Sâm Bố Chính thuộc họ Bông, cùng chi với đậu bắp, nên những sâu hại quen thuộc của đậu bắp và bông vải cũng thường tìm tới: rệp chích hút ngọn non, bọ phấn trắng và rầy xanh dưới mặt lá, sâu khoang và sâu xanh ăn lá, sâu xám cắn ngang gốc cây con, và tuyến trùng nốt sưng hại rễ. Với một cây lấy củ làm dược liệu, cách phòng hợp lý là quản lý dịch hại tổng hợp: thăm vườn đều, giữ thiên địch, dùng biện pháp thủ công và sinh học trước, thuốc hoá học là lựa chọn cuối và phải đúng quy định.
Tài liệu chuyên về sâu hại trên sâm Bố Chính trồng ở Tây Nguyên còn ít. Bên mình dựa vào hiểu biết về sâu hại cây họ Bông nói chung và kinh nghiệm canh tác phổ biến, chỉ nêu những loài chắc chắn hay gặp trên họ này. Tên thuốc thương mại và liều lượng không có trong bài; khi phải dùng thuốc, anh chị hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và đọc kỹ nhãn.
Vì sao cây cùng họ Bông có chung sâu hại
Côn trùng chích hút và ăn lá thường chuyên hoá theo nhóm cây có hoá chất và cấu trúc lá giống nhau. Các cây họ Bông như bông vải, đậu bắp, dâm bụt, vông vang và sâm Bố Chính có nhiều điểm chung như vậy. Một quần thể rệp hay bọ phấn sống trên đậu bắp ở vườn bên có thể chuyển sang sâm chỉ sau vài ngày.
Hệ quả thực tế đầu tiên là không nên trồng sâm sát ruộng đậu bắp, bông vải hay hàng dâm bụt rào; những cây đó là nơi sâu hại trú ngụ quanh năm. Hệ quả thứ hai là luân canh sâm với đậu bắp không có tác dụng cắt vòng đời sâu bệnh, vì cùng họ. Muốn luân canh, chọn cây khác họ hẳn, như ngô, cây họ hoà thảo hay cây phân xanh không thuộc họ Bông.
Hệ quả thứ ba có lợi: kinh nghiệm phòng sâu hại trên đậu bắp và bông vải, vốn được nghiên cứu nhiều, có thể tham khảo cho sâm ở mức nguyên lý. Tuy vậy, thuốc có đăng ký cho đậu bắp không đương nhiên được dùng cho sâm; danh mục và đối tượng cây trồng trên nhãn mới là căn cứ. Kinh nghiệm từ cây khác chỉ nên dùng để hiểu sâu hại, không dùng để chọn thuốc.
Những sâu hại hay gặp và cách nhận biết
Bảng dưới đây mô tả các nhóm sâu hại thường gặp trên cây họ Bông, áp vào vườn sâm. Muốn chắc chắn tên loài, anh chị có thể chụp ảnh rõ hoặc mang mẫu tới cán bộ bảo vệ thực vật.
| Sâu hại | Dấu hiệu trên cây | Thời điểm hay gặp |
|---|---|---|
| Rệp (rệp bông và các loài gần) | Đám côn trùng nhỏ xanh, vàng hoặc đen ở ngọn non, mặt dưới lá; lá xoăn, có chất dính, kiến bu | Khi cây ra lá non, thời tiết hanh khô xen ẩm |
| Bọ phấn trắng | Côn trùng trắng rất nhỏ bay lên khi lay lá; lá vàng loang, có muội đen | Mùa khô, nắng nóng |
| Rầy xanh | Côn trùng xanh nhạt chạy ngang trên mặt dưới lá; mép lá vàng rồi cháy, lá cong xuống | Mùa khô, cây sinh trưởng mạnh |
| Sâu khoang, sâu xanh ăn lá | Lá bị ăn thủng lỗ hoặc trơ gân, có phân sâu; sâu non thường tụ ở mặt dưới lá | Đầu mùa mưa, khi cây nhiều lá non |
| Sâu xám | Cây con bị cắn ngang gốc vào ban đêm, sáng ra thấy gục; đào quanh gốc gặp sâu cuộn tròn | Sau trồng, đất ẩm nhiều mùn chưa hoai |
| Bọ nhảy, bọ cánh cứng nhỏ | Lá thủng lỗ nhỏ li ti như bị kim châm | Cây con, đầu vụ |
| Tuyến trùng nốt sưng | Cây còi, vàng, héo trưa; nhổ lên thấy rễ, củ có nhiều nốt sưng | Đất cũ trồng tiêu, cà phê, đậu bắp; đất cát pha nhẹ |
Rệp, bọ phấn và rầy xanh ngoài việc hút nhựa còn có thể truyền virus giữa các cây họ Bông; trên đậu bắp, bệnh virus vàng gân lá lan qua bọ phấn là ví dụ đã được ghi nhận nhiều. Cây sâm có lá khảm vàng xanh loang lổ, xoăn biến dạng nên được nhổ bỏ và báo cán bộ chuyên môn.
Thăm vườn và đếm sâu: việc rẻ nhất mà hiệu quả nhất
Phát hiện sớm khi sâu còn ít là điều kiện để không phải dùng thuốc. Một quy trình thăm vườn đơn giản:
- Thăm vườn ít nhất hai lần mỗi tuần trong mùa sâu hại, đi theo đường chữ chi qua lô thay vì chỉ nhìn mép luống.
- Ở mỗi điểm dừng, lật mặt dưới vài lá ngọn và lá giữa, nhìn kỹ ngọn non và cổ rễ.
- Lay nhẹ cây xem có bọ phấn bay lên không; buổi sáng sớm dễ quan sát hơn trưa.
- Cây con mới trồng: kiểm tra gốc vào sáng sớm, đào nhẹ quanh cây bị gục để tìm sâu xám.
- Ghi lại số cây có sâu trên tổng số cây đã xem, kèm ngày và vị trí.
- So sánh với lần thăm trước: số cây có sâu tăng nhanh mới là lúc cần can thiệp, vài con rải rác thì để thiên địch làm việc.
Vài tấm bẫy dính màu vàng cắm rải rác trên luống giúp biết sớm bọ phấn, rầy và rệp có cánh đang tới. Số côn trùng dính tăng đột ngột là tín hiệu để kiểm tra kỹ hơn.
Biện pháp không dùng hoá chất
Vệ sinh và cách ly. Dọn cỏ dại họ Bông quanh vườn, không trồng sâm sát đậu bắp, bông vải, hàng dâm bụt. Cây con từ vườn ươm phải sạch sâu trước khi ra luống. Ngắt bỏ lá có ổ trứng hay ổ sâu non mới nở, vì giai đoạn này sâu tụ một chỗ, xử lý rất nhanh.
Bắt tay và rửa nước. Với diện tích nhỏ, bắt sâu ăn lá bằng tay vào sáng sớm hoặc chiều tối là cách đơn giản. Rệp ở ngọn non có thể phun nước mạnh để rửa trôi. Sâu xám tìm và bắt quanh gốc cây bị cắn vào sáng sớm.
Giữ thiên địch. Bọ rùa, bọ cánh gân, ong ký sinh, nhện và nhiều loài khác ăn hoặc ký sinh rệp, bọ phấn, sâu non. Phun thuốc phổ rộng giết cả thiên địch, sâu hại quay lại nhanh hơn. Để lại dải hoa dại, cây hoa thân thảo quanh vườn giúp thiên địch có chỗ sống.
Đất và dinh dưỡng cân đối. Cây dư đạm, lá non mọng nước thu hút rệp và bọ phấn hơn. Bón đạm vừa phải, đủ kali giúp lá cứng, ít hấp dẫn sâu chích hút. Đất nhiều mùn nuôi được vi sinh vật cạnh tranh với tuyến trùng.
Luân canh và cây xua đuổi. Luân canh với cây khác họ cắt vòng đời sâu hại và tuyến trùng. Một số nghiên cứu cho thấy cúc vạn thọ trồng xen hoặc trồng luân canh giúp giảm mật độ một số loài tuyến trùng nốt sưng trong đất; hiệu quả tuỳ loài và cách trồng.
Chế phẩm sinh học và thảo mộc
Khi sâu hại tăng nhanh mà biện pháp thủ công không theo kịp, bước tiếp theo nên là chế phẩm sinh học có đăng ký. Các nhóm phổ biến gồm chế phẩm vi khuẩn Bacillus thuringiensis (Bt) trừ sâu non bộ cánh vảy như sâu khoang, sâu xanh; chế phẩm nấm ký sinh côn trùng như nấm xanh (Metarhizium) và nấm trắng (Beauveria) cho một số côn trùng sống trong đất và trên lá; chế phẩm có nguồn gốc thực vật như dầu neem.
Chế phẩm sinh học thường tác động chậm hơn thuốc hoá học và hiệu quả nhất khi dùng lúc sâu còn nhỏ, mật độ còn thấp. Bt phải được sâu ăn vào mới có tác dụng, nên phun vào lúc sâu non mới nở, phun ướt đều mặt lá chỗ sâu ăn. Nấm ký sinh cần độ ẩm, không hợp phun giữa trưa nắng gắt.
Nhiều nhà vườn tự ngâm tỏi, ớt, gừng làm dịch xua côn trùng. Các dịch tự chế này có thể có tác dụng xua đuổi ở mức nhất định, nhưng thành phần không ổn định và có thể làm cháy lá nếu quá đặc. Dùng thử trên vài cây trước, và ghi lại vào sổ như mọi lần phun khác.
Khi phải dùng thuốc hoá học
Nếu sâu hại bùng phát mạnh, đe doạ cả vườn, và các biện pháp trên không đủ, việc dùng thuốc hoá học có thể là cần thiết. Lúc đó, nguyên tắc là chỉ dùng thuốc có trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam, có đăng ký cho đối tượng sâu hại và cây trồng phù hợp, hoặc theo chỉ dẫn của cán bộ chuyên môn; đọc kỹ nhãn về liều, cách pha, đồ bảo hộ và thời gian cách ly.
