Một cơ sở sâm nhỏ quanh hồ Tà Đùng nên đưa sản phẩm đi Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) khi đã có tư cách pháp lý, sản phẩm đã tự công bố, nhãn đúng quy định, đã bán đều một thời gian và có sổ sách sản xuất. OCOP chấm sản phẩm theo bộ tiêu chí ban hành kèm Quyết định 148/QĐ-TTg năm 2023, gồm ba nhóm: sản phẩm và sức mạnh cộng đồng, khả năng tiếp thị, chất lượng sản phẩm; tổng điểm xếp sản phẩm vào hạng sao. Với cơ sở nhỏ, việc nên làm trước tiên là chọn một sản phẩm, tự chấm theo bộ tiêu chí để biết mình thiếu gì, rồi mới làm hồ sơ.
OCOP thường được nhắc như một con tem giúp bán hàng dễ hơn, vào được cửa hàng đặc sản, hội chợ, kênh thương mại điện tử của địa phương. Điều đó có phần đúng, nhưng quá trình chuẩn bị mới là phần có giá trị: nó buộc cơ sở chuẩn hoá quy trình, hồ sơ, nhãn, kiểm nghiệm. Bài này nhìn OCOP từ góc một xưởng sâm nhỏ, không bàn chuyện chuỗi và doanh nghiệp lớn. Văn bản về OCOP có thể được sửa đổi và mỗi tỉnh có hướng dẫn riêng; anh chị hỏi cán bộ phụ trách ở xã và cơ quan thường trực OCOP của tỉnh Lâm Đồng để có thông tin hiện hành.
Điều kiện cần có trước khi nghĩ tới OCOP
Chủ thể tham gia OCOP là tổ chức kinh tế hoặc hộ sản xuất có đăng ký kinh doanh: hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp, hộ kinh doanh. Một vườn chưa đăng ký thì chưa nộp được. Với nhiều nhà vườn sâm, cách hợp lý là đi qua một hợp tác xã, vì hợp tác xã gom được sản lượng, chia được chi phí kiểm nghiệm, bao bì, và đã có tư cách pháp lý.
Sản phẩm phải đã hợp pháp trên thị trường: có hồ sơ công bố theo quy định an toàn thực phẩm, có nhãn hàng hoá đúng, có kết quả kiểm nghiệm. OCOP không thay cho các thủ tục này, mà đứng trên chúng. Nộp OCOP khi chưa có công bố là bị trả hồ sơ ngay từ vòng đầu.
Sản phẩm cũng nên đã bán được một thời gian. Bộ tiêu chí có phần về khả năng tiếp thị, kênh phân phối, doanh thu, và hội đồng thường muốn thấy sản phẩm đã có người mua thật, có phản hồi thật. Một sản phẩm vừa ra đời tháng trước khó có điểm ở phần này, và quan trọng hơn, cơ sở chưa biết sản phẩm có giữ chất lượng đều được không.
Chọn sản phẩm nào của vườn sâm để dự thi
Chọn sản phẩm ổn định nhất, không phải mới nhất. Sâm lát đóng túi đã bán đều qua một hai mùa mưa, có mẫu lưu, có hạn dùng xác nhận, thường có hồ sơ chắc hơn một hộp trà túi lọc vừa ra mắt. OCOP chấm cả chất lượng ổn định, nên sản phẩm cơ sở làm chắc tay nhất là lựa chọn an toàn.
Sản phẩm thể hiện được vùng trồng. Một phần tiêu chí xem xét nguồn nguyên liệu địa phương và câu chuyện gắn với vùng đất. Sản phẩm làm từ sâm của chính vườn hay của các hộ trong hợp tác xã ở xã Tà Đùng, có sổ canh tác chứng minh, có lợi thế ở phần này hơn sản phẩm phối trộn nhiều nguyên liệu mua ngoài.
