Sâm Bố Chính có thể trồng xen trong vườn cà phê hay sầu riêng ở vùng hồ Tà Đùng, nhưng chỉ hợp ở những chỗ còn đủ nắng: hàng cà phê mới trồng vài năm đầu, vườn cây ăn trái còn thưa tán, hoặc dải đất trống ở mép lô. Dưới tán đã khép, sâm vươn cao, ít hoa, củ nhỏ. Cái được của trồng xen là tận dụng đất và công, có hàng cây chắn gió; cái mất là tranh nước, tranh phân và rủi ro dính thuốc phun cho cây chính.
Nhiều nhà vườn quanh hồ có sẵn vườn cà phê, sầu riêng, bơ, mắc ca và muốn thêm một nguồn thu từ khoảng đất giữa hàng. Bài này đặt sâm vào đúng chỗ của nó trong một vườn đa tầng: cây cần gì, kiểu vườn nào hợp, bố trí ra sao, và những xung đột cần giải quyết trước khi xuống giống. Chuyện cà phê và cây ăn trái nói chung có ở các trang anh em trong nhóm Tà Đùng; ở đây chỉ bàn từ phía cây sâm.
Sâm Bố Chính cần bao nhiêu nắng
Ở vùng gốc Bắc Trung Bộ, sâm Bố Chính mọc ở đồi trống, bãi cát, bờ ruộng, những nơi nắng gần như cả ngày. Đó là dấu hiệu rõ nhất về tính ưa sáng của cây. Khi trồng ở chỗ thiếu sáng, cây phản ứng giống nhiều cây ưa sáng khác: thân vươn dài, lóng thưa, lá mỏng và to hơn, ít ra hoa, và phần chất tích xuống củ giảm.
Điều này khác với nhân sâm (Panax) hay sâm Ngọc Linh, là những cây ưa bóng, sống dưới tán rừng ẩm. Cái tên "sâm" chung dễ khiến người trồng nghĩ sâm nào cũng cần bóng mát. Trồng sâm Bố Chính dưới tán rừng hay tán cây dày theo kiểu trồng sâm Ngọc Linh là đi ngược với tính cây. Đây là nhầm lẫn khá phổ biến ở người mới trồng sâm.
Tuy vậy, ưa nắng không có nghĩa là không chịu được chút bóng nào. Một chút bóng chiều vào những ngày nắng gắt cuối mùa khô, hay bóng thưa lốm đốm của hàng cây che, cây vẫn chịu được và đôi khi còn đỡ mất nước. Ranh giới nằm ở chỗ: phần lớn thời gian ban ngày, nhất là buổi sáng, cây phải được nắng trực tiếp. Buổi sáng là lúc lá quang hợp hiệu quả nhất, trước khi nắng trưa làm cây phải khép bớt khí khổng để giữ nước.
Cái được khi trồng xen
Tận dụng đất đã làm. Khoảng giữa hai hàng cà phê non hay sầu riêng mới trồng thường để trống vài năm đầu, cỏ mọc, phải phát định kỳ. Trồng sâm ở đó biến công làm cỏ thành công chăm cây có thu hoạch. Luống sâm có tủ gốc cũng che bớt đất trống giữa hàng, giảm trôi đất trong mùa mưa.
Hàng cây chính chắn gió. Ở những sườn đồi lộng gió mùa khô, hàng cà phê, sầu riêng hay cây che bóng giảm sức gió cho cây sâm thân mảnh. Ít đổ ngã, lá ít rách, đất ít mất nước hơn so với lô trống.
Chia sẻ hạ tầng tưới. Vườn cà phê, sầu riêng thường đã có giếng, ao và đường ống. Kéo thêm ống nhánh cho sâm rẻ hơn làm hệ thống tưới mới cho một lô riêng.
Đa dạng nguồn thu. Một năm giá cà phê xuống, củ sâm hay lát khô là một khoản khác. Ngược lại, năm sâm bị thối vì mưa dầm thì vẫn còn cây chính. Đây là lý do nhiều nhà vườn Tây Nguyên chuộng vườn nhiều tầng.
Cái mất và rủi ro
Bóng tán tăng theo năm. Cà phê, sầu riêng lớn lên mỗi năm, khoảng nắng giữa hàng hẹp dần. Lô hợp sâm năm nay có thể không còn hợp sau vài năm. Trồng xen vì vậy là kế hoạch có thời hạn, không phải vĩnh viễn. Nên tính từ đầu sẽ chuyển sâm đi đâu khi tán cây chính đã khép, để không bị động.
Tranh nước và phân. Rễ cà phê, sầu riêng lan rộng hơn tán. Phân bón cho cây chính, nhất là phân đạm, có thể tới vùng rễ sâm và làm cây xanh um, củ kém. Ngược lại, cây sâm cũng lấy bớt nước của cây chính trong mùa khô.
