Một năm của vườn sâm Bố Chính quanh hồ Tà Đùng xoay quanh hai mùa: cuối mùa khô chuẩn bị đất và cây con; đầu mùa mưa xuống giống; giữa mùa mưa lo thoát nước, làm cỏ, phòng thối củ; cuối mùa mưa cây ra hoa, quyết định tỉa hay để giống; mùa khô giữ ẩm, chắn gió, nuôi củ; rồi tới mùa khô năm sau đào củ. Lịch dưới đây là khung theo khí hậu Tây Nguyên; năm nào mưa sớm hay muộn, anh chị dời việc theo thời tiết thực tế.
Bài này sắp các việc đã bàn trong từng bài của chuyên mục kỹ thuật trồng và chăm sóc thành một lịch liền mạch, kèm những dấu hiệu để biết lúc nào chuyển sang việc tiếp theo. Mục đích là để anh chị in ra dán trong kho, hoặc chép vào đầu sổ nhật ký vườn. Thu hoạch, sơ chế và giống có chuyên mục riêng, ở đây chỉ nêu chỗ chúng đứng trong năm.
Hai mùa của vùng hồ và vì sao lịch phải linh hoạt
Tây Nguyên có khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt. Mùa mưa thường bắt đầu khoảng tháng tư, tháng năm và kéo dài tới tháng mười, mười một; mùa khô từ khoảng tháng mười một, mười hai tới tháng tư năm sau. Ranh giới hai mùa xê dịch theo năm, có năm mưa đến sớm vài tuần, có năm mùa khô kéo dài hơn bình thường.
Vùng hồ Tà Đùng còn có những nét riêng do địa hình đồi núi và mặt hồ rộng: sương mù buổi sáng ở thung lũng, gió mạnh trên các sườn đồi trống, mưa có khi tập trung theo sườn đón gió. Hai lô cách nhau không xa có thể có độ ẩm đất khác nhau khá nhiều. Đó là lý do lịch này đặt mốc theo dấu hiệu thời tiết và tình trạng cây, không theo ngày cố định.
Một cách thực tế là theo dõi lượng mưa đơn giản bằng một ống đo mưa đặt ở vườn và ghi vào sổ. Sau vài năm, anh chị có lịch mưa của chính lô mình, chính xác hơn bất kỳ lịch chung nào.
Kết hợp sổ mưa với sổ việc vườn, anh chị sẽ thấy rõ những mối liên hệ như: sau bao nhiêu ngày mưa liên tục thì bắt đầu có cây héo, mưa đầu mùa tới lúc nào thì sâu ăn lá rộ. Những mối liên hệ đó biến lịch chung thành lịch riêng của vườn.
Cuối mùa khô: chuẩn bị
Khoảng hai, ba tháng cuối mùa khô là lúc làm những việc nặng nhất trước vụ, khi đất khô dễ làm và chưa phải lo mưa:
- Đánh giá lại lô: chỗ nào vụ trước úng, chỗ nào cây chết nhiều, chỗ nào sâu hại tập trung, dựa vào sổ nhật ký.
- Dọn cỏ, gom rễ cây cũ, cày cuốc sâu, phá lớp đất chặt.
- Lấy mẫu đất đo độ chua; rải vôi nếu cần, để đất nghỉ.
- Ủ phân hữu cơ từ vỏ cà phê, phân chuồng, rơm cỏ; kiểm tra đống ủ đã hoai chưa.
- Gieo hạt ươm cây con trong bầu, tính thời gian để cây đủ cứng khi mưa đều.
- Đào và sửa mương thoát chính, hố lắng; kiểm tra, sửa đường ống tưới.
- Lên luống sau khi đã bón phân hữu cơ, tủ mặt luống để chờ mưa.
Đây cũng là lúc đặt mua vật tư, sắp xếp người làm cho đợt trồng. Đầu mùa mưa mọi nhà vườn đều bận trồng cà phê, dặm tiêu, công thường khan; chuẩn bị trước giúp trồng đúng lúc.
Đầu mùa mưa: xuống giống
Dấu hiệu để trồng. Đã có vài trận mưa thấm sâu, đất ẩm tới tầng củ, mưa bắt đầu đều. Trồng sau một trận mưa, vào chiều mát hoặc ngày râm. Không trồng khi mới có một cơn mưa rào đầu mùa, vì sau đó có thể nắng lại nhiều ngày.
Trồng và chăm cây con. Đặt bầu ngang mặt luống, nén nhẹ, tưới đẫm. Những ngày đầu nếu nắng gắt thì che tạm. Kiểm tra sâu xám mỗi sáng trong hai tuần đầu, trồng dặm sớm những cây chết.
Làm cỏ lần đầu. Cỏ mọc rất nhanh khi mưa đến. Làm cỏ sớm, nhẹ tay, không cuốc sát gốc cây con. Đây là giai đoạn cây sâm dễ bị cỏ lấn nhất.