Nhóm sản phẩm. OCOP chia sản phẩm thành các nhóm, mỗi nhóm có bộ tiêu chí riêng ở phần chất lượng. Sản phẩm từ sâm có thể được xếp vào nhóm thực phẩm, đồ uống hay thảo dược tuỳ dạng và tuỳ cách cơ quan OCOP hướng dẫn. Hỏi rõ trước khi chuẩn bị, vì nhóm khác nhau thì chỉ tiêu được xem xét cũng khác.
Một sản phẩm trước, nhiều sản phẩm sau. Mỗi sản phẩm là một bộ hồ sơ, một lần đánh giá. Đi một sản phẩm, học từ lần đánh giá đó, rồi mới đưa thêm sản phẩm khác, là cách ít tốn kém và ít rối nhất cho cơ sở nhỏ.
Ba nhóm tiêu chí và câu hỏi tự kiểm cho sản phẩm sâm
Bộ tiêu chí OCOP hiện hành chia làm ba phần lớn. Bảng dưới dịch từng phần thành câu hỏi cụ thể cho một cơ sở sâm nhỏ; chi tiết điểm số, anh chị xem bộ tiêu chí của đúng nhóm sản phẩm.
| Phần tiêu chí | Nội dung chính | Câu hỏi tự kiểm cho cơ sở sâm |
|---|---|---|
| Sản phẩm và sức mạnh cộng đồng | Nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất, liên kết, sự tham gia của cộng đồng, bảo vệ môi trường | Củ sâm từ đâu, có sổ canh tác không? Cơ sở có liên kết với các hộ trồng không? Người làm là người địa phương không? Rác, nước thải xử lý ra sao? |
| Khả năng tiếp thị | Bao bì, nhãn, câu chuyện sản phẩm, kênh bán, quảng bá | Nhãn đúng quy định chưa? Có câu chuyện sản phẩm viết đúng sự thật không? Đang bán qua những kênh nào, đã có khách quay lại chưa? |
| Chất lượng sản phẩm | Cảm quan, chỉ tiêu an toàn, tiêu chuẩn, hồ sơ chất lượng, khả năng truy xuất | Có tiêu chuẩn cơ sở, phiếu kiểm nghiệm còn hạn không? Có mã lô và truy được về luống không? Chất lượng các lô có đều không? |
Tự chấm thật thà theo bộ tiêu chí trước khi nộp là bước rẻ nhất mà có lợi nhất. Phần nào điểm thấp thì biết phải bổ sung gì: thiếu kiểm nghiệm thì đi kiểm, thiếu sổ thì bắt đầu ghi, thiếu kênh bán thì mở thêm. Theo bộ tiêu chí, sản phẩm đạt từ ba sao trở lên mới được công nhận OCOP; cấp tỉnh đánh giá tới bốn sao, năm sao do cấp trung ương xét.
Câu chuyện sản phẩm: viết đúng, đừng viết hay mà sai
Câu chuyện sản phẩm là một phần được chấm và cũng là phần cơ sở hay sa vào tô vẽ. Một câu chuyện tốt cho sâm Tà Đùng không cần huyền thoại; nó cần đúng và cụ thể. Ai trồng, trồng ở đâu quanh hồ, trên đất gì, bắt đầu trồng sâm từ khi nào và vì sao, làm ra sản phẩm theo cách nào, những người nào trong cộng đồng cùng làm. Nếu cây sâm Bố Chính được đưa từ miền Trung lên, kể đúng như thế, kèm một câu dẫn về gốc gác của cây ở bochinh.com nếu muốn.
Những điều không nên có trong câu chuyện: năm tháng, số hộ, diện tích không chứng minh được; danh hiệu chưa có; công dụng chữa bệnh; so sánh với nhân sâm; lời kể "cây sâm quý mọc trong rừng Tà Đùng" khi thực tế là sâm trồng. Hội đồng đánh giá ở địa phương thường biết rõ vùng của mình, và một chi tiết sai đủ làm giảm lòng tin vào cả hồ sơ.
Câu chuyện viết xong nên dùng thống nhất ở mọi nơi: bao bì, trang bán hàng, hội chợ, hồ sơ OCOP. Kèm theo là ảnh thật của vườn, của người làm, của xưởng. Nếu cơ sở mở cửa cho khách ghé vườn sâm, đó cũng là bằng chứng sống cho câu chuyện.
Chuẩn bị hồ sơ OCOP từng bước
Thứ tự dưới đây là nguyên lý chung; mẫu hồ sơ, thời điểm nhận hồ sơ trong năm và nơi nộp do cơ quan OCOP của tỉnh hướng dẫn.
- Hỏi cán bộ phụ trách ở xã về kế hoạch OCOP năm nay, nhóm sản phẩm, mẫu phiếu đăng ký, thời hạn.
- Đăng ký ý tưởng hoặc phương án sản phẩm theo mẫu của địa phương.
- Tập hợp giấy tờ pháp lý: đăng ký kinh doanh, hồ sơ công bố sản phẩm, giấy tờ điều kiện an toàn thực phẩm (giấy chứng nhận hoặc cam kết tuỳ trường hợp), nhãn, phiếu kiểm nghiệm.
- Tập hợp hồ sơ sản xuất: quy trình, sổ lô, sổ canh tác, hợp đồng hoặc thoả thuận liên kết với hộ trồng nếu có.
- Tập hợp hồ sơ thị trường: kênh bán, hoá đơn hoặc ghi chép bán hàng, ảnh sản phẩm ở điểm bán, phản hồi khách.
- Viết câu chuyện sản phẩm và chuẩn bị mẫu sản phẩm theo yêu cầu.
- Tự chấm theo bộ tiêu chí, bổ sung chỗ thiếu, rồi nộp đúng hạn.
Nhiều địa phương có chương trình hỗ trợ chủ thể OCOP về tập huấn, thiết kế bao bì, kiểm nghiệm, xúc tiến thương mại. Hỏi rõ những hỗ trợ đang có trước khi tự bỏ tiền làm từng hạng mục.
Đi chung qua hợp tác xã: chia việc thế nào cho rõ
Với vùng hồ, nơi nhiều hộ chỉ trồng vài sào sâm xen trong vườn cà phê, cây ăn trái, đi OCOP một mình thường quá sức: một hộ khó gánh chi phí kiểm nghiệm định kỳ, bao bì, hồ sơ, và sản lượng một vườn có khi không đủ cung cấp đều cho một kênh bán. Hợp tác xã hay tổ hợp tác giải được bài toán này, nhưng chỉ khi việc được chia rõ ngay từ đầu.
Cách chia hay gặp là các hộ lo phần trồng và giao củ tươi hoặc lát khô đạt yêu cầu, hợp tác xã lo phần sơ chế tập trung hoặc kiểm tra đầu vào, đóng gói, nhãn, công bố, bán hàng và hồ sơ OCOP. Muốn vậy cần một bộ quy định chung bằng văn bản: giống lấy từ đâu, bón gì và không bón gì, thuốc bảo vệ thực vật nào được dùng và thời gian cách ly, củ thế nào thì nhận, lát độ khô thế nào thì nhận, mỗi lô giao kèm sổ canh tác của hộ.
Điều dễ gây mâu thuẫn nhất là chất lượng không đều giữa các hộ. Một hộ phun thuốc sát ngày đào có thể làm cả lô sản phẩm của hợp tác xã trượt kiểm nghiệm dư lượng. Vì vậy hợp tác xã cần giữ mã của từng hộ trong sổ lô, lấy mẫu kiểm theo hộ khi cần, và có quy định xử lý khi củ không đạt. Rõ ràng từ đầu thì OCOP trở thành việc chung có lợi cho cả nhóm, thay vì gánh nặng của người đứng tên.
