Vào mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng, vườn sâm cần được tưới đều và vừa: giữ cho tầng đất quanh củ luôn ẩm nhưng không sũng, tưới vào sáng sớm, ưu tiên tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc để lá khô ráo, và tủ gốc dày để giảm bốc hơi trong những ngày gió mạnh. Thiếu nước làm củ ngừng lớn, xơ hoá; tưới quá tay trên đất bazan lại đưa củ về đúng tình trạng úng như giữa mùa mưa.
Bài này giải thích vì sao mùa khô cao nguyên khác với mùa khô vùng cát Quảng Bình, so sánh các cách tưới phổ biến, chỉ cách tự kiểm độ ẩm đất bằng tay, và những việc giữ ẩm rẻ tiền mà hiệu quả. Chuyện nguồn nước và quyền lấy nước được nhắc ở mức nguyên tắc; quy định cụ thể anh chị hỏi chính quyền xã.
Mùa khô vùng hồ: nắng, gió và đất nứt
Ở Tây Nguyên, mùa khô thường kéo dài từ khoảng tháng mười một, mười hai tới tháng tư năm sau, có năm sớm hơn hoặc muộn hơn. Những tháng đầu mùa khô, trời se lạnh về đêm, ban ngày nắng hanh và gió mùa thổi mạnh trên các đồi trống. Cuối mùa khô, nắng gắt hơn, nhiệt độ ban ngày lên cao, đất bazan khô có thể nứt chân chim trên mặt.
Mặt hồ Tà Đùng làm không khí ven hồ ẩm hơn đôi chút vào sáng sớm, có những buổi sương mù phủ thung lũng. Nhưng hơi ẩm đó không thay được nước trong đất. Rễ sâm nằm ở tầng nông, nên chịu ảnh hưởng nhanh khi lớp đất mặt khô. Cây bắt đầu thiếu nước thường héo lá vào buổi trưa, tối lại tươi; nếu sáng sớm vẫn héo là đã thiếu nặng.
Gió là yếu tố thường bị coi nhẹ. Gió khô thổi liên tục làm lá thoát hơi nước nhanh hơn rễ kịp hút, cây héo dù đất còn ẩm. Gió cũng làm khô lớp đất mặt và thổi bay lớp tủ nhẹ. Vì vậy ở vùng hồ, giữ ẩm mùa khô gồm ba việc đi cùng nhau: tưới, tủ và chắn gió.
So sánh các cách tưới phổ biến
Bảng dưới đây so sánh theo nguyên lý; lựa chọn cuối cùng tuỳ nguồn nước, vốn và diện tích.
| Cách tưới | Ưu điểm | Nhược điểm với vườn sâm |
|---|---|---|
| Nhỏ giọt dọc hàng | Tiết kiệm nước, lá khô, nước đến đúng vùng rễ, có thể pha phân hữu cơ lỏng | Đầu tư ống ban đầu, cần lọc nước tránh tắc, phải kiểm tra lỗ nhỏ giọt thường xuyên |
| Phun mưa thấp | Phủ đều, làm mát lá ngày nắng gắt, rửa bụi | Làm ướt lá, dễ phát sinh bệnh lá nếu tưới chiều tối, tốn nước, gió làm lệch tia |
| Tưới gốc bằng vòi | Rẻ, kiểm soát từng cây | Tốn công, dễ tưới không đều, nước chảy tràn trên đất dốc |
| Tưới rãnh | Nhanh, ít đầu tư | Dễ gây úng chân luống, không hợp đất bazan và luống cao |
Với sâm trên đất bazan, nhỏ giọt thường là lựa chọn hợp lý nhất cho vườn chuyên, vì đưa nước đến đúng chỗ mà không làm lá ướt. Phun mưa có thể dùng bổ sung vài lần vào những ngày nắng gắt, gió khô, luôn vào buổi sáng để lá kịp khô trước tối.
Tự kiểm độ ẩm đất trước khi tưới
Không cần máy đo. Cách kiểm bằng tay sau đây cho biết khá chính xác lúc nào cần tưới:
- Chọn vài điểm đại diện: đầu luống, giữa luống, cuối luống, chỗ cao và chỗ thấp của lô.
- Dùng que hoặc bay nhỏ đào xuống tới tầng củ, cách gốc một chút để không chạm củ.
- Bốc một nắm đất ở độ sâu đó, bóp chặt rồi mở tay.
- Đất vụn rời, không kết lại: đã khô, cần tưới. Nếu tới độ sâu tầng củ mà đất vẫn vụn thì cây đã chịu khô vài ngày, nên tưới ngay và tưới đủ thấm.
- Đất kết thành nắm, chạm nhẹ thì vỡ: độ ẩm tốt, chưa cần tưới.
- Đất kết dẻo, dính tay, có nước rỉ ra: quá ướt, ngưng tưới và kiểm tra thoát nước.
