Giống sâm Bố Chính hay bị lẫn vì hai lẽ: hạt các cây họ Bông như vông vang, đậu bắp trông rất giống nhau, và chữ "sâm" được dùng cho nhiều cây khác hẳn loài. Ở vườn ươm gần như không phân biệt được bằng mắt; phải chờ cây lớn, nhìn lá ngọn hình mũi tên và nhất là màu hoa: sâm Bố Chính hoa đỏ hoặc hồng đậm, còn vông vang, đậu bắp hoa vàng. Cây lạ cần nhổ bỏ trước khi ra hoa kết hạt, để vụ sau giống không lẫn thêm.
Một luống lẫn vài cây lạ chưa phải tai hoạ, nhưng nếu không làm sạch, hạt thu vụ sau sẽ lẫn nhiều hơn, củ bán ra lẫn củ cây khác, và người mua kiểm nghiệm định danh là mất uy tín cả vùng. Bài này nhìn chuyện nhận dạng dưới góc chọn giống: lẫn từ đâu, nhận ra lúc nào, xử lý thế nào và giữ luống giống sạch ra sao. Phần mô tả thực vật chi tiết của cây sâm Bố Chính và cách phân biệt với nhân sâm có ở bochinh.com.
Giống lẫn từ đâu ra
Nguồn lẫn phổ biến nhất là hạt. Các loài trong chi Abelmoschus và nhiều cây họ Bông khác có quả nang, hạt nhỏ hình thận, màu nâu sẫm, mặt có vân mảnh. Một túi hạt không ghi rõ, hay một nắm hạt vông vang rơi vào bao hạt sâm, gần như không ai nhận ra bằng mắt. Người bán thiếu cẩn thận, phơi chung nong nia, hay đơn giản là thu hạt cả những cây mọc hoang lẫn trong ruộng, đều có thể đưa hạt lạ vào lô giống.
Nguồn thứ hai là tên gọi. Ở nhiều nơi, chữ "sâm" được gắn cho những cây có củ hay rễ được dân gian coi là bổ: sâm đại hành, sâm cau, thổ cao ly sâm, các loại "sâm nam" khác nhau theo vùng. Người mua hỏi "giống sâm" mà không nói rõ tên loài, người bán đưa nhầm cây là chuyện có thật. Nguồn thứ ba là cây con mua sẵn từ vườn ươm trộn nhiều loại, nhãn khay bị đổi chỗ. Cuối cùng là chính ruộng nhà: cây họ Bông mọc hoang ven bờ, cây đậu bắp trồng sát luống, nếu không để ý sẽ được thu hạt chung trong mùa quả chín.
Những cây hay bị lẫn với sâm Bố Chính ở góc chọn giống
Bảng gom những cây nhà vườn hay nhắc tới khi nói về giống lẫn. Mô tả chỉ ở mức đủ để nghi ngờ; định danh chắc chắn cần người có chuyên môn.
| Cây | Vì sao dễ lẫn | Dấu hiệu khác thường thấy |
|---|---|---|
| Vông vang (Abelmoschus moschatus) | Cùng chi, hạt và cây con rất giống | Hoa vàng, cây thường to cao hơn, lá to xẻ thuỳ, hạt có mùi thơm nhẹ khi vò |
| Đậu bắp (Abelmoschus esculentus) | Cùng chi, hạt và lá mầm tương tự | Thân thẳng to, hoa vàng nhạt, quả dài có cạnh ăn được, không có củ |
| Dâm bụt và các cây hoa đỏ họ Bông | Hoa đỏ năm cánh | Cây bụi thân gỗ, không mọc từ hạt trong vườn ươm sâm, không có củ nhầy |
| Thổ cao ly sâm | Cũng được gọi là sâm, có củ | Thân mọng nước, hoa nhỏ màu hồng tím thành chùm, lá dày bóng |
| Sâm đại hành | Tên có chữ sâm | Cây dạng hành, củ có vảy màu đỏ, lá hẹp dài, khác hẳn họ Bông |
| Sâm cau | Tên có chữ sâm | Lá dài hẹp có nếp gấp như lá cau non, củ dạng thân rễ |
Ba dòng cuối khác hẳn sâm Bố Chính về hình dáng, nên chỉ lẫn khi người mua và người bán hiểu nhầm tên, chứ không lẫn trên luống. Hai dòng đầu mới là mối lo thật của vườn giống: cùng chi, cùng kiểu hạt, cùng kiểu cây con.
Ở vườn ươm: gần như không phân biệt được
Lá mầm của các cây họ Bông nhìn chung tròn, bầu, xanh nhạt; lá thật đầu tiên của sâm Bố Chính cũng tròn hoặc trái xoan, chưa có dáng mũi tên. Vì vậy ở vườn ươm, nhận ra cây lạ bằng mắt là rất khó, và anh chị không nên tự tin loại cây chỉ dựa vào vài lá đầu. Những gì có thể làm ở giai đoạn này là để ý cây mọc lệch hẳn số đông: lá to bất thường, thân thô, lớn vọt nhanh hơn hẳn các cây cùng đợt. Đậu bắp chẳng hạn thường mọc khoẻ, thân mập và thẳng ngay từ nhỏ.
