Mua củ giống trôi nổi ngoài chợ được không?
Không nên. Củ bán ở chợ thường là củ thương phẩm, không rõ ruộng, có thể đã cắt mất cổ rễ, đào lâu ngày hoặc nhiễm bệnh. Nếu buộc phải mua củ giống, hãy mua từ người trồng cho xem ruộng, và trồng thử một luống cách ly trước.