Thuốc phun cho cây chính. Sầu riêng, cà phê có lịch phun thuốc trừ sâu bệnh, thuốc kích thích ra hoa, đậu trái. Thuốc dạt sang sâm làm củ có tồn dư, mà sâm là cây dùng làm dược liệu. Đây là xung đột khó giải quyết nhất.
Đào củ làm động rễ cây chính. Khi đào củ, đất bị xới tới một độ sâu nhất định. Nếu trồng sâm quá sát gốc, việc đào có thể làm đứt rễ hút của cà phê, sầu riêng, nhất là sầu riêng vốn nhạy cảm với tổn thương rễ và bệnh thối rễ.
Kiểu vườn nào hợp trồng xen sâm
Bảng dưới đây gợi ý theo nguyên lý. Từng vườn cụ thể cần đứng giữa hàng vào buổi sáng và buổi trưa để xem nắng thật.
| Kiểu vườn | Mức hợp với sâm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cà phê mới trồng, tán chưa giao | Khá hợp | Chỉ trồng giữa hàng, cách gốc cà phê; tính trước sẽ dừng sau vài năm |
| Cà phê kinh doanh, tán đã khép | Ít hợp | Thiếu nắng, sâm vươn, củ nhỏ; chỉ trồng ở mép lô, đầu hàng |
| Sầu riêng mới trồng, khoảng cách rộng | Khá hợp trong vài năm đầu | Cẩn thận lịch phun thuốc, tránh xới sát vùng rễ sầu riêng |
| Sầu riêng, bơ đã khép tán | Không hợp | Bóng dày, ẩm, dễ thối củ |
| Mắc ca, cây ăn trái tán thưa | Tuỳ mức nắng | Đo nắng thực tế, ưu tiên phía có nắng sáng |
| Dải đất mép lô, bờ lô, đầu hàng | Hợp | Thường đủ nắng, dễ tách riêng khỏi lịch phun của cây chính |
Một nguyên tắc đơn giản: nếu buổi trưa đứng ở chỗ định trồng mà thấy mặt đất gần như toàn bóng, chỗ đó không dành cho sâm Bố Chính.
Bố trí sâm trong vườn cà phê non
Với vườn cà phê vối mới trồng, cách bố trí thường gặp như sau:
- Xác định vùng tán và vùng rễ hút chính của cà phê hiện tại và dự kiến vài năm tới; không trồng sâm trong vùng này.
- Lên luống sâm ở giữa hai hàng cà phê, luống hẹp hơn so với vườn sâm chuyên, chạy song song với hàng cà phê.
- Đặt ống tưới nhỏ giọt riêng cho luống sâm, để điều chỉnh lượng nước độc lập với cà phê.
- Bón phân cho cà phê theo bồn quanh gốc, không rải tràn ra giữa hàng; ghi rõ ngày và loại phân.
- Trao đổi trước trong nhà về lịch phun cho cà phê; khi phải phun, chọn ngày lặng gió, che chắn phía luống sâm, và ghi lại.
- Mỗi năm đánh giá lại độ nắng giữa hàng; khi tán cà phê giao nhau, chuyển sâm sang lô khác.
Trong vườn sầu riêng, nguyên tắc tương tự nhưng cần cẩn thận hơn với rễ, vì sầu riêng dễ bị bệnh thối rễ, xì mủ do nấm Phytophthora khi rễ bị tổn thương và đất ẩm. Đào củ sâm sát gốc sầu riêng là tạo thêm vết thương cho rễ cây chính.
Thuốc bảo vệ thực vật: xung đột phải giải trước
Vườn cà phê và nhất là vườn sầu riêng kinh doanh thường có lịch phun thuốc dày đặc theo mùa: trừ rệp sáp, trừ sâu đục, phòng nấm, có khi cả thuốc điều hoà sinh trưởng. Sâm trồng xen trong vườn đó gần như không thể tránh khỏi việc dính một phần thuốc dạt theo gió, nhỏ giọt từ tán xuống hay thấm theo đất.
Với rau hay cây lương thực, đã có quy định về thời gian cách ly. Với dược liệu như sâm, người thu mua có kiểm nghiệm sẽ phát hiện tồn dư, và một lô củ có tồn dư hoạt chất không được phép trên cây đó có thể bị trả về. Hơn nữa, nhiều thuốc dùng cho cà phê, sầu riêng không có đăng ký sử dụng cho sâm.
Vì thế, trước khi trồng xen, hãy hỏi thẳng: vườn này có giảm được thuốc cho cây chính không? Nếu câu trả lời là không, nên trồng sâm ở lô riêng, cách xa vườn phun thuốc. Nếu vườn đang chuyển dần sang canh tác hữu cơ hoặc ít thuốc, trồng xen sâm lại là một lý do thêm để giữ hướng đó.