Cách chắc chắn hơn là giữ lại một ít cây cùng lô trong bầu hoặc trên một luống nhỏ cho tới khi ra hoa, như một "luống đối chứng". Nếu luống đối chứng ra toàn hoa đỏ, lô giống tương đối sạch; nếu xuất hiện hoa vàng, anh chị biết lô ấy có lẫn và tỉ lệ khoảng bao nhiêu, để đi soát kỹ ngoài ruộng. Với lô hạt mua mới, việc giữ luống đối chứng gần như bắt buộc. Luống này không cần lớn, vài chục cây là đủ để thấy tỉ lệ lẫn, và củ của nó cuối vụ vẫn đào dùng được như thường.
Soát và nhổ cây lạ ngoài ruộng
Thời điểm soát tốt nhất là khi cây bắt đầu ra lứa hoa đầu tiên, trước khi quả kịp chín. Một quy trình gọn cho nhà vườn:
- Đi soát vào buổi sáng, khi hoa vừa nở rõ màu; mỗi luống đi hai lượt từ hai phía.
- Đánh dấu ngay những cây có hoa vàng, hoa màu lạ, hoặc dáng cây khác hẳn số đông: thân to thẳng, lá to xẻ sâu, cao vượt hàng.
- Với cây chưa có hoa nhưng nghi ngờ, buộc dây khác màu, quay lại kiểm tra sau vài ngày.
- Nhổ bỏ cả cây đã chắc là lạ, kể cả củ; mang ra khỏi ruộng, không vứt ở bờ luống để quả kịp chín rơi hạt.
- Ghi số cây lạ của từng luống và lô giống của luống đó vào sổ.
- Lặp lại một lượt soát nữa khi cây ra hoa rộ, vì có cây ra hoa muộn.
- Luống cây mẹ soát kỹ nhất; luống nào có nhiều cây lạ thì không lấy hạt làm giống trong vụ đó.
Nhổ cây lạ khi đã có quả xanh vẫn tốt hơn không nhổ, nhưng lúc đó có thể đã có hạt phấn của nó bay sang hoa sâm bên cạnh. Soát sớm là cách rẻ nhất.
Cây đúng loài nhưng khác dạng: đừng nhổ oan
Không phải cây nào trông khác số đông cũng là cây lạ. Trong cùng một loài mọc từ hạt, cây vẫn có biến dị: hoa đỏ tươi hay hồng đậm, lá ngọn xẻ sâu hay nông, thân xanh hay ánh tím ở gốc, cây đứng thẳng hay ngả nghiêng. Ngay trên một cây, lá gốc tròn, lá giữa xẻ thuỳ, lá ngọn hình mũi tên là chuyện bình thường, như bộ nhận dạng trên bochinh.com đã mô tả. Nhổ những cây này vì tưởng là giống lẫn là bỏ phí cây tốt và thu hẹp nguồn gen của vườn.
Ranh giới hợp lý khi soát là: màu hoa vàng, dáng cây hoàn toàn khác (thân to thẳng như đậu bắp, cây cao vượt hẳn với lá to xẻ sâu như vông vang), hoặc không có chất nhầy khi vò lá thì nhổ; còn những khác biệt nhỏ về sắc hoa, độ xẻ lá trong khi các dấu hiệu chính vẫn đúng thì giữ, và nếu cần thì dùng tiêu chí chọn cây mẹ để quyết định cây nào lấy giống. Khi thật sự lưỡng lự, buộc dây đánh dấu, để tới khi có quả và đào củ cuối vụ rồi mới kết luận, thay vì nhổ ngay.
Khi đào củ: lớp lưới cuối cùng
Dù đã soát hai lượt lúc ra hoa, vẫn có cây lạ lọt qua, nhất là cây ra hoa muộn hoặc bị che khuất. Mùa đào củ là cơ hội cuối để chặn chúng trước khi củ đi vào nhà sơ chế. Trước khi đào đại trà, đi một lượt đào riêng những cây đã buộc dây nghi ngờ, để củ của chúng sang một bên. Trong lúc đào, người làm nên được dặn để ý những gốc có thân hoá gỗ cứng bất thường, rễ xơ không phình củ, hay củ có hình dạng, màu ruột khác hẳn số đông.
Cần nói rõ: nhìn củ không đủ để định danh. Rễ của một số cây họ Bông cũng có thể phình, trắng, nhầy, nên việc loại ở khâu này chỉ là lớp lưới bổ sung, không thay được việc soát cây lúc ra hoa. Những củ nghi ngờ không nên trộn vào hàng; nếu nhiều, giữ riêng một ít mẫu kèm ảnh cây lúc còn trên luống, phòng khi cần gửi đi định danh. Ghi số cây lạ phát hiện lúc đào vào sổ của lô giống, để biết lô ấy cần được thay ở vụ sau.
