Thối củ ở sâm Bố Chính trên đất đỏ quanh hồ Tà Đùng gần như luôn bắt đầu từ úng: củ nằm lâu trong đất bão hoà nước, rễ thiếu không khí và yếu đi, rồi nấm hại rễ hoặc vi khuẩn gây thối nhũn xâm nhập. Dấu hiệu sớm là cây héo rũ vào lúc đất vẫn ướt, lá già vàng từ dưới lên, cổ rễ sẫm màu; đào lên thấy củ mềm, đổi màu, có khi chua hoặc hôi. Cách phòng hiệu quả nhất là thoát nước, đất nhiều mùn, luân canh và nhổ sớm cây bệnh; thuốc chỉ là phần hỗ trợ.
Bài này giúp anh chị nhận ra thối củ trước khi lan rộng, hiểu các tác nhân thường gặp ở cây lấy củ, phân biệt với các vấn đề trông giống thối củ, và xây chuỗi biện pháp phòng theo mùa. Bên mình không đưa tên thuốc thương mại hay liều lượng; khi cần dùng thuốc, anh chị hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và đọc kỹ nhãn.
Vì sao đất đỏ mùa mưa là điều kiện thuận cho thối củ
Đất đỏ bazan có nhiều hạt sét mịn. Khi khô, các hạt kết lại thành cấu trúc viên, có nhiều khe hở, nước và không khí lưu thông tốt. Khi mưa dầm nhiều ngày, các khe hở đó bị nước lấp đầy; nếu đất đã bị nén chặt hoặc nghèo mùn, nước thoát chậm và rễ nằm trong môi trường thiếu ôxy.
Rễ thiếu ôxy hoạt động kém, tế bào rễ bị tổn thương, tiết ra chất mà nhiều vi sinh vật gây bệnh trong đất tìm tới. Củ sâm nhiều tinh bột và chất nhầy, khi đã bị tổn thương là nguồn thức ăn tốt cho nấm và vi khuẩn. Ở nhiệt độ ấm của mùa mưa Tây Nguyên, chúng phát triển nhanh.
Vùng gốc Quảng Bình có đất cát pha thoát nước tức thì, nên mưa lớn ít khi làm đất bão hoà lâu. Đây là khác biệt lớn nhất khi đưa sâm lên cao nguyên, và là lý do mọi bài trong chuyên mục này đều nhắc đi nhắc lại chuyện luống cao, rãnh thông.
Dấu hiệu sớm cần để ý
Phát hiện sớm giúp nhổ bỏ cây bệnh trước khi mầm bệnh lan sang cây bên cạnh. Những dấu hiệu sau nên được kiểm tra hằng ngày trong mùa mưa:
- Héo khi đất ướt: cây héo rũ dù đất quanh gốc vẫn ẩm hoặc sũng nước. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất, vì cho thấy rễ không còn hút được nước.
- Lá già vàng từ dưới lên: lá sát gốc vàng, rụng dần, trong khi ngọn vẫn còn xanh một thời gian.
- Cổ rễ sẫm màu: phần thân sát mặt đất thâm nâu, mềm, có khi có lớp tơ trắng hoặc hồng nhạt.
- Cây lắc lư: cầm nhẹ thân lắc thấy cây lỏng gốc, như không còn bám đất.
- Mùi lạ ở gốc: mùi chua hoặc hôi khi bới nhẹ đất quanh cổ rễ.
- Theo chỗ: cây chết tập trung ở chỗ trũng, đầu luống gần chỗ nước đọng, hoặc lan dọc theo hàng.
Gặp một cây có các dấu hiệu trên, nhổ hẳn cây lên xem củ. Củ khoẻ cứng, vỏ sáng màu, ruột trắng ngà. Củ bị thối mềm, vỏ tuột, ruột chuyển nâu, xám hoặc nhũn nước. Ghi lại vị trí cây bệnh trên sơ đồ luống, để nhận ra nếu bệnh lan theo một hướng.
Các kiểu thối thường gặp ở cây lấy củ
Bảng dưới đây mô tả theo nguyên lý những kiểu thối hay gặp ở cây lấy củ trong đất ẩm. Muốn biết chắc tác nhân trên vườn mình, cần gửi mẫu cho cơ quan bảo vệ thực vật giám định.
| Kiểu thối | Biểu hiện thường thấy | Điều kiện thuận |
|---|---|---|
| Thối do nấm hại rễ (nhóm nấm trong đất) | Củ thâm nâu từ chỗ tiếp xúc, thối khô hoặc ướt, có khi có tơ nấm | Đất ẩm kéo dài, đất chua, rễ bị tổn thương |
| Lở cổ rễ, chết cây con | Cây con gục ngang gốc, cổ rễ teo thắt, thâm | Gieo dày, đất ướt, ít nắng |
| Thối nhũn do vi khuẩn | Củ mềm nhũn, chảy nước, mùi hôi khó chịu, lan rất nhanh | Nóng ẩm, củ bị vết thương do côn trùng hoặc dụng cụ |
| Héo do bệnh mạch dẫn | Cây héo nhanh khi lá còn xanh, cắt ngang thân thấy mạch thâm | Đất nhiễm mầm bệnh, trồng liên tục |
| Thối do tuyến trùng mở đường | Rễ có nốt sưng, củ sần, sau đó thối thứ cấp | Đất cũ trồng cây ký chủ như tiêu, cà phê, đậu bắp |
Nhiều trường hợp thối củ là kết hợp: úng làm rễ yếu, tuyến trùng hay côn trùng tạo vết thương, nấm và vi khuẩn vào sau. Vì vậy phòng thối củ là phòng cả chuỗi, không phải tìm một loại thuốc đặc trị.
Chuỗi biện pháp phòng theo mùa
Phòng thối củ bắt đầu từ trước khi trồng và kéo dài suốt mùa mưa. Mỗi bước cắt một mắt xích:
- Trước trồng: chọn lô không trũng, phá lớp đất chặt, bón vôi nếu đất chua, bón nhiều phân hữu cơ hoai, có thể ủ kèm nấm đối kháng Trichoderma.
- Luân canh: không trồng sâm hay cây cùng họ Bông liền vụ trên một chỗ; trồng xen kẽ ngô, cây khác họ hoặc để đất nghỉ.
- Giống sạch: cây con từ vườn ươm sạch bệnh, củ giống không vết thối, không lấy giống từ luống từng bị bệnh.
- Luống và rãnh: luống cao, mặt khum, rãnh thông về mương chính; vét rãnh sau mỗi trận mưa lớn.
- Mật độ thoáng: không trồng dày, tỉa lá già sát gốc để mặt luống khô nhanh.
- Tránh vết thương: làm cỏ nhẹ tay, không cuốc sát gốc, phòng sâu xám và côn trùng hại rễ.
- Giảm đạm, tăng kali: cây dư đạm mọng nước, mô mềm, dễ bị xâm nhập hơn.
- Theo dõi hằng ngày trong mùa mưa: nhổ sớm cây có dấu hiệu bệnh.
Không biện pháp nào trong chuỗi trên tốn kém; thứ chúng đòi hỏi là làm đều đặn và làm trước. Một vườn làm tốt cả tám bước vẫn có thể có vài cây bệnh trong năm mưa nhiều, nhưng sẽ không mất trắng.
Xử lý khi đã có cây bệnh trong luống
Nhổ cây bệnh cùng phần đất bám quanh củ, cho vào bao, mang ra khỏi vườn. Không vứt xuống rãnh, không bỏ vào đống tủ gốc hay đống ủ phân thường, vì mầm bệnh sẽ quay lại theo nước và phân. Có thể đốt hoặc chôn sâu ở chỗ xa vườn, xa nguồn nước.
Ở chỗ vừa nhổ, rắc một ít vôi bột hoặc chế phẩm sinh học đối kháng, lấp đất và không trồng dặm ngay. Kiểm tra cây bên cạnh trong vài ngày tiếp theo. Rửa sạch dụng cụ, ủng sau khi làm ở chỗ có cây bệnh, đi chỗ khoẻ trước, chỗ bệnh sau.
Nếu bệnh lan nhanh dọc luống trong vài ngày, nhiều cây héo cùng lúc, nên lấy mẫu cây bệnh còn tươi, cả củ lẫn thân, gửi cơ quan bảo vệ thực vật của tỉnh hoặc nhờ cán bộ khuyến nông xã hướng dẫn. Biết đúng tác nhân mới chọn đúng biện pháp, và cũng biết được vụ sau cần luân canh bao lâu; dùng thuốc theo phỏng đoán thường tốn tiền mà không hiệu quả, lại làm tăng tồn dư trên củ.
Khi nào cân nhắc dùng thuốc
Thuốc bảo vệ thực vật có vai trò khi bệnh đã được xác định và các biện pháp canh tác không đủ. Với sâm, cần đặc biệt cẩn thận vì củ là phần dùng. Chỉ dùng thuốc có trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam, có đăng ký cho đối tượng cây trồng phù hợp hoặc theo hướng dẫn của cán bộ chuyên môn, đọc kỹ nhãn về liều lượng, cách dùng và thời gian cách ly trước khi thu hoạch.
Nhóm chế phẩm sinh học, như các chế phẩm chứa nấm Trichoderma hay vi khuẩn đối kháng, thường được ưu tiên trong canh tác dược liệu vì ít rủi ro tồn dư hơn. Hiệu quả của chúng phụ thuộc vào việc dùng sớm, dùng phòng và đất có đủ mùn để vi sinh vật sống được; bón vào đất úng, nghèo mùn thì hiệu quả kém.
Mọi lần dùng thuốc hay chế phẩm, kể cả sinh học, đều ghi vào sổ nhật ký: ngày, tên sản phẩm, luống đã dùng, lý do. Người thu mua có kiểm nghiệm và các chương trình truy xuất thường hỏi chính những thông tin này. Phần chất lượng và kiểm nghiệm của trang có bài nói kỹ hơn.