Sau khi có sao: giữ chất lượng và đánh giá lại
Giấy chứng nhận OCOP có thời hạn; hết hạn phải đánh giá lại nếu muốn giữ. Trong thời gian có hiệu lực, cơ quan quản lý có thể kiểm tra, và sản phẩm không còn đáp ứng tiêu chí có thể bị thu hồi. Vì vậy những gì làm để đạt sao, như sổ lô, kiểm nghiệm định kỳ, nhãn đúng, phải tiếp tục làm đều, không phải làm một lần cho kỳ đánh giá.
Đổi công thức, đổi bao bì, đổi quy cách hay mở thêm sản phẩm mới thì không tự động mang theo số sao. Sản phẩm mới cần đánh giá riêng. Cơ sở nên giữ sản phẩm đã đạt sao ổn định, và nếu cải tiến thì cân nhắc ảnh hưởng tới hồ sơ.
Số sao giúp mở cửa ở lần gặp đầu với cửa hàng, khách du lịch, khách mua quà. Giữ khách lâu dài vẫn là chuyện của từng túi sâm: lát có giòn không, nước có ngon không, giao có đúng hẹn không. Với cơ sở nhỏ, ba sao trên một sản phẩm làm chắc tay thường là nền tốt hơn so với chạy theo bốn, năm sao khi sản phẩm và vốn chưa sẵn sàng.
Câu hỏi thường gặp
Hộ trồng sâm chưa đăng ký kinh doanh có tham gia OCOP được không?
Chưa, vì chủ thể OCOP phải có đăng ký kinh doanh. Hộ có thể đăng ký hộ kinh doanh, hoặc tham gia một hợp tác xã, tổ hợp tác đã có tư cách pháp lý để đưa sản phẩm vào chương trình. Hỏi cán bộ ở xã về cách đi phù hợp với quy mô vườn.
Làm OCOP có tốn nhiều chi phí không?
Chi phí chủ yếu nằm ở các khâu chuẩn hoá: kiểm nghiệm, bao bì, cải tạo xưởng, hồ sơ. Nếu cơ sở đã có công bố, nhãn đúng, sổ sách đều thì phần thêm cho OCOP không lớn. Nhiều địa phương có hỗ trợ cho chủ thể OCOP; nên hỏi trước khi tự đầu tư.
Sản phẩm sâm OCOP có được ghi công dụng trên nhãn không?
Không. OCOP không thay đổi bản chất pháp lý của sản phẩm. Sâm lát, trà sâm là thực phẩm thông thường thì vẫn không được ghi công dụng phòng, chữa bệnh dù đã đạt mấy sao. Biểu trưng OCOP chỉ được dùng đúng sản phẩm, đúng hạng sao và trong thời hạn chứng nhận.
Một hợp tác xã có thể có nhiều sản phẩm sâm OCOP không?
Có thể, mỗi sản phẩm được đánh giá riêng. Nhưng với hợp tác xã mới, đi từng sản phẩm một sẽ dễ quản lý hơn: làm chắc sản phẩm đầu, học từ lần đánh giá, rồi mới đưa thêm. Nhiều sản phẩm cùng lúc dễ làm hồ sơ sơ sài và chất lượng không đều.
OCOP có giúp sâm Tà Đùng bán giá cao hơn không?
OCOP giúp sản phẩm dễ được tin hơn ở lần mua đầu và dễ vào một số kênh bán, điều có thể hỗ trợ giá bán. Nhưng giá còn phụ thuộc chất lượng thật, kênh bán, mùa vụ và cạnh tranh. Không nên coi OCOP là cam kết giá; nó là một bằng chứng chất lượng trong nhiều bằng chứng.
Sản phẩm trượt OCOP thì sao?
Hồ sơ không đạt thường đi kèm nhận xét của hội đồng về chỗ còn yếu. Đó là danh sách việc cần làm cho lần sau: bổ sung kiểm nghiệm, sửa nhãn, làm rõ nguồn nguyên liệu, mở thêm kênh bán. Cơ sở có thể cải thiện rồi đăng ký lại ở kỳ đánh giá sau theo hướng dẫn của địa phương.