Ưu tiên thuốc chọn lọc, ít độc với thiên địch, thay vì thuốc phổ rộng. Phun đúng chỗ có sâu thay vì phun cả vườn. Không phun khi cây đang nở hoa rộ nếu có ong và côn trùng thụ phấn hoạt động, nhất là ở luống làm giống. Không pha trộn nhiều loại thuốc theo cảm tính.
Thời gian cách ly trước khi thu hoạch phải được tính từ lần phun cuối cùng tới ngày đào củ hoặc ngày hái hoa. Với củ dùng làm dược liệu, nên giữ khoảng cách này rộng hơn mức tối thiểu trên nhãn khi có thể. Ghi đủ thông tin mỗi lần phun vào sổ nhật ký; đây là thứ đầu tiên người thu mua có kiểm nghiệm sẽ hỏi.
Tuyến trùng: sâu hại khó thấy nhất
Tuyến trùng nốt sưng là những sinh vật rất nhỏ sống trong đất, chui vào rễ và làm rễ hình thành các nốt sưng. Rễ bị hại hút nước và dinh dưỡng kém, cây còi, vàng, héo vào buổi trưa dù đất ẩm. Vết thương do tuyến trùng còn mở đường cho nấm và vi khuẩn gây thối. Đậu bắp, cây cùng chi với sâm Bố Chính, được biết là rất mẫn cảm với tuyến trùng nốt sưng.
Ở vùng hồ Tà Đùng, nhiều lô đất đã trồng hồ tiêu và cà phê lâu năm, hai cây có tiền sử bị tuyến trùng hại rễ ở Tây Nguyên. Trồng sâm trên đất đó mà không kiểm tra là đặt cây vào chỗ nguy cơ cao. Trước khi trồng, nhổ thử rễ cây đang có trên lô hoặc nhờ cơ quan chuyên môn phân tích mẫu đất.
Phòng tuyến trùng chủ yếu bằng canh tác: luân canh với cây không phải ký chủ, cho đất nghỉ, bón nhiều phân hữu cơ hoai để tăng vi sinh vật đối kháng, dùng cây con sạch từ vườn ươm có đất sạch. Một khi tuyến trùng đã nhiều trong đất, xử lý rất khó và tốn kém, nên việc chọn lô từ đầu quan trọng hơn mọi biện pháp sau.
Câu hỏi thường gặp
Rệp trên ngọn sâm có cần phun thuốc ngay không?
Chưa cần nếu chỉ vài ngọn có rệp. Phun nước mạnh rửa trôi, ngắt bỏ ngọn bị nặng và theo dõi thiên địch như bọ rùa. Chỉ khi số cây có rệp tăng nhanh qua các lần thăm vườn mới cân nhắc chế phẩm sinh học, rồi mới tới thuốc đúng quy định.
Thuốc dùng cho đậu bắp có dùng cho sâm Bố Chính được không?
Không nên tự suy ra. Dù cùng chi và có chung sâu hại, một thuốc chỉ được dùng cho cây trồng và đối tượng ghi trên nhãn hoặc theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. Sâm là cây dùng làm dược liệu, nên cần thận trọng hơn và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước.
Bẫy dính màu vàng có tác dụng gì với vườn sâm?
Bẫy dính màu vàng thu hút bọ phấn, rầy và rệp có cánh, giúp phát hiện sớm khi chúng bắt đầu tới vườn và giảm bớt một phần mật độ. Bẫy không thay được việc thăm vườn và các biện pháp khác, nhưng là công cụ theo dõi rẻ và dễ dùng.
Làm sao biết cây sâm bị tuyến trùng?
Cây còi cọc, lá vàng, héo vào buổi trưa dù đất ẩm, thường thành từng đám. Nhổ cây lên rửa rễ sẽ thấy nhiều nốt sưng tròn trên rễ con và có khi trên củ. Cần phân biệt với nốt sần của cây họ đậu. Nếu nghi ngờ, mang mẫu tới cơ quan chuyên môn.
Sâu xám cắn cây con sau khi trồng thì xử lý thế nào?
Sáng sớm đi kiểm tra, đào nhẹ quanh gốc cây bị cắn để bắt sâu, thường nằm cuộn tròn ngay dưới mặt đất. Làm sạch cỏ quanh luống trước khi trồng, dùng phân đã ủ hoai vì phân chưa hoai thu hút sâu xám. Trồng dặm những cây bị cắn bằng cây dự phòng.
Có cần phun thuốc định kỳ cho vườn sâm không?
Không nên phun định kỳ theo lịch khi chưa thấy sâu. Phun định kỳ giết thiên địch, tăng tồn dư trên củ và tốn tiền. Thăm vườn đều, chỉ can thiệp khi sâu hại tăng tới mức gây hại thật, bắt đầu từ biện pháp thủ công và sinh học.