Ngưng tưới đúng lúc. Khi mưa đã đều và đất ẩm ở tầng củ, ngưng hệ thống tưới. Vệ sinh ống, bộ lọc trước khi cất hoặc để chờ mùa khô.
Giữa mùa mưa: thoát nước là việc số một
Những tháng giữa mùa mưa là giai đoạn cây vươn thân, ra lá mạnh, đồng thời là giai đoạn nguy hiểm nhất cho củ. Việc hằng tuần gồm: đi kiểm tra rãnh và mương sau mỗi trận mưa lớn, vét chỗ đọng, sửa bờ luống sạt; làm cỏ lần hai, lần ba; vun nhẹ gốc cho cây đứng vững; bới mỏng lớp tủ nếu thấy giữ nước.
Theo dõi dấu hiệu thối củ hằng ngày khi có đợt mưa dầm: cây héo khi đất ướt, lá già vàng từ dưới, cổ rễ sẫm màu. Nhổ sớm cây bệnh cùng đất bám, mang ra khỏi vườn. Thăm vườn tìm sâu ăn lá, nhất là sâu non tụ ở mặt dưới lá đầu mùa mưa, ngắt bỏ ổ sâu khi còn tụ.
Bón thúc nhẹ bằng phân hữu cơ hoai vào những ngày đất ráo giữa hai đợt mưa, không bón khi đất sũng. Nếu cây xanh um, thân mọng, ngưng đạm. Ghi vào sổ các trận mưa lớn và chỗ bị đọng nước; đây là dữ liệu quý cho việc làm luống vụ sau.
Nếu có cây làm giống, đây cũng là lúc bắt đầu theo dõi chúng riêng: cây nào khoẻ qua được các đợt mưa dầm mà không có dấu hiệu thối, cây đó đáng được chọn làm cây mẹ hơn cây chỉ to nhờ đứng ở chỗ đất tốt. Đánh dấu bằng dây màu và ghi số cây vào sổ.
Cuối mùa mưa: hoa nở, quyết định nuôi củ hay để giống
Khi mưa thưa dần, cây đã lớn, sâm bắt đầu ra nụ và nở hoa. Thời điểm cụ thể tuỳ ngày trồng và thời tiết. Đây là lúc thực hiện quyết định đã đặt từ đầu vụ cho từng luống: luống lấy củ thì tỉa bớt nụ, hoa và quả non định kỳ; luống làm giống thì giữ hoa, đánh dấu cây mẹ; luống lấy hoa thì hái hoa hằng ngày lúc vừa nở.
Chuyển phân bón sang hướng kali khi cây bắt đầu tích củ, giảm hẳn đạm. Tỉa lá già sát gốc cho thoáng. Ở lô lộng gió, chuẩn bị chắn gió trước khi gió mùa khô thổi mạnh; vun gốc hoặc cắm cọc cho luống làm giống.
Những tuần chuyển mùa là lúc dễ sai trong tưới: đất còn ẩm sâu, đừng vội tưới theo lịch mùa khô. Kiểm độ ẩm bằng tay ở tầng củ, chỉ bắt đầu tưới khi đất thật sự khô. Chuẩn bị vật liệu tủ gốc như rơm, cỏ khô, vỏ cà phê đã ủ cho mùa khô sắp tới.
Mùa khô: nuôi củ và chuẩn bị đào
Mùa khô là giai đoạn củ tích chất mạnh. Các việc chính sắp theo thứ tự thường gặp:
| Giai đoạn mùa khô | Việc chính | Dấu hiệu cần để ý |
|---|---|---|
| Đầu mùa khô | Tủ gốc dày, bật lại hệ thống tưới, chắn gió | Lá héo trưa ngày gió; đất tầng củ bắt đầu vụn |
| Giữa mùa khô | Tưới đều theo độ ẩm, theo dõi rệp, bọ phấn, rầy | Bọ phấn bay khi lay lá; mép lá vàng cháy |
| Luống giống | Hái quả chín nâu trước khi nứt hẳn, phơi tách hạt | Quả chuyển nâu, khô dần |
| Trước khi đào | Ngưng mọi phân bón, giảm tưới dần, đào thử vài khóm | Thân lá tàn bớt, củ chắc khi đào thử |
| Đào củ (khi đủ tuổi) | Đào vào ngày khô ráo, phân loại củ ngay tại vườn | Củ lành, vỏ sáng; loại củ có vết thâm |
Củ thường được đào sau khoảng một năm hoặc lâu hơn, tuỳ mục đích bán củ tươi hay để củ lớn hơn, nên một vụ sâm có thể kéo qua cả mùa mưa thứ hai. Với cây giữ sang năm thứ hai, lặp lại các việc của mùa mưa, đặc biệt chú ý thoát nước vì củ lớn càng dễ thối khi úng.
Sau thu hoạch: trả lại cho đất và chuẩn bị vụ sau
Đào củ xong, lô đất cần được phục hồi. Gom tàn dư thân lá: phần lành có thể ủ làm phân, phần có dấu hiệu bệnh thì tiêu huỷ xa vườn. San lại mặt đất, không để đất trống trơ qua mùa mưa sắp tới.