Hệ quả nếu để giống lẫn đi ra thị trường
Củ của cây lạ đào chung với củ sâm, phơi chung, thái lát chung thì khó tách lại. Người mua là cơ sở chế biến hay doanh nghiệp dược liệu ngày càng hay gửi mẫu kiểm nghiệm. Kiểm nghiệm dược liệu có những phép định danh dựa trên hình thái, cấu tạo vi học của lát cắt và bột, cùng các phép thử hoá học; một mẫu lẫn loài khác có thể bị kết luận không đạt. Một lô hàng bị trả về không chỉ mất tiền của một hộ, nó làm người mua dè chừng với cả nguồn "sâm Tà Đùng".
Với người dùng cuối, củ lẫn cây khác không mang lại thứ họ tìm khi mua sâm Bố Chính, và có những cây mang tên sâm mà cách dùng hoàn toàn khác. Vì vậy chuyện sạch giống không chỉ là chuyện kỹ thuật vườn; nó là nền móng cho chất lượng và truy xuất mà các mục chất lượng, chế biến trên trang này bàn tới. Một vùng trồng muốn giữ tên phải bắt đầu từ chỗ mỗi luống giống đều đúng loài.
Giữ luống giống sạch từ vụ này sang vụ khác
Cách ly cây họ hàng. Không trồng đậu bắp, vông vang sát luống cây mẹ; nhổ sạch cây họ Bông mọc hoang quanh bờ trước mùa hoa.
Không trộn hạt. Hạt mỗi nguồn, mỗi luống cất riêng, ghi nhãn riêng; không gộp "cho tiện" khi phơi.
Nong nia riêng cho hạt giống. Đồ phơi hạt sâm không dùng chung với đồ phơi hạt các cây khác trong cùng mùa.
Soát hai lần mỗi vụ. Lần đầu khi ra hoa lứa đầu, lần hai khi hoa rộ. Luống cây mẹ soát thêm lúc thu quả.
Luống đối chứng cho mọi lô mới. Lô hạt, lô cây con mua về đều giữ một phần trồng riêng tới khi ra hoa trước khi dùng rộng.
Nhờ định danh khi nghi ngờ. Gặp dạng cây lạ không chắc, mang mẫu cây có hoa, lá, quả đến cơ quan chuyên môn về dược liệu hoặc khuyến nông để được hướng dẫn, thay vì đoán.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có thể có hoa màu khác đỏ không?
Tài liệu mô tả hoa sâm Bố Chính màu đỏ hoặc hồng đậm. Màu có thể đậm nhạt khác nhau theo cây và điều kiện trồng. Một cây hoa vàng hẳn thì gần như chắc không phải sâm Bố Chính. Gặp màu lạ như cam, trắng thì nên giữ riêng và nhờ người có chuyên môn xem.
Hạt sâm và hạt vông vang có phân biệt bằng mắt được không?
Rất khó với người không chuyên, vì cùng chi, cùng dạng hình thận, cùng màu sẫm. Có người dựa vào mùi thơm nhẹ của hạt vông vang khi vò, nhưng không đủ chắc để làm sạch cả lô. Cách thực tế là mua hạt từ nguồn rõ và giữ luống đối chứng.
Sâm Bố Chính có lai với vông vang hay đậu bắp không?
Chưa có tài liệu phổ thông chắc chắn về việc này trong điều kiện ruộng. Dù vậy, nguyên tắc chọn giống chung là cách ly cây họ hàng gần với luống lấy hạt, để giảm cả khả năng lai lẫn lẫn nguy cơ chung sâu bệnh. Làm vậy không tốn nhiều mà an toàn.
Luống đã lẫn nhiều thì có nên bỏ cả luống không?
Không cần bỏ cả luống. Nhổ sạch cây lạ, củ sâm đúng loài vẫn đào và sơ chế được. Điều cần làm là không lấy hạt từ luống đó cho vụ sau, và tìm nguồn hạt sạch hơn cho luống cây mẹ. Ghi lại để biết lô giống nào gây ra tình trạng này.
Có xét nghiệm nào xác định đúng giống sâm không?
Các phòng kiểm nghiệm dược liệu có thể định danh dược liệu bằng hình thái, vi học và hoá học; một số nơi có phương pháp sinh học phân tử. Với nhà vườn, cách thường dùng là gửi mẫu cây có hoa, quả cho cơ quan chuyên môn. Hỏi trước về điều kiện nhận mẫu và chi phí.
Sâm Ngọc Linh có trồng được ở Tà Đùng thay cho sâm Bố Chính không?
Đó là hai cây khác hẳn nhau. Sâm Ngọc Linh thuộc chi nhân sâm, cần điều kiện rừng núi cao rất riêng và có quy định quản lý riêng. Bài này chỉ bàn giống sâm Bố Chính; đừng nhầm hai loại khi mua giống chỉ vì cùng chữ sâm.