Đất bazan giữ nước tốt hơn đất cát, nên mặt đất khô trắng chưa chắc tầng củ đã khô. Nhiều vườn tưới theo mặt đất và tưới thừa. Kiểm ở tầng củ giúp tiết kiệm nước và tránh úng.
Sau vài tuần kiểm bằng tay, anh chị sẽ quen nhịp của lô mình: sau một lần tưới đủ thấm thì mấy ngày đất còn ẩm ở tầng củ, chỗ nào khô nhanh nhất, chỗ nào giữ nước lâu. Ghi lại nhịp đó vào sổ và điều chỉnh khi thời tiết đổi, ví dụ những đợt gió mạnh cuối năm hay những tuần nắng gắt tháng ba, tháng tư.
Tưới lúc nào, tưới bao nhiêu
Sáng sớm là tốt nhất. Tưới sáng sớm để nước thấm trước khi nắng lên, lá nếu có ướt sẽ khô trong ngày. Tưới chiều muộn hay ban đêm làm lá ướt qua đêm, tạo điều kiện cho nấm bệnh, nhất là khi trời có sương.
Ít lần, thấm sâu. Tưới mỗi lần đủ cho nước thấm xuống tầng củ, rồi để đất ráo bớt trước lần sau. Tưới lắt nhắt mỗi ngày một ít chỉ làm ướt mặt, rễ có xu hướng mọc nông, cây yếu hơn khi gặp nắng gắt.
Theo giai đoạn cây. Cây con mới trồng cần ẩm thường xuyên hơn vì rễ chưa sâu. Cây đang tích củ cần ẩm đều, tránh khô hạn rồi tưới ồ ạt, vì thay đổi đột ngột có thể làm củ nứt ở nhiều loại cây lấy củ. Trước khi đào củ, giảm tưới để củ chắc và đất dễ đào.
Theo thời tiết. Ngày gió mạnh, nắng gắt cần tưới nhiều hơn ngày râm mát. Có mưa trái mùa thì ngưng. Kiểm tra độ ẩm đất trước mỗi lần tưới thay vì tưới theo lịch cứng.
Tủ gốc: lớp áo giữ ẩm rẻ nhất
Một lớp tủ dày trên mặt luống giảm đáng kể lượng nước bốc hơi, giữ đất mát hơn ban ngày, hạn chế cỏ mọc và giữ cho đất không đóng váng sau khi tưới. Vật liệu dễ kiếm quanh vùng hồ gồm rơm, cỏ khô phơi héo, lá cây che bóng, vỏ cà phê đã ủ, vỏ trấu. Mỗi loại có điểm riêng: rơm và cỏ khô nhẹ, dễ bay khi gió mạnh nên cần đè; vỏ cà phê ủ nặng hơn, lâu phân huỷ.
Tủ cách gốc cây một khoảng nhỏ để cổ rễ luôn khô thoáng; vật liệu tủ áp sát thân giữ ẩm ngay chỗ dễ thối nhất. Không dùng cỏ đã ra hạt làm tủ, vì sẽ gieo cỏ dại vào luống. Lá cây đã bị bệnh cũng không nên dùng.
Tới đầu mùa mưa, lớp tủ cũ nên được kiểm tra: nếu quá dày và bắt đầu giữ nước, bới mỏng bớt hoặc dồn vào rãnh để luống thoáng. Tủ là công cụ của mùa khô; giữa mùa mưa, lớp tủ dày trên đất bazan có thể trở thành vấn đề.
Lớp tủ mục dần trong mùa khô cũng là một nguồn mùn bổ sung cho đất. Đến cuối vụ, phần tủ còn lại có thể vùi vào đất khi làm luống mới, hoặc gom vào đống ủ. Như vậy công gom rơm cỏ không mất đi mà quay lại nuôi lô đất ở vụ sau.
Chắn gió và che nắng khi cần
Ở lô lộng gió, hàng rào chắn gió làm giảm đáng kể lượng nước mất qua lá. Có thể dùng hàng cây bụi, hàng muồng, hàng cây phân xanh thân cao trồng từ mùa mưa, hoặc tận dụng hàng cây che bóng sẵn có của vườn cà phê. Rào chắn nên thưa vừa phải, cho gió đi qua chậm lại thay vì chặn đứng, vì rào kín tạo xoáy gió ngay sau nó.
Sâm Bố Chính ưa nắng, nên che nắng không phải việc thường xuyên. Tuy vậy, với cây con mới trồng gặp đợt nắng gắt cuối mùa khô, che tạm bằng lưới thưa hoặc cành lá trong vài ngày giúp cây bén rễ. Khi cây đã cứng, gỡ che để cây quen nắng.
Một mẹo nhỏ của nhiều nhà vườn là trồng sâm ở phía khuất gió của lô cà phê có cây che bóng, hưởng gió dịu và một chút bóng chiều mà vẫn đủ nắng sáng. Cách bố trí này bàn kỹ hơn trong bài trồng xen dưới tán.