Gieo một vụ cây phân xanh hoặc trồng cây khác họ như ngô để luân canh. Lô vừa có thối củ nặng hay tuyến trùng thì cho nghỉ lâu hơn. Nếu đất ít, chia lô để quay vòng: phần này vừa trồng sâm thì nghỉ, phần kia đã nghỉ đủ thì chuẩn bị trồng.
Ngồi lại với sổ nhật ký: tổng khối lượng củ, tỷ lệ củ hỏng, số giờ công, các khoản chi, những chỗ úng, những đợt sâu hại. So với vụ trước nếu có, xem lô nào cải thiện, lô nào tệ đi và vì sao. Viết ra ba điều sẽ làm khác ở vụ sau. Việc này mất một buổi tối nhưng là cách nhanh nhất để vườn sâm tốt lên qua từng năm.
Những việc lặp lại quanh năm
Bên cạnh việc theo mùa, có những việc nên thành thói quen dù đang ở tháng nào:
- Thăm vườn đều: ít nhất hai lần mỗi tuần, đi chữ chi qua lô, lật mặt dưới lá, nhìn cổ rễ. Mùa mưa thêm một vòng sau mỗi trận mưa lớn.
- Ghi sổ nhật ký: mọi việc bón, phun, tưới bất thường, trận mưa lớn, cây chết, sâu hại mới thấy. Ghi ngay trong ngày, không dồn cuối tuần.
- Vệ sinh dụng cụ: rửa cuốc, kéo, ủng sau khi làm ở chỗ có cây bệnh; đi chỗ khoẻ trước, chỗ bệnh sau.
- Giữ bờ và rãnh: mùa mưa để thoát nước, mùa khô để nước tưới không chảy tràn; bờ luống sạt lúc nào sửa lúc đó.
- Chăm dải hoa và hàng rào quanh vườn: giữ chỗ sống cho thiên địch, cắt tỉa để không che nắng luống sâm.
- An toàn lao động: mang găng, khẩu trang khi rải vôi; đồ bảo hộ đầy đủ khi buộc phải phun thuốc; cất thuốc và phân hoá học xa nhà ở, xa nguồn nước, ngoài tầm tay trẻ em.
- Cập nhật thông tin: hỏi cán bộ khuyến nông xã về khuyến cáo mới, quy định về vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, danh mục thuốc được phép.
Những việc này nhỏ và lặp đi lặp lại, nhưng chính chúng phân biệt một vườn sâm được quản lý với một vườn trồng cho có. Khi người thu mua hay đoàn kiểm tra đến, một vườn có sổ ghi chép đều, rãnh sạch, dụng cụ gọn là bằng chứng rõ hơn mọi lời giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Có thể trồng sâm Bố Chính vào mùa khô ở Tà Đùng không?
Có thể nếu có nước tưới ổn định, nhưng tốn công và rủi ro hơn. Cây con phải tưới thường xuyên, dễ héo vì gió mạnh và nắng gắt, và khi mưa tới thì cây đang ở giai đoạn củ bắt đầu lớn, gặp nguy cơ úng. Đầu mùa mưa vẫn là thời điểm thuận nhất.
Lịch chăm sóc này có áp dụng được cho vùng khác của Lâm Đồng không?
Nguyên lý theo hai mùa áp dụng được cho nhiều vùng Tây Nguyên, nhưng thời điểm mưa, mức lạnh và gió khác nhau theo độ cao và địa hình. Vùng cao lạnh hơn có thể khiến cây sinh trưởng chậm hơn. Mỗi vùng nên điều chỉnh theo thời tiết và sổ ghi chép của chính mình.
Nếu mùa mưa đến muộn thì có nên chờ để trồng không?
Nên chờ tới khi mưa thấm sâu và đều, thay vì trồng theo ngày quen. Trong lúc chờ, giữ cây con trong bầu khoẻ bằng cách tưới vừa đủ và để ở chỗ nắng nhẹ. Nếu cây con quá lứa, rễ cuộn trong bầu, có thể trồng sớm hơn với điều kiện tưới bổ sung.
Giữ sâm sang năm thứ hai có lợi gì và rủi ro gì?
Củ thường lớn hơn, có khi chắc hơn, nhưng cây phải qua thêm một mùa mưa với nguy cơ thối củ, thêm công chăm và chiếm đất lâu hơn. Nên đào thử vài khóm ở năm đầu để đánh giá, và chỉ giữ lại ở lô thoát nước tốt, ít bệnh.
Một người có thể chăm được bao nhiêu diện tích sâm?
Không có con số chung vì còn tuỳ địa hình, hệ thống tưới, mức độ cỏ dại và công làm cỏ, tỉa hoa. Giai đoạn đầu mùa mưa cần nhiều công nhất. Nên ghi số giờ công thực tế trong vụ đầu để biết sức mình chăm được bao nhiêu trước khi mở rộng.