Những thứ trông giống thối củ nhưng không phải
Không phải cây nào héo cũng là thối củ. Cây con mới trồng héo vài ngày đầu thường do sốc khi chuyển bầu, rễ chưa bén; củ không thối, chỉ cần giữ ẩm và che nắng tạm. Cây héo buổi trưa nắng gắt rồi tươi lại chiều tối là phản ứng bình thường với nhiệt và gió, không phải bệnh.
Cây bị sâu xám cắn ngang cổ rễ cũng gục xuống đột ngột, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy vết cắn gọn, phần thân còn lại tươi, đào quanh gốc có khi thấy sâu cuộn tròn. Cây bị chuột, dúi gặm củ cũng héo, nhưng củ bị khoét lõm, có vết răng. Những trường hợp này cần xử lý sâu, chuột chứ không phải xử lý bệnh.
Lá vàng hàng loạt cuối mùa, khi cây đã già, củ đã đạt, là quá trình tự nhiên của cây sắp nghỉ. Phân biệt bằng cách đào thử: củ chắc, vỏ đẹp là cây đang tàn bình thường; củ mềm, đổi màu mới là thối. Đào thử một cây luôn rẻ hơn đoán sai và phun thuốc cho cả luống. Thói quen mang theo một chiếc bay nhỏ mỗi lần đi vườn trong mùa mưa giúp việc kiểm tra này nhanh và không ngại làm.
Thu hoạch và bảo quản củ ở lô từng có bệnh
Lô từng có cây thối trong vụ vẫn có thể cho phần lớn củ lành, nhưng cần cẩn thận hơn khi đào. Đào phần luống khoẻ trước, phần có tiền sử bệnh sau; dụng cụ dùng ở chỗ bệnh được rửa trước khi quay lại chỗ khoẻ. Củ từ chỗ từng có bệnh nên để riêng, kiểm tra kỹ từng củ trước khi đưa vào sơ chế.
Củ có vết thâm nhỏ, vết nứt hay chỗ mềm dù chỉ một chấm cũng nên tách ra. Trong đống củ chờ rửa, một củ nhiễm vi khuẩn thối nhũn có thể làm hỏng những củ xung quanh chỉ trong một, hai ngày nếu trời ẩm. Không để củ đã đào chất đống ngoài nắng mưa qua đêm, và không rửa chung củ từ chỗ bệnh với củ lành trong một thùng nước.
Sau vụ, ghi lại tổng số củ hỏng, chỗ bệnh xuất hiện và thời điểm, rồi đưa vào kế hoạch luân canh cho lô đó. Chi tiết về đào củ, rửa, phơi sấy có ở chuyên mục thu hoạch và sơ chế của trang.
Câu hỏi thường gặp
Củ sâm bị thối một phần có cắt bỏ rồi dùng phần còn lại được không?
Không nên. Phần trông lành có thể đã nhiễm vi sinh vật hoặc độc tố từ phần thối, khi phơi khô dễ mốc và làm hỏng cả mẻ. Củ thối nên loại khỏi lô hàng và tiêu huỷ xa vườn, không trộn với củ lành, không đem cho gia súc ăn.
Năm sau trồng lại sâm ở luống vừa bị thối củ được không?
Không nên trồng lại ngay. Mầm bệnh có thể tồn tại trong đất nhiều tháng. Nên luân canh với cây khác họ như ngô, cây phân xanh, cải tạo đất bằng vôi và phân hữu cơ, sau vài vụ mới trồng sâm lại. Nếu bệnh nặng, cân nhắc chuyển sang lô khác hẳn.
Trichoderma có chữa được thối củ không?
Trichoderma là biện pháp phòng là chính: nó cạnh tranh và ức chế một số nấm hại rễ khi được đưa vào đất từ sớm, cùng với phân hữu cơ. Khi củ đã thối, không chế phẩm nào phục hồi được củ đó. Kết hợp Trichoderma với thoát nước và luân canh mới có hiệu quả rõ.
Mưa dầm cả tuần thì nên làm gì cho vườn sâm?
Đi kiểm tra rãnh và mương ngay khi mưa ngớt, khơi chỗ đọng, sửa bờ luống bị sạt. Không bón phân, không xới đất lúc đất sũng. Theo dõi cây héo khi đất ướt và nhổ sớm. Nếu có tủ gốc dày, bới mỏng bớt để mặt luống thoáng hơn.
Gửi mẫu cây bệnh đi giám định ở đâu?
Thường anh chị có thể liên hệ cán bộ khuyến nông hoặc cán bộ nông nghiệp của xã để được hướng dẫn gửi mẫu tới cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật của tỉnh. Mẫu nên là cây bệnh còn tươi, có cả củ và thân, gói trong túi sạch, gửi sớm.
Đất có tuyến trùng thì có trồng sâm được không?
Có thể, nhưng rủi ro cao hơn vì tuyến trùng tạo vết thương trên rễ, mở đường cho nấm và vi khuẩn. Nên luân canh với cây không phải ký chủ, bón nhiều phân hữu cơ, có nơi trồng cúc vạn thọ xen để hạn chế một số loài tuyến trùng, và nhờ chuyên môn kiểm tra trước.