Nguồn nước và dùng nước tiết kiệm
Nguồn nước tưới quanh hồ gồm giếng khoan, giếng đào, suối, ao trữ nước mưa và nước bơm từ hồ. Mỗi nguồn có giới hạn riêng: giếng có thể cạn cuối mùa khô, suối nhỏ có khi ngưng chảy, việc bơm nước từ hồ thủy điện và khai thác nước ngầm có quy định riêng của địa phương. Trước khi đầu tư máy bơm và đường ống lớn, nên hỏi chính quyền xã về thủ tục và giới hạn.
Ao trữ nước mưa đào ở chỗ thấp của lô, hứng nước từ mương thoát trong mùa mưa, là cách nhiều vườn cà phê Tây Nguyên làm để có nước đầu mùa khô. Với diện tích sâm vừa phải, một ao nhỏ kết hợp tưới nhỏ giọt có thể đáp ứng được phần lớn nhu cầu.
Nước tưới nên sạch, không lấy từ mương thoát của ruộng khác hay vũng nước đọng có thể mang mầm bệnh. Nếu dùng nước giếng hay nước hồ cho tưới nhỏ giọt, cần bộ lọc để tránh tắc. Định kỳ súc rửa đường ống nhỏ giọt sau mỗi mùa để cặn và rêu không tích lại. Ghi lại nguồn nước tưới trong sổ nhật ký, vì đây là một mục mà các tiêu chuẩn thực hành tốt về dược liệu thường hỏi tới.
Tháng chuyển mùa: lúc dễ sai nhất
Hai thời điểm khó nhất trong năm không phải giữa mùa khô hay giữa mùa mưa, mà là những tuần chuyển mùa. Cuối mùa mưa, trời vẫn còn những cơn mưa rải rác xen ngày nắng; nhiều vườn đã bắt đầu tưới theo lịch mùa khô trong khi đất còn ẩm sâu, vô tình kéo dài tình trạng ẩm ướt quanh củ. Lúc này nên kiểm đất kỹ hơn bình thường và chỉ bắt đầu tưới khi tầng củ thật sự khô.
Đầu mùa mưa thì ngược lại. Những cơn mưa đầu mùa thường ngắn, làm ướt mặt đất nhưng chưa thấm sâu, trong khi cây đã quen được tưới đều. Ngưng tưới quá sớm vì thấy trời mưa có thể làm cây thiếu nước vài tuần. Khi mưa đã đều và đất ẩm tới tầng củ, mới ngưng hẳn hệ thống tưới và chuyển sang lo thoát nước.
Chính ở những tuần này, việc đổi lớp tủ, vệ sinh và cất ống tưới, khơi lại rãnh nên được làm cùng lúc. Một buổi đi vườn kiểm tra độ ẩm ở nhiều điểm, ghi vào sổ, giúp quyết định đúng thời điểm chuyển chế độ chăm sóc cho cả lô.
Câu hỏi thường gặp
Vườn sâm mùa khô bao lâu tưới một lần?
Không có lịch cố định cho mọi vườn. Đất bazan giữ nước lâu hơn đất cát, nên nhiều khi vài ngày mới cần tưới một lần. Cách đúng là kiểm độ ẩm ở tầng củ bằng tay trước mỗi lần tưới: đất bóp vụn rời thì tưới, kết thành nắm thì chưa cần.
Tưới phun mưa có làm sâm bị bệnh không?
Phun mưa làm lá ướt, nếu lá ướt lâu, nhất là qua đêm, sẽ tạo điều kiện cho nấm bệnh lá và thối thân. Nếu dùng phun mưa, chỉ tưới vào sáng sớm, trồng thưa để lá khô nhanh. Vườn chuyên nên ưu tiên nhỏ giọt dọc hàng để nước vào đất mà lá vẫn khô.
Cây sâm héo lá buổi trưa có phải thiếu nước không?
Không hẳn. Ngày nắng gắt gió mạnh, lá có thể héo tạm buổi trưa rồi tươi lại chiều tối dù đất còn ẩm. Nếu sáng sớm lá vẫn héo thì cần kiểm tra: đất khô thì tưới, còn đất ướt mà cây héo thì có thể là thối rễ, phải đào xem củ.
Có nên tưới nước hồ Tà Đùng cho vườn sâm không?
Nước hồ có thể dùng tưới nếu lấy đúng quy định địa phương và qua lọc khi dùng nhỏ giọt. Việc bơm nước từ hồ thủy điện hay suối chung có giới hạn và thủ tục riêng, anh chị nên hỏi chính quyền xã trước khi đầu tư hệ thống bơm lớn.
Trước khi đào củ có cần ngưng tưới không?
Thường người trồng giảm tưới một thời gian trước khi đào để củ chắc hơn, ít nước hơn, đất ráo dễ đào và củ ít dính bùn. Ngưng hẳn quá sớm trong lúc nắng gắt có thể làm cây héo và củ xơ, nên giảm dần và theo dõi tình trạng cây.