Làm vườn ươm sâm Bố Chính ở Tà Đùng: chọn chỗ, giàn che, giá thể và nước tưới

Vườn ươm sâm Bố Chính ở Tà Đùng nên đặt nơi cao ráo, bằng phẳng, gần nguồn nước sạch và gần nhà để tiện chăm; có giàn che nhẹ để chắn mưa to và nắng gắt trong những tuần đầu; bầu đặt trên luống cao hoặc kệ cho thoát nước; giá thể tơi, sạch mầm bệnh, không lấy đất từ ruộng cà phê, hồ tiêu cũ bị bệnh rễ. Vườn ươm chỉ là chỗ ở tạm vài tuần, nhưng phần lớn cây con hỏng là hỏng ở đây.

Sâm Bố Chính là cây ưa nắng, nên vườn ươm của nó khác vườn ươm các cây ưa bóng: che chỉ để bảo vệ cây non khỏi mưa đập và nắng trưa, rồi gỡ dần cho cây quen trời. Bài này viết cho nhà vườn quy mô vài trăm đến vài nghìn bầu, dựa trên cách làm vườn ươm đã quen với cà phê, sầu riêng ở vùng đất đỏ, điều chỉnh cho một cây thân thảo có củ.

Chọn chỗ đặt vườn ươm

Cao ráo, không đọng nước. Mùa mưa vùng hồ có những trận mưa rất to; chỗ trũng, chân dốc hứng nước là nơi bầu ngập và cây con thối gốc chỉ sau một đêm.

Gần nguồn nước sạch. Cây con trong bầu cần tưới gần như hằng ngày lúc khô hanh. Xách nước xa là việc không kéo dài được. Nguồn nước nên là giếng hoặc nước máy, nước suối trong; nước ao tù, nước rửa chuồng trại dễ mang mầm bệnh.

Gần nhà. Vườn ươm cần mắt người mỗi ngày: phát hiện ốc sên, chuột, cây héo. Đặt ở góc vườn xa ít ai đi qua thì lỗi nhỏ thành lỗi lớn.

Kín gió vừa phải. Gió từ mặt hồ và gió mùa khô thổi mạnh làm bầu khô nhanh, lật lưới che. Một hàng rào cây hay tấm lưới chắn ở phía hướng gió chính giúp vườn ổn định hơn.

Xa khu ruộng cũ có bệnh. Không đặt vườn ươm trên nền đất vừa nhổ bỏ cà phê, hồ tiêu chết vì bệnh rễ hay trên chỗ từng trồng sâm bị thối củ. Đất, nước chảy tràn và dụng cụ từ đó có thể mang mầm bệnh sang bầu.

Giàn che: che mưa đập nhiều hơn che nắng

Với cây ưa bóng, giàn che là để giảm nắng lâu dài. Với sâm Bố Chính, giàn che chủ yếu có hai việc: chắn những hạt mưa to làm dập lá mầm, bắn đất lấp cây, và giảm cái nắng gắt giữa trưa trong một hai tuần đầu khi cây mới nhú. Vì vậy một khung tre hoặc cột sắt thấp, căng lưới che có độ dày vừa phải là đủ; nhiều nhà vườn chọn loại lưới giảm khoảng một nửa ánh sáng, loại hay dùng cho vườn ươm rau. Mùa mưa có thể phủ thêm một lớp màng nilon trong ở phía trên, chừa hai bên thông thoáng, để mưa không xối thẳng xuống khay bầu.

Khi cây đã ra được hai, ba lá thật và đứng vững, bắt đầu gỡ dần lưới: thoạt đầu mở vào sáng sớm và chiều muộn, rồi mở cả buổi sáng, cuối cùng chỉ che giữa trưa hoặc khi có mưa to. Cây sâm con sống quá lâu dưới lưới sẽ vống, thân mảnh, lá mỏng, đem ra ruộng nắng là cháy lá, héo rũ. Giàn che vì thế nên dựng sao cho dễ kéo mở, ví dụ lưới chạy trên dây thép, thay vì buộc chết bốn góc.

Giá thể bầu: những thành phần quen thuộc ở vùng đất đỏ

Giá thể tốt cho cây sâm con cần ba thứ: tơi xốp để rễ cọc đâm thẳng, thoát nước nhanh để không thối, và đủ chất hữu cơ để cây không còi. Bảng dưới liệt kê các thành phần sẵn có ở vùng hồ; tỉ lệ trộn tuỳ chất đất, không có công thức chung cho sâm Bố Chính.

Trước khi đóng bầu, trộn đều và để đống giá thể nghỉ vài ngày, đảo một hai lần. Phơi nắng giá thể trên nền sạch vài ngày cũng là cách đơn giản giảm bớt mầm nấm và trứng côn trùng.

Bầu, khay và cách xếp trên luống

Sâm Bố Chính có rễ cọc phình thành củ, nên bầu cần đủ sâu để rễ không bị cuộn đáy trong thời gian ươm. Túi bầu nilon đen đục lỗ đáy là lựa chọn phổ biến và rẻ; khay xốp hay khay nhựa nhiều lỗ tiện cho số lượng lớn nhưng ô nhỏ, cây phải ra ruộng sớm hơn. Dù dùng loại nào, đáy bầu phải có lỗ thoát nước, và đất trong bầu nén vừa tay, không chặt cứng.

Bầu nên xếp thành từng luống rộng vừa tầm tay với từ hai bên, chừa lối đi giữa các luống để tưới, nhổ cỏ, kiểm tra mà không phải giẫm lên bầu. Nền luống nên cao hơn lối đi một chút hoặc lót gạch, đá dăm để nước mưa thoát ngay. Ở vườn ươm hay bị ngập hay có nhiều ốc sên, đặt khay bầu lên kệ tre cao khỏi mặt đất là cách gọn. Xếp bầu sát nhau giúp giữ ẩm, nhưng khi cây đã có nhiều lá thì giãn ra cho thoáng, tránh cây vươn cao tranh sáng và tránh lá ẩm lâu dễ nấm.

Nước tưới và cách tưới trong mùa khô hanh

Mùa khô trên cao nguyên, nắng và gió làm bầu khô rất nhanh, nhất là bầu nhỏ đặt trên kệ. Tưới vào sáng sớm là chính, chiều mát tưới bổ sung khi thấy mặt bầu khô trắng. Tránh tưới lúc nắng gắt giữa trưa và tránh tưới tối muộn để lá ướt qua đêm. Dùng ô doa lỗ nhỏ hoặc vòi phun sương để nước rơi nhẹ, không xói giá thể, không làm đổ cây.

Cách kiểm tra đơn giản là nhấc thử một bầu: bầu nặng tay là còn ẩm, bầu nhẹ bẫng là đã khô. Cũng có thể ấn ngón tay xuống giá thể một đốt: còn mát ẩm thì chưa cần tưới. Tưới quá nhiều nguy hiểm không kém tưới thiếu, vì giá thể sũng nước lâu ngày làm rễ thiếu khí, nấm gây thối gốc phát triển. Mùa mưa thì gần như không cần tưới, việc chính là che mưa to và giữ cho nước thoát nhanh khỏi nền luống.

Nếu dùng nước giếng khoan, nên để nước trong bồn một thời gian cho bớt lạnh và lắng cặn trước khi tưới. Không dùng nước có nguồn từ khu phun thuốc hay rửa bình phun.

Tính cỡ vườn ươm theo số cây định trồng

Vườn ươm hay bị làm quá nhỏ ở vụ đầu: bầu xếp chật, không có lối đi, tới lúc cần giãn cây ra thì không còn chỗ. Cách tính thực tế là đi ngược từ số cây cần trồng. Cộng thêm phần hao vì hạt không mọc, cây chết rạp, cây loại khi xuất vườn và phần cây dự phòng để dặm, ra được số bầu cần đóng. Sau đó lấy chính loại túi bầu anh chị định dùng, xếp sát nhau trên một mét vuông nền, đếm xem được bao nhiêu bầu; chia số bầu cần đóng cho con số ấy là ra diện tích mặt luống.

Diện tích mặt luống mới là một phần. Cần cộng thêm lối đi giữa các luống, chỗ để giá thể, chỗ rửa dụng cụ, và khoảng trống để giãn bầu khi cây lớn, vì lúc ấy mỗi bầu chiếm chỗ nhiều hơn lúc mới gieo. Ví dụ giả định: nếu mặt luống cần khoảng mười mét vuông thì cả vườn ươm thường phải rộng gấp đôi trở lên. Tính rộng từ đầu đỡ phải dựng thêm giàn che giữa chừng, đúng lúc mưa nhiều và việc đồng áng bận nhất.

Công chăm cũng nên tính trước. Vườn ươm vài nghìn bầu cần người tưới, kiểm tra mỗi sáng trong mùa khô; ai sẽ làm việc này, những ngày nhà có việc thì ai thay, là câu hỏi đơn giản nhưng nhiều vườn chỉ nghĩ tới khi cây đã héo.

Sâu hại và con vật hay phá vườn ươm

Vườn ươm sâm thường gặp những kẻ phá hoại quen thuộc của mọi vườn ươm vùng đồi:

• Ốc sên, sên trần: ăn lá mầm ban đêm và sau mưa; đi kiểm tra bằng đèn pin lúc tối, nhặt bằng tay, rắc tro bếp hay vôi bột quanh chân kệ (không rắc lên cây).
• Dế, sâu xám: cắn ngang thân cây con sát mặt bầu; thấy cây đổ rạp mà gốc bị cắt gọn là dấu hiệu.
• Kiến: tha hạt mới gieo, đắp đất lên bầu; giữ vườn sạch, kê chân kệ vào chén nước.
• Chuột: đào bầu ăn hạt và củ non; dọn cỏ rác quanh vườn, không để thức ăn thừa gần đó.
• Rệp, bọ phấn: bám mặt dưới lá non; phun nước mạnh rửa trôi, cắt bỏ lá bị nặng.
• Gà, vịt thả rông: bới bầu, mổ lá; vườn ươm nên có rào lưới thấp.

Với cây dùng làm dược liệu, nên ưu tiên cách thủ công và sinh học. Nếu buộc phải dùng thuốc, chỉ dùng loại đã được phép cho cây trồng tương ứng, đúng hướng dẫn trên nhãn, và hỏi khuyến nông xã trước.

Vệ sinh vườn ươm và sổ ghi chép

Bệnh chết rạp cây con, khi cây mới nhú gục ngang ở gốc, thân chỗ sát mặt bầu thắt lại, mọng nước rồi khô teo, là nỗi lo lớn nhất của mọi vườn ươm. Nguyên nhân thường là các loại nấm sống trong đất, phát triển mạnh khi giá thể ẩm ướt, nóng và bí. Phòng là chính: giá thể sạch, không dùng lại đất bầu cũ, không tưới đẫm, giãn bầu cho thoáng, nhổ bỏ ngay cây bệnh cùng bầu ra xa vườn. Dụng cụ, khay tái sử dụng nên rửa sạch, phơi nắng trước mỗi đợt ươm.

Một cuốn sổ vườn ươm đơn giản giúp mọi việc rõ ràng: ngày gieo, lô hạt, số bầu, ngày cây nhú, số cây chết và lý do, ngày gỡ lưới, ngày xuất vườn. Sau một hai vụ, sổ cho anh chị biết lô hạt nào khoẻ, giá thể nào hợp, thời điểm gieo nào cho cây đẹp nhất. Nó cũng nối tiếp sổ chọn cây mẹ, để từ củ sâm đào lên có thể lần ngược ra luống ươm nào, lô hạt nào, cây mẹ nào: cơ sở để chứng minh nguồn gốc khi làm hồ sơ truy xuất.

Câu hỏi thường gặp

Có thể ươm sâm ngay dưới tán cà phê thay vì làm giàn che không?

Có thể tận dụng bóng mát nhẹ của hàng cà phê thưa cho vài tuần đầu. Nhưng dưới tán dày cây con thiếu sáng, vống và yếu, và đất quanh gốc cà phê có thể có mầm bệnh rễ. Vườn ươm riêng với lưới che dễ điều chỉnh vẫn chủ động hơn.

Đóng bầu bằng đất ruộng cà phê cũ có được không?

Chỉ nên dùng khi chắc ruộng đó không có cây chết vì bệnh rễ hay tuyến trùng. Đất vườn cà phê lâu năm thường tích nhiều mầm bệnh rễ. An toàn hơn là lấy đất mặt ở chỗ đất mới hoặc đất đã nghỉ lâu, phơi và trộn hữu cơ hoai.

Nên dùng túi bầu cỡ nào cho sâm?

Không có kích thước chuẩn cho riêng sâm Bố Chính. Nguyên tắc là bầu đủ sâu để rễ cọc không cuộn đáy trong thời gian ươm dự kiến. Ươm ngắn ngày thì bầu nhỏ cũng được; nếu dự kiến giữ cây lâu trong vườn ươm do chờ mưa, chọn bầu sâu hơn.

Vườn ươm có cần mái che mưa suốt mùa mưa không?

Không cần suốt. Mái che quan trọng nhất trong vài tuần từ lúc gieo đến khi cây có vài lá thật, vì mưa to lúc này làm dập cây và xói giá thể. Khi cây đã cứng, chỉ cần che những trận mưa lớn, thời gian còn lại để cây quen với trời.

Cây chết rạp hàng loạt thì phải làm gì?

Nhổ ngay cây bệnh cùng bầu ra xa, giảm tưới, mở thoáng vườn, giãn bầu. Kiểm tra lại giá thể có bị bí, quá ẩm hay dùng phân chưa hoai không. Nếu bệnh lan nhanh, mang mẫu cây đến cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông xã để được hướng dẫn biện pháp phù hợp.

Vườn ươm có cần đăng ký hay giấy phép gì không?

Nếu chỉ ươm cây cho vườn nhà, thường không cần thủ tục riêng. Khi ươm cây giống để bán, anh chị nên hỏi phòng chuyên môn nông nghiệp hoặc khuyến nông về các quy định đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh giống cây trồng theo pháp luật hiện hành.