Bấm ngọn và tỉa hoa ở sâm Bố Chính là cách người trồng điều khiển chỗ cây dồn sức: tỉa bớt hoa và quả non thì cây có thêm chất để nuôi củ, giữ hoa thì có hạt giống và hoa để phơi khô. Quyết định nên đưa ra theo từng luống từ đầu vụ: luống lấy củ, luống làm giống, hay luống lấy hoa, chứ không làm đồng loạt cả vườn. Hiệu quả cụ thể của việc tỉa hoa ở sâm Bố Chính chưa có nhiều số liệu công bố, nên nên thử trên vườn nhà.
Bài này giải thích cơ chế phân bổ dinh dưỡng giữa hoa và củ, lý do bấm ngọn, các bước tỉa hoa và để giống, và cách tự làm thí nghiệm nhỏ để biết việc tỉa có đáng công trên lô của mình hay không. Hoa sâm như một sản phẩm phơi khô thuộc chuyên mục thu hoạch – sơ chế của trang.
Hoa và củ tranh nhau cùng một nguồn chất
Ở cây có củ, lá là nơi tạo đường bột, còn hoa, quả, hạt và củ là những nơi tiêu thụ. Khi cây ra hoa rộ, một phần lớn chất được kéo về hoa và quả đang lớn, vì hạt là thứ cây ưu tiên để duy trì nòi giống. Củ trong lúc đó vẫn lớn nhưng chậm hơn. Đây là nguyên lý chung của sinh lý thực vật, quan sát được ở nhiều cây lấy củ, lấy rễ.
Ở một số cây trồng lấy rễ quý, người trồng có thói quen cắt bỏ cụm hoa trong những năm không cần lấy hạt để dồn sức cho rễ; nhân sâm (Panax) là ví dụ hay được nhắc trong tài liệu trồng sâm ở Hàn Quốc và Trung Quốc. Sâm Bố Chính thuộc họ Bông, khác hẳn họ Nhân sâm, nhưng cơ chế phân bổ chất thì giống nhau về nguyên lý.
Điểm khác là sâm Bố Chính ra hoa liên tục trong một mùa dài, mỗi hoa thường chỉ nở trong một ngày như nhiều cây họ Bông khác, rồi tàn và kết quả. Muốn tỉa hiệu quả phải làm thường xuyên, không phải một lần là xong. Công tỉa là chi phí thật, nên phải đặt lên bàn cân cùng với lợi ích.
Cũng cần nhớ rằng lá là nơi tạo ra chất nuôi cả hoa lẫn củ. Một cây ít lá vì sâu ăn, vì bệnh hay vì trồng quá dày thì dù có tỉa sạch hoa, củ vẫn không lớn được bao nhiêu. Tỉa hoa chỉ có ý nghĩa khi cây đã có bộ lá khoẻ và đủ nắng; với vườn còn yếu, việc trước tiên là chăm đất, nước và giữ lá sạch bệnh.
Ba mục đích, ba cách xử lý hoa
Luống lấy củ. Có thể tỉa bớt nụ và hoa, nhất là những hoa ra sớm khi cây còn nhỏ, để cây tập trung phát triển thân lá và củ. Không nhất thiết tỉa sạch: để lại một ít hoa vẫn cho thấy cây đúng giống và đủ khoẻ.
Luống làm giống. Giữ hoa, để quả chín già trên cây. Chọn cây khoẻ, đúng đặc điểm lá và hoa, không bệnh. Có thể tỉa bớt quả ở các đốt yếu để những quả còn lại chắc hạt hơn.
Luống lấy hoa. Hoa sâm được dân gian phơi khô pha nước. Luống này cần hái hoa hằng ngày vào đúng lúc hoa vừa nở, nên cần công đều tay. Củ ở luống này thường không phải mục tiêu chính.
Kết hợp. Nhiều vườn nhỏ kết hợp: phần lớn luống lấy củ, tỉa hoa vừa phải; vài luống làm giống; hoa tỉa ra từ luống lấy củ nếu còn đẹp thì gom phơi. Như vậy công tỉa không bị phí.
Bấm ngọn: khi nào nên và khi nào không
Bấm ngọn là ngắt phần đỉnh sinh trưởng của thân chính. Cây mất ngọn thì các chồi bên phát triển, cây thấp lại, tán xoè ra. Với sâm trồng ở lô lộng gió, cây thấp, tán gọn ít bị đổ hơn. Với cây đang vươn cao vì hơi thiếu nắng, bấm ngọn giúp hạn chế vươn tiếp.
Tuy vậy, bấm ngọn cũng làm cây ra nhiều cành hơn, nghĩa là nhiều điểm ra hoa hơn, nên nếu mục tiêu là nuôi củ thì sau khi bấm ngọn cần để ý tỉa hoa trên các cành bên. Bấm ngọn khi cây còn quá nhỏ làm giảm diện tích lá, cây chậm lớn. Thường người ta chờ cây có thân đủ cứng và một số lá nhất định mới bấm.
Trên luống làm giống, có thể bấm ngọn để cây phân nhiều cành, có nhiều hoa và quả hơn, quả cũng ở tầm thấp dễ hái. Trên luống lấy củ ở lô đầy nắng, cây không vươn, có khi không cần bấm ngọn. Đây là việc tuỳ tình trạng cây, không phải bước bắt buộc trong mọi quy trình.
Các bước tỉa hoa và bấm ngọn an toàn
Mỗi vết ngắt là một vết thương nhỏ trên cây. Làm đúng cách giảm rủi ro nấm bệnh xâm nhập:
- Làm vào buổi sáng ngày khô ráo, khi lá đã hết sương, để vết ngắt khô nhanh.
- Dùng tay sạch hoặc kéo nhỏ đã lau cồn; giữa các luống nên lau lại kéo, nhất là khi vừa chạm cây bệnh.
- Ngắt nụ hoặc cuống hoa sát chỗ đính, không xé dọc thân.
- Bấm ngọn ở trên một đốt có lá khoẻ, để lại phần thân đủ lá cho cây quang hợp.
- Gom hoa và ngọn ngắt ra khỏi luống; không để chúng rụng thối trên mặt đất ẩm.
- Không tỉa hoa, bấm ngọn khi trời đang mưa dầm hoặc ngay trước cơn mưa lớn.
- Ghi lại ngày tỉa và luống đã tỉa vào sổ nhật ký.
Đi tỉa định kỳ, vài ngày một lần trong mùa hoa rộ, hiệu quả hơn tỉa dồn một lần khi hoa đã kết quả nhiều. Quả non đã lớn hút chất mạnh hơn nụ.
Để giống: chọn cây mẹ và hái quả
Cây làm giống nên chọn từ đầu vụ, khi đã thấy rõ đặc điểm: lá đúng dạng, hoa đỏ đúng màu, thân khoẻ, không có dấu hiệu bệnh. Đánh dấu bằng cọc hoặc dây màu. Không nên chọn cây to nhất nhờ nằm ở chỗ đất tốt bất thường, mà chọn cây khoẻ đều trong điều kiện bình thường của luống.
Để quả chín già trên cây; quả chín chuyển màu nâu, khô dần và bắt đầu nứt. Hái quả trước khi nứt hẳn để hạt không rơi vãi. Phơi quả nơi thoáng mát cho khô rồi tách hạt. Hạt chắc, đều màu được giữ lại, loại hạt lép, hạt sâu.
Giống được nhân như thế nào, bảo quản hạt ra sao và xử lý hạt trước khi gieo là nội dung của chuyên mục giống và nhân giống sâm. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng quyết định để giống nằm trong kế hoạch chăm sóc từ đầu vụ, vì luống giống cần mật độ thưa hơn và không bị tỉa hoa.
Tự thử xem tỉa hoa có đáng công trên lô mình không
Vì chưa có nhiều số liệu công bố riêng cho sâm Bố Chính trồng ở cao nguyên, cách làm thận trọng là tự thử:
- Chọn hai đoạn luống cạnh nhau, đất, phân, tưới như nhau, trồng cùng ngày.
- Một đoạn tỉa hoa định kỳ, một đoạn để tự nhiên.
- Ghi số giờ công tỉa hoa trong cả mùa.
- Khi đào, cân riêng củ của từng đoạn, ghi cỡ củ, độ chắc khi cầm và tỷ lệ củ hỏng.
- Nếu có phơi lát, so cả khối lượng lát khô từ cùng một lượng củ tươi.
- Đặt khoản củ tăng thêm (nếu có) bên cạnh số giờ công để quyết định có tỉa ở vụ sau không.
Kết quả có thể khác nhau theo năm và theo lô. Làm thử hai, ba vụ mới đủ tin. Đây cũng là dữ liệu quý nếu anh chị muốn chia sẻ kinh nghiệm với các nhà vườn khác trong vùng.
Khi so, nhớ tính cả những yếu tố có thể làm lệch kết quả: một đoạn luống nằm gần mương hơn, một đoạn bị cây che bóng buổi chiều, một đoạn có vài cây chết sớm. Chọn hai đoạn càng giống nhau càng tốt, và nếu được thì lặp lại cặp thử ở hai, ba chỗ khác nhau trong vườn.
Những hiểu lầm về tỉa hoa
Hiểu lầm thứ nhất là tỉa hết hoa thì củ sẽ to gấp nhiều lần. Không có cơ sở cho mức tăng lớn như vậy; củ to hay nhỏ phụ thuộc trước hết vào đất, nước, nắng, mật độ và tuổi cây. Tỉa hoa là điều chỉnh thêm, không phải phép màu.
Hiểu lầm thứ hai là cây ra nhiều hoa là cây yếu sắp tàn. Thực ra sâm khoẻ ra hoa nhiều là bình thường. Cây yếu vì úng, thiếu dinh dưỡng có khi lại ra hoa sớm và ít, lá nhỏ. Đánh giá sức cây nên nhìn lá, thân và rễ, không chỉ nhìn hoa.
Hiểu lầm thứ ba là có thể tỉa hoa bằng thuốc. Một số chất điều hoà sinh trưởng có tác động lên ra hoa ở cây trồng, nhưng với cây dược liệu lấy củ, dùng hoá chất để thay việc tỉa tay làm tăng rủi ro tồn dư mà không có lợi rõ ràng. Bên mình khuyên không dùng.
Hiểu lầm thứ tư là tỉa hoa chỉ có lợi cho củ. Thật ra mỗi lần đi tỉa cũng là một lần kiểm tra vườn: nhìn thấy rệp mới đến, lá bắt đầu đốm, gốc cây nào hơi héo, chỗ nào đọng nước. Nhiều nhà vườn nhận ra vấn đề sớm nhờ chính những buổi tỉa hoa đều đặn này. Công tỉa vì vậy không chỉ đổi lấy khối lượng củ, mà còn đổi lấy việc phát hiện sớm sâu bệnh, thứ khó tính thành tiền nhưng rất đáng giá với một cây dễ thối củ như sâm.
Tỉa lá già, lá bệnh để tán thoáng
Cùng với tỉa hoa, việc tỉa lá cũng góp phần giữ vườn sâm khoẻ. Lá già sát mặt đất thường vàng dần, nằm trong vùng ẩm nhất của luống, bị nước mưa bắn đất lên và là nơi nấm bệnh bắt đầu. Ngắt bỏ những lá này giúp gốc cây thoáng, mặt luống khô nhanh sau mưa, đồng thời dễ nhìn thấy cổ rễ để phát hiện sớm dấu hiệu thối gốc.
Lá có đốm bệnh, lá bị sâu ăn trụi nhiều cũng nên ngắt và mang ra khỏi vườn. Không nên tỉa quá nhiều lá xanh khoẻ, vì mỗi lá là một nhà máy nhỏ nuôi củ; tỉa lá khoẻ để cây thoáng là đánh đổi bất lợi. Nguyên tắc là chỉ bỏ những lá đã hết làm việc hoặc đang là nguồn lây bệnh.
Thời điểm tỉa lá hợp lý nhất là trước những đợt mưa dầm giữa mùa mưa và sau mỗi đợt mưa lớn khi đã ráo. Gom lá tỉa vào bao, đem ra xa vườn ủ nóng hoặc tiêu huỷ, không ném xuống rãnh hay trộn vào đống tủ gốc. Ghi lại ngày tỉa và tình trạng lá giúp nhận ra sớm khi một bệnh lá bắt đầu lan.
Câu hỏi thường gặp
Tỉa hoa sâm Bố Chính có làm củ to hơn không?
Theo nguyên lý phân bổ dinh dưỡng, tỉa bớt hoa và quả non giúp cây dồn thêm chất cho củ, nhưng mức tăng cụ thể ở sâm Bố Chính chưa có nhiều số liệu công bố. Cách chắc nhất là thử trên hai đoạn luống, một tỉa một không, rồi cân củ khi đào.
Có nên tỉa sạch toàn bộ hoa không?
Không cần thiết. Tỉa sạch tốn nhiều công vì sâm ra hoa liên tục cả mùa. Nhiều vườn chỉ tỉa những hoa ra sớm khi cây còn nhỏ và tỉa quả non ở luống lấy củ, còn giữ lại một phần. Luống làm giống thì không tỉa hoa.
Hoa tỉa ra có dùng được không?
Hoa sâm được dân gian phơi khô để pha nước. Nếu hoa tỉa ra còn tươi, sạch, chưa dập, có thể gom lại phơi sấy. Vệ sinh và cách phơi hoa thuộc khâu sơ chế. Hoa từ cây đã phun thuốc gần ngày thì không nên dùng.
Bấm ngọn sâm vào lúc nào là hợp lý?
Thường khi cây đã có thân cứng và đủ lá, không bấm khi cây còn non. Bấm vào sáng khô ráo, ngay trên một đốt có lá khoẻ. Lô đầy nắng, cây không vươn thì có thể không cần bấm; lô lộng gió, cây cao dễ đổ thì bấm giúp cây thấp và chắc hơn.
Tỉa hoa có làm cây dễ nhiễm bệnh không?
Mỗi vết ngắt là một cửa cho nấm và vi khuẩn nếu làm lúc ẩm ướt hay bằng dụng cụ bẩn. Làm vào buổi sáng khô, dụng cụ sạch, lau kéo giữa các luống, gom hết phần ngắt ra khỏi vườn, và không tỉa khi trời đang mưa dầm.