Đánh giá sau một vụ trồng xen
Sau vụ đầu, so sánh củ sâm trồng xen với củ ở một luống trồng chuyên trên lô trống, nếu có. Ghi lại chiều cao cây, số hoa, cỡ củ, tỷ lệ củ thối. Nếu sâm trồng xen vươn cao rõ rệt, ít hoa, củ nhỏ, đó là dấu hiệu thiếu nắng; năm sau tán cây chính còn rộng hơn, tình trạng chỉ tệ thêm.
Cũng cần nhìn phía cây chính. Cà phê có bị vàng lá, chậm lớn hơn hàng không trồng xen không? Sầu riêng có dấu hiệu bệnh rễ sau khi đào củ sâm không? Ghi các quan sát đó vào sổ, chụp ảnh cùng một góc vườn vào cùng một thời điểm mỗi năm để so. Trồng xen chỉ có ý nghĩa khi tổng thể vườn tốt lên, không phải khi thêm được ít củ sâm mà cây chính yếu đi.
Nhiều nhà vườn đi tới cách làm ổn định là: trồng xen sâm ở hàng cà phê, sầu riêng mới trong vài năm đầu, rồi dời sâm sang những dải đất mép lô, đầu hàng, hoặc một lô nhỏ trống riêng. Cách này tận dụng được giai đoạn tán chưa khép mà không ép cây sâm sống trong bóng.
Cây che bóng, cây chắn gió và chỗ của sâm
Nhiều vườn cà phê quanh hồ có hàng cây che bóng hoặc chắn gió như muồng, keo, cây ăn trái trồng rải rác. Những hàng cây này tạo ra các vùng vi khí hậu khác nhau trong cùng một lô: phía đón nắng sáng, phía khuất gió, phía bóng chiều, vùng ẩm dưới tán. Đi một vòng lô vào các giờ khác nhau trong ngày giúp nhận ra vùng nào hợp với sâm.
Vùng lý tưởng thường là phía đông hoặc phía nam của hàng cây, nơi có nắng buổi sáng, được che một phần nắng gắt buổi chiều cuối mùa khô và được hàng cây chắn bớt gió mùa. Vùng ngay sát gốc cây che bóng hay phía bắc của hàng cây cao thì thường quá râm, đất lại nhiều rễ cây, không hợp.
Lá rụng từ cây che bóng có thể gom làm vật liệu tủ cho luống sâm, nhưng nên dùng lá khô, sạch bệnh. Cành tỉa từ cây che bóng mỗi năm cũng làm thay đổi lượng nắng xuống luống sâm; khi tỉa cây che bóng cho cà phê, nhớ tính cả phần nắng mà luống sâm sẽ nhận thêm hoặc mất đi.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có phải cây ưa bóng như sâm Ngọc Linh không?
Không. Sâm Bố Chính là cây ưa sáng, ở vùng gốc mọc trên đồi trống, đất cát nắng gắt. Sâm Ngọc Linh mới là cây ưa bóng dưới tán rừng. Trồng sâm Bố Chính dưới bóng dày sẽ làm cây vươn, ít hoa và củ nhỏ, nên cần chọn chỗ có nắng phần lớn ngày.
Trồng sâm trong vườn cà phê bao nhiêu năm thì phải dừng?
Tuỳ khoảng cách hàng và tốc độ lớn của cà phê. Khi tán hai hàng cà phê bắt đầu giao nhau, nắng giữa hàng giảm mạnh, sâm sẽ không còn cho củ tốt. Mỗi năm nên đứng giữa hàng vào buổi trưa xem nắng thật để quyết định có trồng tiếp không.
Bón phân cho cà phê có ảnh hưởng tới sâm trồng xen không?
Có. Phân đạm bón cho cà phê nếu rải tràn ra giữa hàng sẽ tới rễ sâm, làm cây xanh um, củ nhỏ và dễ thối. Nên bón cà phê theo bồn quanh gốc, đặt tưới riêng cho luống sâm và ghi rõ lịch bón của từng loại cây vào sổ.
Có nên trồng sâm dưới tán sầu riêng đang cho trái không?
Thường không nên. Vườn sầu riêng đã khép tán thiếu nắng cho sâm, lại có lịch phun thuốc dày làm tăng rủi ro tồn dư trên củ. Đào củ sâm còn có thể làm tổn thương rễ sầu riêng, tạo điều kiện cho bệnh thối rễ. Nên dành sâm cho lô riêng đủ nắng.
Trồng xen sâm có được tính là nông lâm kết hợp không?
Về hình thức, đây là một kiểu vườn nhiều tầng, kết hợp cây lâu năm và cây ngắn ngày. Việc có được công nhận theo một chương trình hay tiêu chuẩn nào hay không còn phụ thuộc quy định cụ thể của chương trình đó; anh chị nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương.